ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

So‘z birikmasining ko‘p funksiyalilik xususiyati

Boboyeva Madina Xaydarovna

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

SO‘Z BIRIKMASINING KO‘P FUNKSIYALILIK XUSUSIYATI

POLIFUNCTIONAL FEATURES OF THE WORD COMBINATION

ПОЛИФУНКЦИОНАЛЬНАЯ СУЩНОСТЬ СЛОВОСОЧЕТАНИЯ
Boboyeva Madina Xaydarovna

Oriental Universiteti Tillar-2 kafedrasi dotsent v.b.,
filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
Tel.:+998 90-954-41-15
E-mail: Boboyeva-madina@mail.ru

Annotatsiya. Ushbu maqolada so‘z birikmalarining til tizimidagi polifunksional
mohiyati chuqur tahlil etiladi. So‘z birikmasi so‘z (quyi bosqich) va matn (yuqori
bosqich) o‘rtasidagi oraliq birlik sifatida nominativ, kommunikativ, informativ hamda
estetik funksiyalarni bajarishi ko‘rsatiladi. So‘z birikmasining nominativ vazifasi
hodisa va predmetlarni nomlashda, kommunikativ funksiyasi axborotni aniqlashtirish
va konkretlashtirishda, informativlikda mazmuniy yukni kengaytirishda, estetik
vazifada esa badiiy ta’sir va obrazlilik yaratishda namoyon bo‘lishi ta’kidlanadi.
Frazeologik birikmalar bilan chegaradoshligi, periferik va markaziy tuzilmalar
o‘rtasidagi o‘tish xususiyati ham muhokama qilinadi. Majmuaviy funksionalkommunikativ yondashuv orqali so‘z birikmasining til tizimidagi o‘ziga xos mavqeyi
va polifunksionalligi aniqlanib, kommunikativ sintaksis rivojiga hissa qo‘shishi
xulosalanadi.

Kalit so‘zlar: so‘z birikmasi, polifunksionallik, nominativ funksiya,
kommunikativ funksiya, informativ funksiya, estetik funksiya, valentlik, semantik
yaxlitlik.

Abstract. This article provides an in-depth analysis of the polyfunctional nature
of word combinations (phrases) within the language system. As an intermediate unit
positioned between the word (lower level) and the text (higher level), the word
combination is shown to perform nominative, communicative, informative, and
aesthetic functions. Its nominative function manifests in naming objects and
phenomena; the communicative function in clarifying and specifying information; the
informative function in expanding semantic content; and the aesthetic function in
creating artistic impact and imagery. The article also discusses the borderline nature of
word combinations with phraseological units, as well as transitional features between
peripheral and central structures. Through an integrated functional-communicative
approach, the unique position and polyfunctionality of word combinations in the
language system are elucidated, concluding that such investigation contributes to the
development of communicative syntax.

Keywords: word combination, polyfunctionality, nominative function,

communicative function, informative function, aesthetic function, valency, semantic

integrity.

Аннотация: В статье проводится глубокий анализ полифункциональной

сущности словосочетания в системе языка. Словосочетание, как промежуточная

единица между словом (нижний уровень) и текстом (высший уровень),

демонстрирует выполнение номинативной, коммуникативной, информативной и

эстетической функций. Номинативная функция проявляется в назывании

предметов и явлений; коммуникативная — в уточнении и конкретизации

информации; информативная — в расширении смысловой нагрузки;

эстетическая — в создании художественного воздействия и образности.

Обсуждается также пограничный характер словосочетаний с фразеологическими

единицами и переходные свойства между периферийными и центральными

структурами. С помощью комплексного функционально-коммуникативного

подхода выявляется уникальное положение и полифункциональность

словосочетания в языковой системе, делается вывод о вкладе такого

исследования в развитие коммуникативного синтаксиса.

Ключевые слова: словосочетание, полифункциональность, номинативная

функция, коммуникативная функция, информативная функция, эстетическая

функция, валентность, семантическая целостность.

KIRISH
Hozirgi paytda So‘z birikmasining, xuddi boshqa mustaqil til birliklari singari,
polifunksional, ya’ni bir qator vazifalarni bajarish xususiyati tadqiqotchilar tomonidan
e’tirof etilmoqda. Shu bilan birga, So‘z birikmasining til tizimida o‘ziga xos o‘rin
egallashi, muayyan vazifani bajarishi ham qayd etiladi. Lug‘at birligining asosiy
vazifasi nomlash bo‘lsa, yuqori bosqichdagi birliklar – gap, matn asosan
kommunikativ vazifani bajaradi. Tilning kichik birliklari aynan yuqori bosqichdagi
yirikroq ko‘rinishdagi birliklar tarkibida turli munosabatlarga kirishib, shakl va
mazmun uyg‘unligiga erishgan holda, o‘z funksional mohiyatlarini namoyon qiladilar.
So‘z va SBlari gap hamda matn tarkibida, ma’lum bir denotatni ifodalash bilan
birgalikda, aniq axborotni ma’lum qilish maqsadida o‘zaro aloqaga kirishadi va
kommunikativ birlik – kommunikemani yaratish jarayonining ishtirokchilariga
aylanadi.

MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Darhaqiqat, so‘z birikmalari nazariyasining shakllanishi uzoq tarixga ega, zero,
nutqiy tuzilmalar tarkibida so‘zlarning o‘zaro birikishi, ularning mazmun jihatidan
moslashuvi masalalari G‘arb va Sharq tilshunoslarini har doim qiziqtirib kelgan. Shu
sohaga oid tadqiqotlarda F.F.Fortunatov, A.A.Shaxmatov, A.M.Peshkovskiy kabi rus

sintaksistlari va O.Behagel, H.Suit, O.Yespersen singari nemis hamda ingliz

olimlarining nomlarini eslatib o‘tish muhim hisoblanadi (Sweet H., 2007:510).

Tilshunoslar e’tirof etganidek, SBning asosiy ko‘rsatkichi – uning hech

bo‘lmaganda ikki qismli (komponentli) strukturaga ega bo‘lishidir: red dress;

independence of the republic; two brothers; bad boy; smart girl; warm greetings;

beginning of a meeting; ugly appearance; deep forest; a head of onion; tragic

accidence; tea pot; mild smile.

Bu qismlar so‘z yoki so‘z formasidan iborat bo‘ladi. Ma’lumki, har qanday so‘z

sintagmatik tuzilmalarda bir qator turli elementlar bilan birikishi mumkin, ya’ni uning

valentlik maydoni kengdir. Lekin SBlari hududi valentlik zaxirasining faqat birgina

nuqtasi ko‘rinishini oladi, SB tarkibida alohida so‘zlarning valentlik aloqasi voqelanib,

birikmaning yеtakchi va tobe bo‘laklari munosabati yuzaga keladi. SB imkoniyatdagi

xususiyatlarni faollashtirgan holda, ma’lum shakl va mazmunga ega bo‘lgan lug‘aviy-

nutqiy tuzilmani hosil qiladi. Shu jihatdan uni valentlik hosilasi, deb qarash mumkin.

Bu jarayonda so‘zning nominativ, birikmaning valentlik va nutqiy tuzilmalarning

kommunikativ vazifalari o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi.

Ammo barcha birliklarning tilning asosiy vazifasi – muloqot vositasi bo‘lishiga

itoat etishiga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, ularning muloqot matnlarida faollashuviga,

ya’ni murakkab sintaktik qurilmalar tarkibidagi roliga ahamiyat berish lozim. Til

birliklarining bu qurilmalar tuzilishidagi hissasi turli darajada bo‘lishi mumkinligiga

qaramasdan, ularning bajaradigan vazifalari o‘zaro yaqindir, chunki bu vazifalarning

ijrosi yaxlit matnning kommunikativ maqsadi bilan bog‘liq. Xuddi shu maqsad

zamirida til birliklarining grammatik va semantik kategoriyalari shakllanadi. Bu esa,

o‘z navbatida, SBning barcha xossa va xususiyatlarini funksional va kommunikativ

imkoniyatlarning faollashuvi nuqtayi nazaridan o‘rganishga undaydi. Bunday

majmuaviy yondashuv, har tomonlama o‘rganish natijasida til birliklarining, shu

jumladan, SBning ham polifunksional xususiyatlarini aniqlashi mumkin.

SBlarining nominativ funksiyasi muammosi uzoq paytdan buyon muhokamadan

tushmayotganligiga qaramasdan, tadqiqotchilar bu masalada aniq bir to‘xtamga

kelishmagan. L.V.Shcherba, V.V.Vinogradov, N.N.Prokopovich va ularning

izdoshlari SBni alohida so‘zlarning semantik “yoyilishi” natijasida hosil bo‘ladigan

murakkab nominativ birlik sifatida qaraydilar. Bunday yondashuvda SB alohida

so‘zning muqobiliga aylanadi: “... SB gapning alohida qurilish materiali deb qaralsa,

xuddi so‘z kabi tilning nominativ vositalari, predmet, hodisa, jarayon kabilarni atovchi

vositalari hududidan joy oladi” (Виноградов В.В., 1975:231-254). Olimning ushbu

mulohazasi biror-bir sezilarli o‘zgarishsiz, ko‘plab tadqiqotlar, darsliklarda takrorlanib

kelmoqda. Bu bilan esa til tizimining ikki mustaqil birligi orasidagi farq yo‘qotilishiga

yo‘l qo‘yilmoqda. Boshqa bir guruh olimlar (O.Yespersen, R.Kvirk, V.P.Suxotin,

Ye.M.Galkina-Fedorchuk, V.N.Yarseva) so‘z va SBni tamoman farqli hodisalar

sifatida qarashib, oxirgisini nominativ vazifadan xoli degan fikrni olg‘a suradilar.

Ba’zan bu ikki nuqtayi nazarni birlashtirish holatlari va nominativ funksiya SBga

xos ekanligini barcha tilshunoslar ma’lum darajada qayd etganligini isbotlovchilar

uchrab turadi, zotan, V.V.Vinogradov nazdida, SB “yagona bir tushunchaning qismli

atamasi” bo‘lsa, V.P.Suxotin uni “yagona bir predmet-hodisaning qismli nomlanishi”,

deb qaragan. T.P.Lomtevning fikricha: SB tushunchalar o‘rtasidagi munosabatlarni aks

ettirish bilan birga, “ushbu munosabatlarni yaratmaydi, balki ataydi”. Ingliz tili

SBlarining lingvodidaktik xususiyatlarini maxsus o‘rgangan S.G.Ter-Minasova uning

alohida kategorial belgilarga ega ekanligini e’tiborga olish muhimligini uqtiradi.

Olimaning ta’kidlashicha, konnotativlik (axborot tashish bilan birgalikda, emotsional

ta’sir o‘tkazish xususiyatiga ega bo‘lish), klishe (doimiy takrorlanish) xususiyatiga ega

bo‘lish, idiomativlik (yaxlit ma’noning bo‘laklar ma’nolari yig‘indisidan farq qilishi),

konseptual to‘laqonlilik kategoriyalari SBning vazifaviy va semantik mohiyatini

belgilaydi (Тер-Минасова С.Г., 1982:144). Fikrimizcha, SBning konseptual

to‘laqonlilikka ega bo‘lishi, ya’ni ma’nosining ma’lum mantiqiy struktura-mazmunga

mos kelishi uning nominativ funksiya bajarishidan guvohlik beradi.

Tadqiqotchilar, SBlarining nominativ vazifa bajarishini e’tirof yoki inkor

etishlaridan qat’i nazar, ushbu birikmalar bo‘laklari voqelikdagi predmetlarni yoki ular

haqida tug‘ilgan tasavvurni tafakkur jarayonida tug‘iladigan tushunchalar vositasida

bevosita ifoda etishini qayd etadilar. Aslida, tushunchaning o‘zi predmet-hodisalarning

asosiy farqli belgilarini umumlashtirish orqali yuzaga keladigan yaxlit psixologik

obraz, konseptual birlikdir. Bunday birlikning yuzaga kelishi alohida tushunchalarning

to‘g‘ridan-to‘g‘ri birikishini taqozo etmaydi, ya’ni tushunchalar o‘zaro munosabatida

komponentlar o‘z lug‘aviy qiymatini yo‘qotmaydi. Masalan, Manchester University

students; the farm dogs; the style in shoes; talks on the strike; opposition to Market

entry. kabi birikmalar mazmunan yaxlit tushuncha – konseptlarni ifodalasalar-da,

ularning har bir bo‘lagi alohida konseptni ataydi va mustaqil leksik ma’noni ifodalaydi.

Xuddi konseptual yaxlitlik va mustaqillik zamirida SB nutqiy tuzilmalari SBlari

qismlarining bir-biridan uzilish, ayri holda joylashish holatlari yuzaga keladi. Alohida

so‘zlarning SB tarkibidagi semantik munosabati samarasida u yoki bu predmetning

sifat-belgilari, jarayon va harakatning kechishi, muhiti haqida yangi tasavvurlar

tug‘iladi.

Bunday semantik munosabatlar majmuasi SBlarining sintaktik faollashuvi

jarayonida o‘z aksini topmasdan qolmaydi. SBning yеtakchi bo‘lagi gap qurilishida

boshqa bir SBning tobe elementiga aylanib qolishi mumkin.

Masalan, “His daughter’s sewing was perfect, he was proud of it and decided to

buy a sewing machine for her” (M.D.) qo‘shma gapida avval his daughter's sewing

birikmasining yеtakchi bo‘lagi bo‘lgan sewing shu gap tarkibidagi a sewing machine

SBda tobe elementdir.

Odatda, gap qurilishi ishtirokchi elementlarning to‘g‘ri chiziq bo‘ylab ketma-ket

joylashishini talab qiladi va bunda SBning har bir qismi alohida gap bo‘lagining o‘rnini

oladi. Shuni inobatga olgan holda, V.V.Vinogradov: “SB tarkibida so‘zlar o‘rtasidagi

grammatik munosabatlarning bajaradigan vazifalari ikkinchi darajali gap bo‘laklari

doirasida umumlashadi, jamlanadi”, - deb yozgan edi (Vinogradov, 1975: 280).

Shunga o‘xshash fikrni ingliz tili sintaksisining bilimdonlaridan biri bo‘lgan

A.I.Smirnitskiy ham aytib o‘tgan: “SB ma’lum qurilish formulasi asosida shakllanadi

va bu uning har bir komponentiga alohida qo‘shimcha ma’no beradi, chunki ular bir

SBning qismlari sifatida muayyan munosabatlarga kirishadilar. Gapda esa bunday

xususiyat SBga ham tegishli bo‘lgan alohida so‘zlar (so‘z formalari) orqali amalga

oshiriladi. Ammo bu jarayonda ma’lum miqdoriy farqlar vujudga keladi, zero, gapda

fikrning umumiy yo‘naltirilganligi, maqsadi va motivi ifodalanadi, ya’ni nutqning

muayyan darajada yakunlangan qismi hosil bo‘ladi”.

Ko‘rinadiki, SB tadqiqi jarayonida uning juft tabiatini e’tiborga olish lozim. Bir

tomondan, alohida bo‘laklar ma’nosidan uzoqlashib, so‘zlar birikishining umumiy

sintaktik qonuniyatlari, SBning sintaktik tuzilishi xususiyatlarini inobatga olish lozim.

Bu talablar leksik birliklarning nutqiy tuzilmalar hosil bo‘lishining morfosintaktik

shartlovchi kollogatsiya (collogation) hodisasining ifodasidir. Ikkinchidan,

leksemalarning tub leksik ma’nosini, ular o‘zaro birikishining kollokatsiya

(collocation), ya’ni leksik-frazeologik shartlanishini ham unutmaslik kerak bo‘ladi.

Shunga amal qilgan holda, masalan: – Labour’s shadow employment minister Red

Prentice took up his “militant-bashing” campaign again gapidagi shadow employment

minister birikmasini sintaktik va semantik jihatdan tahlil qilamiz. Bu ifoda

qilinayotgan tushunchalar sintaktik-semantik jihatdan yaxlitdek ko‘rinsa ham, uning

har bir bo‘lagi gap tarkibida alohida vazifani bajaradi. Shuningdek, minister qismi shu

gap doirasida Labour's birligi bilan aloqaga kirishib, yangi sintaktik munosabatni

yuzaga keltiradi.

Bundan tashqari, SBlari, ularning qismlari munosabatlarining turlicha

anglanilishi va sharhlanishiga nisbatan, turli tushunchalarni ifodalashi va ko‘p ma’noli

birikmalarga aylanishi mumkin. Masalan, a big house door birikmasi “katta uyning

eshigi” yoki “uyning katta eshigi” kabi ma’nolarni anglatishi mumkin. Bu xildagi

polisemiya, albatta, SBlarining bir tildan ikkinchisiga tarjimalarini qiyinlashtiradi.

Ma’lumki, frazeologik birikmalar asosan erkin SBlarining turg‘unlashuvi

jarayonida yuzaga keladilar. Shu bois, SBlarida oldindan mavjud bo‘lgan munosabatlar

va aloqalar ma’lum darajada saqlanib qoladi. Lekin frazeologik shakl olish to‘liq

tugashi bilan, uning tarkibiy bo‘laklarining munosabatlari statik, turg‘un ko‘rinish

oladi. Chunki gap va boshqa nutqiy qurilishlar tarkibida hosil bo‘ladigan munosabatlar

harakati turg‘un birikmalarni yaxlitligicha qamrab oladi va bunda ushbu turdagi

birikmalarning alohida birlik sifatida bajaradigan nominativ vazifasi yaqqol namoyon

bo‘ladi. Til tizimi birliklarini ularning turli “maydon”larga taqsimlanishi nuqtayi

nazaridan tasniflash tarafdori bo‘lganlarning fikricha, alohida birliklar ba’zan turli

maydonlardan joy olishi mumkin. Haqiqatdan ham SBlarining struktur-semantik

qurilishi ko‘p hollarda bir-birini inkor etuvchi yoki biri-ikkinchisiga qarama-qarshi

turuvchi belgilar sintezidan iborat bo‘ladi. Bunday birikmalar qatoriga, odatda, exert

influence, offer resistance, show trust, give an explanation, quote an example, make a

promise kabi birikmalar kiritiladi. Ushbu birikmalarning tavsifiy mundarijaga ega va

struktur jihatdan ko‘p qismli bo‘lishini inobatga olgan tadqiqotchilar ularga erkin va

turg‘un SBlarining chegara hududlaridan joy ajratishib, sarhaddagi hodisalar qatoriga

qo‘shadilar (Zandvoort R.W., 2009: 612). Boshqa tomondan esa bu guruhdagi

birikmalarning fe’l qismi xuddi grammatik ma’no ifodalovchi formal belgilar

tashuvchisi vazifasini bajarayotgandek ko‘rinadi va shunga binoan ularni analitizm

nuqtayi nazaridan talqin qilish mumkin (Shaposhnikova, 2003: 204). Birikmalarning

analitik xarakterga ega ekanligi ularning bir so‘zli muqobili mavjudligi bilan ham

izohlanadi: to exert influence – to influence; to offer resistance – to resist; to show trust

– to trust; to give an explanation – to explain; to quote an example – to exemplify; to

make a promise – to promise; etc.

TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu tadqiqot tilshunoslikning funksional-kommunikativ yo‘nalishiga
asoslanib, so‘z birikmalarining (SB) polifunksional mohiyatini o‘rganishga qaratilgan.
Turli tilshunoslarning (V.V.Vinogradov, O.Yespersen, S.G.Ter-Minasova,
V.M.Pavlov va boshqalar) SBning nominativ funksiyasi haqidagi qarashlari
solishtirilib, ularning o‘zaro farq va yaqinliklari aniqlandi. Shuningdek, erkin SBlar
frazeologik birikmalar va analitik tuzilmalar bilan qiyoslandi.
Tadqiqot materiallari asosan ingliz tili so‘z birikmalaridan iborat bo‘lib, nazariy
asos sifatida rus, ingliz va o‘zbek tilshunosligidagi klassik va zamonaviy ishlar
(Vinogradov, Yespersen, Ter-Minasova va boshqalar)dan foydalanildi. Ushbu
metodlar majmuasi SBning funksional imkoniyatlarini har tomonlama ochib berishga
imkon berdi.

TAHLILLAR VA NATIJALAR
Bizning fikrimizcha, yuqorida keltirilgan guruhdagi SBlarini oraliq xarakterdagi
birliklar qatorida ko‘rish ma’qul. Chunki bu turdagi birikmalar nutqda tayyor, turg‘un
holda qo‘llanishi bilan birga, ularning bo‘laklari leksemalarga xos barcha
xususiyatlarni saqlab qoladilar. “Periferiya” hodisasi turli xarakterdagi belgilarni inkor

etmasdan, balki ularning yagona birlik tarkibida jamlanishini taqozo etadi

(Абдуазизов А.А., 2010:170). SBlari tizimida “markaz” va “periferiya”ning

mavjudligi sintaktik birliklarga xos xususiyatlarning voqelanishi, ya’ni lug‘aviy

elementlarning sintaktik qiymat olishi yoki, aksincha, sintaktik tuzilmalarning

leksikallashuvi bilan bog‘liq. Bunday siljishlar aniq nominativ so‘zlar va mavhum

ma’noli so‘zlarning o‘zaro munosabatlari sharoitida bir xilda kechadi.

Nominativ funksiyaning SBlariga qay darajada xosligi muammosi bilan

muntazam shug‘ullangan V.M.Pavlov ularning funksional-semantik jihatdan turli

xususiyatga ega ekanligi masalasini o‘rtaga qo‘ymasdan turib ushbu muammoning

yechimini izlash befoyda, deb hisoblaydi. Gap shundaki, main street – long street;

fresh water – troubled water; first aid – gratuitous aid kabi juftliklardagi birinchi qator

birikmalari tasniflovchi birliklar rolini o‘taydilar va shu vazifalariga binoan to‘lig‘icha

nominativ vositalar guruhiga kiradilar, keyingilari esa “hodisa va belgilar birikuvini

ifodalaydi hamda bu belgilarning mavjudligini so‘zlovchi ma’lum nutqiy muloqot

sharoitlarida aniqlaydi. Ma’lum sharoit uchun muhim bo‘lgan ushbu turdagi belgilar

birikuvi aytilgan hodisani turg‘un xulosa – umumlashma darajasiga ko‘tara olmaydi”

(Pavlov. 1996: 38). V.M.Pavlovning fikriga ishongan holda, SBlarini leksik va

sintaktik birikmalar kabi turlarga ajratish an’anasi muhokamasida ham ularning

funksional-semantik xususiyatlarini farqlash va bu farqlarni yuzaga keltiruvchi nutqiy

faoliyat sharoitlarini hisobga olish lozim bo‘ladi.

Xullas, SBlarining nominativ vazifadan xoli ekanligi haqidagi fikrlar asossizdir.

Barcha til birliklari belgilar tizimining elementlaridir, lisoniy belgi esa juft xususiyatli:

u shakl va mazmun uyg‘unligiga ega. Shunday ekan, SB, xuddi boshqa sintaktik

tuzilmalar kabi, yaxlit hodisalar, voqealarni nomlovchi birlik sifatida qaralishi kerak.

Nominativ funksiya keng ma’noda talqin qilinganda nomlanayotgan denotat alohida

predmet yoki hodisalar emas, balki ularning inson ongida aks topadigan obrazi,

ramzidir, masalan, dark clouds, sun shining, severe wind, rain drizzling kabi SBlari

tabiat hodisalarini bildiribgina qolmay, balki inson hayotidagi ayrim vaziyatlarni

obrazli ifodalashga ham xizmat qiladi. “Qora bulutlar” noxush kunlar, tushkunlikni

ifodalasa, “charaqlayotgan quyosh” quvonchli xabar, “esayotgan shamol” muayyan

darajada neytral, ayni damda ko‘tarinki kayfiyatni ifodalaydi. Shuningdek, “maydalab

yog‘ayotgan yomg‘ir” birikmasi, orombaxsh kuy kabi xotirjamlik ramzi sifatida

tushuniladi.

SBlarining yana bir xususiyati shundaki, ularning kommunikativ vazifa bajarish

me’yori boshqa til birliklarinikidan farq qiladi. Agar so‘z sintaktik tuzilmalarining

oldindan ma’lum va tayyor elementi bo‘lsa, SBning murakkab tuzilmaligi faqat

kommunikatsiya jarayonida ayon bo‘ladi, chunki u xuddi shu jarayonda alohida

bo‘laklarning o‘zaro birikishi natijasida hosil bo‘ladi. SBning bu mavqeiga e’tibor

qaratgan N.I.Filicheva, uning nutqiy faollashuvida asosiy bo‘lak yangi belgilar olishini

va bu belgilar individual, xususiy bo‘lishini ko‘rsatib o‘tgan: “Ko‘pchilik SBlarining

kommunikativ vazifasi tinglovchi yoki o‘quvchilarda oldindan mavjud bo‘lgan

predmet-hodisalar haqidagi tushunchani aniqlashtirish, konkretlashtirish va batafsil

izohlash maqsadini voqelantirishdir”. Germanist olima SBga xos bo‘lgan

kommunikatsiyaning bu tarzda boshqarilishini lisoniy muloqotning boshqa tugal

birliklariga xos bo‘lgan umumiy kommunikativlikdan farqli ravishda, xususiy yoki

qisman kommunikativlikni hosil qiladi, deb o‘ylaydi. Boshqacha qilib aytganda,

SBning kommunikativligi nisbiy, chunki uning bu funksiyasi boshqa nutqiy tuzilmalar

– gap, matn kabilar tarkibidagi ishtirokida namoyon bo‘ladi.

SB kommunikativ funksiyasining bu yaxlit voqelanishi uning mavqe jihatidan

sintaksis sathidagi boshqa birliklar bilan tenglashishini ifodalaydi. Har bir birlikning

sintaktik tuzilishi, albatta, tilning umumiy tizimiga xos bo‘lgan xususiyat, ya’ni uning

har bir birligi asosiy vazifa – kommunikatsiyani ta’minlash bilan bog‘liqdir. Birliklar

ichki tuzilishining kommunikatsiya maqsadi bilan bog‘liqligi SB, gap, matn kabi

qurilmalarni yaratishda namoyon bo‘ladi.

Shunday qilib, SBning kommunikativ funksiya bajarish imkoniyati uning

so‘zdan farqli jihatlarini namoyon qilish bilan bir qatorda, uning tarkibiy qismlari

semantik munosabati yanada yuqoriroq bosqichdagi hodisa – matn shakllanishi asosida

turgan tamoyillarning harakati bilan bog‘liq. SBning informativ funksiyasi haqida

gapirishdan oldin informatsion-axborot tushunchasi nimalarni anglatishini

aniqlashtirish kerak bo‘ladi. Agar axborotni keng ma’noda anglaydigan bo‘lsak, unda

til tizimining barcha birliklariga informativlik xususiyati xos ekanligini e’tirof etgan

bo‘lamiz. Aytish joizki, to‘liq axborot tashuvchi asosiy birlik matndir. Gap va SB ham

kommunikativ vosita rolini bajaradi, lekin matn hamda gapning alohida qismini

egallaydigan SBning tashiydigan axboroti voqelikdagi hodisaning faqat ma’lum bir

bo‘lagi haqidadir. Albatta, turli guruhlarga oid SBlarining mazmuniy “yuki” bir xil

emas, ba’zilari ifodalaydigan axborotning hajmi keng bo‘lishi mumkin, lekin har

qanday holatda ham ularning informativlik darajasi aniq matn miqyosida belgilanadi.

SBning informativlik darajasini bu miqyosda aniqlash uchun uning matn vositasida

uzatilayotgan axborotga qo‘shadigan hissasi qay miqdorda ekanligi hamda SB

tashiydigan axborotning qay darajada to‘liqligini bilish muhimdir. Masalan: The

cautious captain of a small ship had to go along a coast with which he was unfamiliar,

so he tried to find a qualified pilot to guide him (www.irlanguage.com/ 2020: 45).

Bundan tashqari, uzatilayotgan axborotning shakllanishi, to‘planishida SB

qismlarining roli va ular o‘rtasidagi munosabatlarning ta’sirini ham belgilab olish

lozim bo‘ladi. Qiyoslang: The cautious captain of a small ship had to go along a coast

→ The cautious captain of … small ship … a coast; he tried to find a qualified pilot to

guide him → he tried to … guide him. The captain of a ship gapi orqali o‘quvchi

kemaning kapitani haqidagi axborotga ega bo‘lsa, The cautious captain of a small ship

gapini o‘qish orqali bu axborot miqyosi kengayadi. SBlari, birinchidan, kapitanning

ehtiyotkor ekanligi haqida qo‘shimcha ma’lumot bergan bo‘lsa, ikkinchidan, kemaning

holati haqida ma’lum darajada xabardor qiladi.

XULOSA VA TAKLIFAR
SBlariga xos bo‘lgan xususiyatlar, kategorial belgilarni bu yo‘sinda o‘rganish,
so‘zsiz, kommunikativ sintaksis sohasining istiqboli, taraqqiyoti uchun ham muhimdir.
SBning asosiy funksiyasi va kategorial belgisi informativlikdir, zero, til tizimining
barcha sathlariga oid birliklarni semantik-funksional jihatdan yaqinlashtiruvchi
kategorial belgi aynan informativlik, ya’ni axborot tashish imkoniyatiga ega bo‘lish
xususiyatidir.
Nihoyat, SBlarining nutqiy faoliyat jarayonidagi ishtiroki yana bir vazifani
reallashtiradi, bu – estetik funksiyadir. Ushbu funksiyaning voqelanish holatlarini
lisoniy faoliyatning ikki kesimida kuzatish mumkin: a) SBlarining turli uslubdagi
matnlarda qo‘llanilishi va turli modellarning qo‘llanishida yuzaga keladigan mazmun
siljishi holatlari; b) mavjud qoliplar asosida o‘ziga xos badiiy qiymatga ega bo‘lgan
yangi SBlari yaratilishi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Абдуазизов А.А. (2010). Ўзбек тили фонологияси ва морфонологияси.
Тошкент: Университет, 170 б.
2. Boboyeva M. Kh. (2022). Definition of the Lexical meaning of Spatial
Prepositions // Porta Linguarium An International and inter university journal. Spain,
Vol. 11, pp. 101-104. ISSN: 1697-7467.
3. Гаджиева Н.З. (1973). Основные пути развития синтаксической
структуры тюркских языков. Москва, с. 12-20.
4. Ломов А.М. (2004). Русский синтаксис в алфавитном порядке:
Понятийный словарь-справочник. Воронеж, 317 с.
5. Шапошникова М.В. (2003). Глагольная аналитическая номинация, как
теоретическая и методологическая проблема в современном английском языке //
Теория, история, типология языков. Москва, с. 202-211.
6. Sweet H. (2007). New English Grammar. Logical and Historical. Oxford:
Clarendon Press, 510 p.
7. Тер-Минасова С.Г. (1982). Словосочетание в научно-лингвистическом и
дидактическом аспектах. Москва: Высшая школа, 144 с.
8. Васильева Н.В., Виноградов В.А., Шахнарович А.М. (1995). Краткий
словарь лингвистических терминов. Москва.
9. Виноградов В.В. (1975). Вопросы изучения словосочетаний //
Исследования по русской грамматике. Москва: Наука, с. 231-254.

10. Есперсен О. (1958). Философия грамматики. Москва: Изд-во

иностранной литературы, 404 с.

11. Zandvoort R.W. (2009). A Handbook of English Grammar. London, 612 p.

REFERENCES:

1. Abduazizov A.A. (2010). O‘zbek tili fonologiyasi va morfonologiyasi.

Toshkent: Universitet, 170 b. (In Uzbek)

2. Boboyeva M. Kh. (2022). Definition of the Lexical meaning of Spatial
Prepositions // Porta Linguarium An International and inter university journal. Spain,
Vol. 11, pp. 101-104. ISSN: 1697-7467. (In English)

3. Gadjiyeva N.Z. (1973). Asosiy yo‘llari rivojlanish sintaksicheskoy struktury
tyurkskix yazykov. Moskva, s. 12-20. (In Russian)

4. Lomov A.M. (2004). Russkiy sintaksis v alfavitnom poryadke: Ponyatiyniy
slovar-spravochnik. Voronej, 317 s. (In Russian)

5. Shaposhnikova M.V. (2003). Glagolnaya analiticheskaya nominatsiya, kak
teoreticheskaya i metodologicheskaya problema v sovremennom angliyskom yazyke //
Teoriya, istoriya, tipologiya yazykov. Moskva, s. 202-211. (In Russian)

6. Sweet H. (2007). New English Grammar. Logical and Historical. Oxford:
Clarendon Press, 510 p. (In English)

7. Ter-Minasova S.G. (1982). Slovosochetaniye v nauchno-lingvisticheskom i
didacticheskom aspektax. Moskva: Vysshaya shkola, 144 s. (In Russian)

8. Vasilyeva N.V., Vinogradov V.A., Shaxnarovich A.M. (1995). Kratkiy slovar
lingvisticheskix terminov. Moskva. (In Russian)

9. Vinogradov V.V. (1975). Voprosy izucheniya slovosochetaniy // Issledovaniya
po russkoy grammatike. Moskva: Nauka, s. 231-254. (In Russian)

10. Yespersen O. (1958). Filosofiya grammatiki. Moskva: Izd-vo inostrannoy
literatury, 404 s. (In Russian)

11. Zandvoort R.W. (2009). A Handbook of English Grammar. London, 612 p.
(In English)