ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Eftaliylarda davlat mafkurasi, huquq va mudofaa tizimi

Kamolov Jahongir Mamasidiqovich

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

EFTALIYLARDA DAVLAT MAFKURASI, HUQUQ VA MUDOFAA
TIZIMI

STATE IDEOLOGY, LAW AND DEFENSE SYSTEM AMONG THE
EFTALITES

В ЭФТАЛИТАХ ГОСУДАРСТВЕННАЯ ИДЕОЛОГИЯ, ПРАВО И
СИСТЕМА ОБОРОНЫ
Kamolov Jahongir Mamasidiqovich
Oreantal universiteti
Ijtimoiy fanlar kafedrasi dotsenti, PhD.
Tel: +998 99 843-88-96
E-mail: jahongir.kamolov.88@gmail.com
ORCID: 0009-0005-6245-1004

Annotatsiya. Ushbu maqolada Eftaliylar davlati (V–VI asrlar) siyosiy va
mafkuraviy asoslari, huquqiy tartibotlari hamda mudofaa tizimi tahlil etiladi.
Tadqiqotda Eftaliylar hokimiyatining mafkuraviy poydevori, diniy va dunyoviy
qarashlar hamda ularning davlat boshqaruvidagi o‘rni yoritilgan. Shuningdek, jamiyat
hayotida amal qilgan huquqiy normalar, adolat tamoyillari va ijtimoiy tabaqalanish
jarayonlari haqida fikr yuritiladi. Maqolada Eftaliylar davlatining mudofaa siyosati,
qo‘shin tuzilishi, harbiy taktika va strategiyalar, shuningdek, yirik yurishlar va tashqi
xavflarga qarshi olib borilgan harbiy choralarga e’tibor qaratilgan. Tadqiqotdan
ko‘rinadiki, Eftaliylar davlat mafkurasi markazlashgan hokimiyatni mustahkamlashga
xizmat qilgan bo‘lsa, huquqiy tizim jamiyat barqarorligini ta’minlashda muhim omil
bo‘lgan. Ularning mudofaa tizimi esa keng hududlarni saqlash va qo‘shni davlatlar
bilan raqobat qilish imkonini bergan.

Kalit so‘zlar: Eftaliylar, davlat mafkurasi, huquqiy tizim, mudofaa, qo‘shin,
O‘rta asrlar tarixi, sosoniylar, Xun saltanati.

Abstract. This article analyzes the political and ideological foundations of the
Ephthalite state (5th–6th centuries), its legal regulations, and defense system. The study
highlights the ideological basis of Ephthalite power, religious and secular views, and
their role in state governance. It also discusses legal norms operating in social life,
principles of justice, and social stratification processes. The article focuses on the
Ephthalite state's defense policy, army structure, military tactics and strategies, as well
as major campaigns and military measures against external threats. The research shows
that the Ephthalite state ideology served to strengthen centralized power, while the
legal system was a key factor in ensuring societal stability. Their defense system
enabled control over vast territories and competition with neighboring states.

Keywords: Hephthalites, state ideology, legal system, defense, army, medieval

history, Sassanids, Hunnic Empire.

Аннотация. В данной статье анализируются политические и

идеологические основы государства эфталитов (V–VI вв.), их правовые

установления и система обороны. В исследовании освещены идеологическая

основа власти эфталитов, религиозные и светские взгляды, а также их роль в

государственном управлении. Кроме того, рассматриваются правовые нормы,

действовавшие в общественной жизни, принципы справедливости и процессы

социальной стратификации. В статье уделено внимание политике обороны

государства эфталитов, структуре армии, военной тактике и стратегии, а также

крупным походам и военным мерам против внешних угроз. Из исследования

видно, что идеология государства эфталитов служила укреплению

централизованной власти, правовая система была важным фактором

обеспечения стабильности общества. Их система обороны позволяла сохранять

обширные территории и конкурировать с соседними государствами.

Ключевые слова: Эфтал́иты, государственная идеология, правовая

система, оборона, войско, история средних веков, Сасаниды, Хуннская империя.

KIRISH
Eftaliylar davlati (V–VI asrlar) Oʻrta Osiyoda markazlashgan hokimiyat, huquqiy
tartib va kuchli mudofaa tizimi bilan ajralib turgan muhim siyosiy kuch edi. Bu
davlatning mafkuraviy poydevori diniy bagʻrikenglik va dunyoviy qarashlarga
asoslangan boʻlib, jamiyat barqarorligini taʼminlagan. Huquqiy normalar jinoyatlarga
qattiq jazo va adolat tamoyillarini oʻz ichiga olgan, ijtimoiy tabaqalanishni
mustahkamlagan. Mudofaa siyosati otliq qoʻshinlar, harbiy taktikalar va yirik yurishlar
orqali keng hududlarni himoya qilgan, Sosoniylar va boshqa qoʻshnilar bilan raqobatni
taʼminlagan. Mazkur masalani quyidagi ma`lumotlar orqali tahlil qilib chiqamiz.

MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Eftaliylardagi davlat mafkurasi va huquq tizimi bo‘yicha keng ma’lumotlar
yozma manbalarda o‘rin olmasa-da, ulardagi jinoyat va jazo masalasi, ko‘mish
marosimlari, ijtimoiy turmush tarzi haqida “Bey-shi” va “Vey-shu” yilnomalarida,
shuningdek qisman elchi Sun Yun keltirilgan ma’lumotlar bu borada birmuncha
tasavvurlar beradi. Elchi Eftaliylar davlati ijtimoiy tuzumida tabaqalashuv mavjud
ekanligini quyidagi ma’lumotlar orqali keltirib o‘tadi. “Ularda kambag‘allar va
boylarning kiyimlarida farqlilik ko‘zga tashlanadi” (Гафуров Б.Г., 1989:256-266).
Eftaliylar jamiyati yuqori tabaqa va oddiy xalq o‘laroq ikkiga bo‘lingan. Ya’ni
katta boyliklarga ega boy kishilar (saroy a’yonlari, amaldorlar, urug‘-qabila boshliqlari
va h.k.) va o‘rtahol yoki kambag‘al aholi (dehqonchilik, chorvachilik,

hunarmandchilik, turli xizmatlar bilan shug‘ullanuvchilar). Jamiyatdagi tabaqalashuv

ularning ko‘mish marosimlarida ham aks etgan. Eftaliylardagi ko‘mish marosimlari

haqida elchi Sun Yun keltirilgan quyidagi ma’lumot bu borada birmuncha tasavvurlar

beradi. “Boy xonadonlar marhumning tosh lavhalari qo‘yilgan qabrlarga qo‘yiladi,

yo‘qsillar esa qazma qabrlarga ko‘miladi” (Гафуров Б.Г., 1989: 265-266).

Eftaliylarda davlat mafkurasi bevosita ularning diniy qarashlari bilan bog‘lanib

ketgan bo‘lib, urug‘-qabilachilikka asoslangan an’analardan iborat bo‘lgan, deyish

mumkin. Xo‘sh, ko‘chmanchilarga xos an’analar mohiyatan qanday bo‘lgan. Bu

masalada aniqroq tasavvurga ega bo‘lish uchun o‘z an’analarining ko‘pchiligini Juan-

juanlar orqali Xun saltanatidan olgan Turk xoqonligi misolida ko‘rish mumkin.

Ma’lumki, qadimgi turklarda qonunlar “to‘ru” (to‘ru) yoki “to‘ra” deb atalgan.

O‘rxun bitiktoshlarda to‘ru haqida ko‘p marotaba eslatilgan bo‘lsa­da‚ qonunlarning

majmua holida yig‘ilib‚ yozuvda ifodalangani haqida ma’lumotlar uchramaydi.

Ko‘pchilik tadqiqotchilarga ko‘ra‚ qadimgi turkiy qonunlar – to‘ru og‘zaki bo‘lib‚

hech qachon yozuvga ko‘chirilmagan (Koca A., 2002: 854). Demak, qadimgi turkiy

urf-odatlarga asoslangan ushbu ibora ostida an’anaviy rasm-rusumlar, ya’ni “odat

huquqi” tushuniladi. Bitiktoshlarda “turk to‘rusini yo‘qotgan xalqni ota-bobolarim

to‘rusi bo‘yicha tartibga solibdi, boshqaribdi” mazmunida jumlalar uchraydiki, bu esa

jamiyat a’zolari nazdida qonunlarning “ajdodlarga meros” ekanligidan va xalqning

barcha qatlamiga tegishli deb bilinganidan darak beradi.

Turk xoqonligidan oldinroq ham to‘ru tushunchasi mavjud bo‘lganini

tasdiqlaydigan ma’lumotlar Juan­juanlarga oid manbalarda ham uchraydi. Jumladan,

510 yillar atrofida xoqon bo‘lgan Chounu o‘ziga Dou­lo fu­ba­do u­fa ke­xan unvonini

qabul qilgani va u Vey sulolasi tilida1 “boshqaruvni yorituvchi” ma’nosini bildirishi

xitoy yilnomalarida qayd etiladi (В.С. Таскина, 1984:279) Yapon tadqiqotchisi

Shiratori fikricha‚ ushbu unvonning birinchi qismi do­ulo, aslida mo‘g‘ulcha türu –

“boshqarma/mahkama”‚ “davlat boshqaruvi” degan ma’noni anglatadi (Бобоёров Ғ.,

2018:413). Demak, Turk xoqonligi davlat boshqaruviga xos bir qator an’analarni juan-

juanlardan qabul qilish barobarida mazkur davlat jamiyatiga xos ayrim huquqiy

an’analarni ham o‘zlashtirgan.

*“Vey sulolasi tili” – milodiy 385–556-yillarda Xitoyda hukm surib, xitoy yilnomalarida “Toba sulolasi” yoki “Shimoliy Vey
sulolasi” deb nomlangan va kelib chiqishi markaziy osiyolik ko‘chmanchi qabilalarga borib taqaladigan sulola asoschilarining tili. Ushbu
tilni ayrim tadqiqotchilar turkiy hisoblasa, ayrim tadqiqotchilar mo‘g‘ulcha bo‘lgan, deb talqin qiladilar (Boodberg P. A., 1936: 167–
185).

TADQIQOT METODOLOGIYASI

Eftaliylar davlati mavzusini o‘rganishda tarixiy, arxeologik va adabiy manbalarni

kompleks tahlil qilishga asoslanadi. Asosiy tadqiqot usullari sifatida tarixiy izchillik,

taqqoslash, tipologik tahlil va dokumentshunoslik qo‘llaniladi. Arxeologik dalillar va

yirik davlat yozma manbalari o‘rganilib, davlat mafkurasi, huquqiy tizim va mudofaa

tizimining shakllanishi yoritiladi. Shu bilan birga, jamiyatning ijtimoiy va siyosiy

jarayonlari, davlat boshqaruvi va harbiy strategiyalar tahlil qilinadi.

TAHLIL VA NATIJALAR
Tadqiqotchilarga ko‘ra, o‘z navbatida juan-juanlar ham markaziy osiyolik
qadimgi ko‘chmanchilar, shu jumladan, xunlardan bir qator an’analarni qabul qilib
olishgan (Koca A., 2002:319). Masalan, Xun, Juan-Juan, Turk xoqonligida «Tangri,
ya’ni Osmon» bosh iloh bo‘lib, u barcha jonli va jonsiz narsalarning yaratuvchisi, deb
talqin qilingan. Shunga o‘xshash tushuncha Eftaliylarda ham mavjud bo‘lganini xitoy
elchisi Sun Yun (520) o‘zi guvoh bo‘lib yozib qoldirgan “Eftaliylar har kuni ertalab
chodirlaridan tashqariga chiqib, xudolarga ibodat qilishadi va shundan so‘nggina
nonushta qilishadi»” mazmunidagi qaydlar ham tasdiqlaydi. Shunga o‘xshashroq
ma’lumot Turk xoqonligi bilan bog‘liq ravishda shu tariqa uchraydi: “O‘tog‘ining
eshigi ham sharqqa qaratilgan bo‘lardi. Xoqon har tongda o‘tog‘ining eshigidan
chiqqanda muqaddas hisoblanuvchi quyoshga salom berardi” (Бичурин Н.Я., 1950:
833).
Agar Eftaliylar davlatining Juan-juanlar bilan deyarli bir vaqtda yashab o‘tgan
o‘zaro qo‘ni-qo‘shni bo‘lganligini e’tiborga oladigan bo‘lsak, shuningdek, ayrim
yozma manbalarda “Ko‘plab odatlari tukyue (Turk xoqonligi) odatlari bilan bir xil”
(Taşağıl A., 2003:268) mazmunidagi ma’lumotlarning uchrashi ushbu davlatlarning
davlat mafkurasi va huquq tizimida birmuncha o‘xshashliklar bo‘lganligidan darak
beradi. Bu borada quyidagicha o‘xshash omillarni keltirib o‘tish mumkin:
- “Osmon xudosi”, ya’ni ko‘plab ko‘chmanchi davlatlarda mavjud bo‘lgan ibora
bilan aytiladigan bo‘lsa, “Tangri” tushunchasi bu uchala davlatda ham mavjud bo‘lib,
boshqaruvchi toifa tomonidan bu e’tiqod bilan bog‘liq marosimlar amalga oshirilgan;
- Ko‘plab urf-odatlar, xususan, huquq, jinoyatchilarni jazolash masalalarida
umumiylik bor. Ayniqsa, o‘g‘rilik jinoyati ushbu jamiyatlarda qattiq qoralanib, eng
katta jazolar ularga nisbatan qo‘llanilgan;
- türü / törü, ya’ni “qonun” so‘zi Juan-juanlar va Turk xoqonligida mavjud bo‘lib,
bu so‘z ko‘chmanchi jamiyatda o‘zaro muvozanatni saqlash, hokimiyat va aholi
orasidagi munosabatlarni tartibga solish ishlari orqali amalga oshirilgan. Juanjuanlarga bir qator jihatlardan o‘xshashlikka ega bo‘lgan Eftaliylarda ham shunday
qonun-qoidalar bo‘lgan deyish mumkin.

“Bey-shi” yilnomalarida Eftaliylardagi jinoyatchilarni jazolash bo‘yicha

“O‘g‘irlik uchun miqdoriga qaramasdan jinoyatchining boshi kesiladi; o‘g‘irlangan

mol-mulklarning o‘n miqdori undirib olinadi” mazmunida ma’lumotlar keltirilsa,

“Tun­dyan” asarida Turk xoqonligida jinoyat qilganlar va ularga nisbatan ko‘riladigan

choralar haqida “Ular (turklar)ning qonuni bo‘yicha isyon ko‘targan‚ odam o‘ldirgan

har qanday kishiga o‘lim jazosi buyuriladi. ... ot o‘g‘irlaganlar o‘n misli to‘lov to‘lash

majburiyatidir” (Гафуров Б.Г. 1989, 98) degan ma’lumot keltiriladi. Shuningdek,

“Se­fu Yuan­kui” yilnomasida esa xoqonlikda jinoyat va uning jazosi haqida

“Ularning odatiga ko‘ra isyon ko‘targan‚ odam o‘ldirgan‚ zino qilgan‚ bog‘log‘liq

otni o‘g‘irlaganlar o‘lim jazosiga tortilardi ... Ot va mol­ashyo o‘g‘irlagan kishi

barchasining o‘n baravaridan ko‘prog‘ini to‘lashi shart edi” (Бичурин Н.Я.,

1950:112). Bundan ko‘rinadiki, Eftaliylar davlati bilan xoqonlikdagi qonun-

qoidalarida umumiylik mavjud bo‘lgan. Ayniqsa, o‘lim jazosi va birovlarning mol-

mulkini o‘g‘irlaganda “10 baravar to‘lov to‘latish” kabi amaliyotlar bu fikrni

tasdqilaydi.

Eftaliylarning diniy qarashlari haqida dastlab xitoy manbalari ma’lumot beradi.

Xitoylik sayyoh Sun Yunning xabar berishicha, Toxaristondagi Eftaliylar buddizmga

e’tiqod qilmaydilar, ular “begona xudolarga” sig‘inadilar. V.A.Litviniskiyning yapon

tarixchisi E.Enokiga tayanib bergan ma’lumotlariga e’tibor qaratadigan bo‘lsak,

“begona xudolar” deb ko‘chmanchi eftallarning Ko‘k tangri (Qam, shamaniylik ham

bo‘lishi ehtimol)ga e’tiqod qilishlarini nazarda tutgan bo‘lishi haqiqatga yaqin. Xuddi

shunga o‘xshash ma’lumotni “Liang-shu»da ham uchratish mumkin. Gandharadagi

Eftaliylar “Eftallar jinlarni hurmat qilishadi”, “ular Osmon xudosi va Olov xudosiga”

sig‘inishadi. “Liang-shu” yilnomasining yuqoridagi ma’lumotlaridan bilish mumkinki,

eftaliylar ijtimoiy hayotida tangrichilik, otashparastlik va shamaniylik amalda bo‘lgan.

Tangrichilik va shamanizm azaldan ularning hayotida muhim o‘rin tutgan bo‘lsa,

Markaziy Osiyo, xususan, Toxariston hududiga kirib kelishi ular hayotiga

otashparastlikni ham olib kirdi. Kushonlardan esa meros bo‘lib, ular bunyod еtgan

shaharlar va buddizmning elementlari saqlanib qoldi. Buddizm ko‘proq ular hayotiga

Shimoliy Hindistonni zabt etgandan keyin rivojlandi. Yuqorida keltirib o‘tilganidek,

Eftaliylar har kuni ertalab chodirlaridan tashqariga chiqib, xudolarga ibodat qilib,

shundan so‘nggina nonushta qilishgan bo‘lib, bu esa ularning ko‘chmanchilarga xos

an’analarning ular Hindistonda hukmronlik qilgan chog‘larda ham davom etganidan

darak beradi.

Xitoy sayyohi Sun Yunning bergan ma’lumotlarida Eftaliylar buddizmga e’tiqod

qilmaganligi ta’kidlangan bo‘lsa-da, biroq Toxaristonda va boshqa hududlarda

buddizm keng tarqalgan. Bu faqatgina Eftaliylar emas, balki ular egallagan hududlar

aholisining e’tiqodi bilan bog‘liq holat edi. Deyarli uch asr Kushon podsholigi davrida

buddizm mintaqada hukmron din bo‘lgani bois aholining katta qismi bu dinga e’tiqod

qilgan, Eftaliylar kirib kelganda Markaziy Osiyoda buddizm bilan zardushtiylik asosiy

e’tiqod dini edi. Buni hozirgi O‘zbekiston, Tojikiston va Afg‘oniston hududlarida olib

borilgan arxeologik izlanishlar ham tasdiqlaydi. Shuningdek, bu davrda Afg‘onistonda

va Toxaristonda hinduiylik dini e’tiqodlari ham ko‘payib, moniylik va nestorianlik

ham tarqala boshladi.

Eftaliylar hayotida dinlarning o‘ziga xos o‘rni bo‘lib, materiallarni tahlil qilish

orqali ularning din borasida anchayin bag‘rikeng bo‘lganligini ko‘ramiz.

Eftaliylar o‘ziga xos madaniyat va diniy dunyoqarashga ega bo‘lgan turli

xalqlarni siyosiy jihatdan birlashtirgan. Milodiy IV – VI asrlarda O‘rta Osiyoda

ko‘plab diniy tizimlar va kultlar mavjud bo‘lgan. Markaziy Osiyoda zardushtiylik

mahalliy kultlar bilan aralashib ketgan. Buddizm Eftaliylar davrida, xususan, ularning

davlatining janubiy hududida keng tarqalgan. Biroq, Eftaliylarning bu dinga aloqasi

haqida ko‘plab ziddiyatli dalillar mavjud. “Bey-shi” yilnomasining yozishicha,

(Kurbanov A., 2010:265-266) Eftaliylar hukmdori qarorgohida “Badiyan shahrida

hukmdorning saroyi joylashib, aylanasi qariyb 10 li (chamasi 5 km). Unda ko‘plab

buddaviy ibodatxonalar va tosh ustunlar joylashgan bo‘lib, barchasi oltin bilan

bezatilgan”. Bu ma’lumot Eftaliylarning bosh hukmdorlari keyinchalik buddizmni

qabul qilib, uni qo‘llab-quvvatlaganini ko‘rsatadi.

Syuan Szan Eftaliylar haqida, ular buddizmga ishonmaganliklarini va hatto

buddistlarni quvg‘in qilganliklari bo‘yicha ma’lumot yozib qoldirgan.

B.A.Litvinskiyning fikricha, bu holat Eftaliylarning mahalliy aholini bo‘ysundirish

uchun qilgan hatti-harakatlari bilan izohlanadi (Litvinsky B.A., 1999:150). Boshqa

tomondan esa Eftaliylarning ayrim guruhlari, ehtimol, ushbu sulolaning tarmoqlaridan

birida bu din taqiqlangan bo‘lib, ko‘rinishidan ular o‘zlarining qadimiy inonchlarini

saqlashga harakat qilib shunday yo‘l tutgan.

Eftaliylar davri shahar xarobalarida topilayotgan buddaviylikka xos elementlar bir

tomondan eftaliy boshqaruvchilarining keyinchalik ushbu dinga rag‘bat ko‘rsatganligi

bilan bog‘liq bo‘lsa, ikkinchi tomondan esa bu davr shaharlarining aholisi va

ibodatxona ahlining o‘z an’analarini saqlab qolgan mahalliy aholi bilan bog‘liqdir.

Ya’ni bu shaharlar etnik jihatdan eftaliy bo‘lmagan yеrli aholi, shu jumladan,

baqtriyaliklarga aloqador bo‘lishi ehtimoldan yiroq emas.

Eftaliylarning ma’lum bir qismi orasida xristianlik birmuncha keng tarqalgan edi.

Suriyadagi “Mar Aba tarixi” manbasining xabar berishicha, milodiy 549 yilda

Eftaliylar Nestorian patriarxi Mar Aba II ga bu ruhoniyni nasroniy bo‘lgan Eftaliylar

uchun o‘z yurtida yеpiskop qilib tayinlash iltimosi bilan ruhoniy yuborgan.

Eftaliylarning iltimosi ma’qullanadi. Shunday qilib, Eftaliylarning bir qismi

nasroniylik ta’limotining nestorianlik oqimiga o‘tishadi (Kurbanov A., 2010:236)

Yegishe armanlar sosoniylardan mustaqillik uchun olib borgan kurashlari

chog‘ida forslarga qarshi ittifoq tuzish to‘g‘risida muzokaralar olib borish uchun Xon

(Xun)lar (ya’ni Eftaliylar) mamlakatiga o‘z vakilini yuborganlar. Eftaliylar bunga rozi

bo‘lishdi va “xristian bo‘lishga ishtiyoq bilan va’da berdilar”. Bu faktlar Eftaliylar

orasida nasroniylik keng tarqalgan deb hisoblashga imkon beradi. Marv

nestorianlarning O‘rta Osiyodagi asosiy markazlaridan biriga aylanadi (Kurbanov A.,

2010:236-238).

Ter-Mkrtichyanning fikricha, Eftaliylar orasida nasroniylikning tarqalishi

ularning armanlar bilan birga forslar va zardushtiylikka qarshi kurashidagi ishtiroki

bilan bog‘liqdir (Тер­Мкртичян Л. Х., 1979: 53).

Zardushtiylik bilan bir qatorda O‘rta Osiyoda Erondagidan farqli bo‘lgan

moniylik – Mazdak tarafdorlari ta’limoti sosoniylar tomonidan ta’qib qilinib, Erondan,

jumladan, Eftaliylar davlatiga quvib chiqarilgach, tez tarqalishda davom etdi. Qizig‘i

shundaki, Sosoniylar hukmdorining o‘g‘li Kubod mazdakiylar yordamida Eftaliylar

huzuriga yordam so‘rab boradi (Kurbanov A., 2010: 238).

Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Eftaliylar davlatida bir nechta dinlar mavjud edi:

buddizm, zardushtiylik, nasroniylik (asosan nestorianlik), moniylik, hinduizm,

shuningdek, Markaziy Osiyo ko‘chmanchilariga xos qarashlar (Osmonga –

“Tangri”ga, olovga sig‘inish). Aftidan, Eftaliylar imperiyasida turli dinlar yonma-yon

yashab, diniy bag‘rikenglik xarakterli edi.

Eftaliylar davlatining davlat mafkurasini tashkil etgan unsurlarga keladigan

bo‘lsak, bu birinchi navbatda ushbu sulolani tashkil etgan elat – eftal qabilasiga xos

qadriyatlar: e’tiqod, ajdodlardan meros urf-odat va an’analar, qonun-qoidalar

ustuvorlik qilgan. Ayniqsa, ushbu sulolaga asos solingan va davlatning saltanatga

aylanish jarayonlari yuz bergan dastlabki yillarda ular o‘zlarining qadimiy an’analarini

saqlashga intilishgan. Keyinchalik esa egallangan hududlar aholisining mahalliy

an’analari ta’sirida davlat boshqaruvi va mafkurada o‘zgarishlar bo‘lib, joylarga qarab

zardushtiylik, buddaviylik kabi e’tiqodlar ham boshqaruvchi toifaga o‘z ta’sirini

ko‘rsata boshlagan. Eftaliylarga xristian dinining kirib kelishi siyosiy va g‘oyaviy

asoslar bilan bog‘liq bo‘lib, Sosoniylarga qarshi ittifoqchi izlangan paytda bu dinga

rag‘bat ko‘rsatilgan. Sosoniylar tomonidan quvg‘unga uchragan manixeylik ta’limoti

ham shunga o‘xshash omillar tufayli Eftaliylar hukm suradigan o‘lkalarda keng tarqala

boshlagan. Albatta, bu kabi e’tiqodiy o‘zgarishlarda tashqi ta’sirlar, xususan,

missionerlarning ham o‘ziga xos roli bo‘lgan.

Markaziy Osiyolik ko‘chmanchilarga xos an’ana – bosib olingan hududlardagi

mahalliy an’analarga, xususan, diniy inonchlarga zarar еtkazmaslik, o‘z e’tiqodini

bo‘ysundirilgan xalqlarga tiqishtirmaslik kabi holatlar Eftaliylar davrida ham bo‘lgan,

degan qarashlar bor (Kurbanov A., 2010: 238). Bunday yondashuv har doim ham

bo‘lavermagan ko‘rinadi. Chunki, eftaliylarning buddaviy ibodatxonalarni vayron

qilganliklari, bu e’tiqod vakillarini quvg‘in qilganliklari haqida ma’lumotlar uchraydi.

Bu kabi ma’lumotlar Eftaliylarning dastlabki paytlarda o‘z mafkurasini, xususan,

e’tiqodini saqlashga harakat qilib, bir qator qat’iy harakatlar qilganligini ko‘rsatadi.

Biroq yillar o‘tib mahalliy omillar – vaqt o‘tgan sayin madaniyat va mafkurada o‘zaro

bir-biriga ko‘nikish, hokimiyatda mahalliy vakillarning ham ishtirok eta boshlashi,

ayrim hukmdorlarning mahalliy e’tiqodlarni qabul qilishi natijasida ularning bunday

munosabatini yumshatishlariga olib kelgan, ehtimol. Shu bilan birga, VII asrning

ikkinchi choragida eftaliylar bilan yaqindan tanishgan Syuan Szanning ularni buddaviy

aholi sifatida emas, ko‘chmanchi an’analarni saqlagan elat sifatida tilga olishi o‘zining

izohini talab qiladi. Bizningcha, Eftaliylarning turli xalqlardan birmuncha uzoq,

tog‘ daralarida yashaydigan qismi o‘zlarining ilk vatani – Oltoy tog‘lari atrofidagi

elatlarga, xususan, Syun-nu (Xun)larga xos qadimiy an’analarni davom ettirgan.

Eftaliylarning davlat mafkurasi va dini bilan bog‘liq masalani yoritishda bir qator

omillarga e’tibor qaratish kerak bo‘ladi. Birinchidan, davlat chegaralari kengayib, turli

din, mafkura, madaniyat, xo‘jalik tarzi va hokazolarga ega elatlar o‘zaro bitta siyosiy

tuzumda yashay boshlagach, bu kabi masalalarda tobora yaqinlashuv, umumlashuv

kuzatilgan. Ayniqsa, turli elatlar madaniyatlari uchrashuvi yuz beradigan shaharlarda

bu holat yaqqol ko‘zga tashlanadi. Demak, boshlang‘ichda Markaziy Osiyo

ko‘chmanchilariga xos an’analar ustuvorlik qilgan bo‘lsa, keyinchalik vaqt o‘tishi

bilan o‘zaro qorishuv jarayonlari yuz bergan. Bu holat yozma manbalardan

anglashilganidek, Eftaliylar haqida bir-biridan farqli ma’lumotlar joy olishiga sabab

bo‘lgan.

Eftaliylar davlatining harbiy salohiyati, umuman olganda, ushbu davlatning

qo‘shini, uning tarkibiy tuzilishi, askarlarining soni, janglarda qo‘llangan qurol-

yarog‘lar, jang qilish usullari va hokazolar bo‘yicha yozma manbalarda o‘ta oz

ma’lumotlar o‘rin olgan. Kam sonli yozma manba ma’lumotlarini arxeologik

topilmalar asosida birmuncha boyitish mumkin.

Xitoycha «Bey-shi» yilnomasida “Yeda (Eftaliylar) ... Ularning davlatida

aravalar yo‘q, ularning o‘rniga zambillardan foydalanishadi; ot va tuyalari ko‘p ...

Xalqi qattiqqo‘l va jasur bo‘lib, jang qilishga mohirdir” (Бичурин Н.Я., 1950:269).

Xitoycha “Suy-shu” yilnomasida esa “Idan (Eftaliylar)... Jangovar qo‘shini 5

mingdan 6 minggcha” (Бичурин Н.Я., 1950:286) mazmunidagi ma’lumot uchraydi.

Shu o‘rinda aytib o‘tish kerak-ki, Eftaliylar davlatining “jangovar qo‘shini” 5-6 ming

jangchidan iborat bo‘lishi izoh talab qiladi. Ehtimol, xitoy yilnomalaridagi bu

ma’lumot Eftaliylar hukmdori yonida doimiy shay turadigan muntazam qo‘shin, ya’ni

gvardiyani ifodalagan yo bo‘lmasa, bu ma’lumotlar ushbu davlat tashkil topgan

dastlabki yillarga tegishli bo‘lishi mumkin. Holbuki, Markaziy Osiyoning

ko‘chmanchi asosli sulolalari o‘zlarining 100 minglab jangchilariga ega bo‘lgan.

Qolaversa, yozma manbalar tili bilan aytganda “30 ga yaqin hukmdorlikni bosib

olgan Eftaliylarning bunchalik kamsonli qo‘shini bo‘lganligiga ishonish qiyin. O‘rta

Osiyoning katta qismi, Sharqiy Turkiston, Shimoliy Hindiston, afg‘on yеrlari va

Xurosonni bo‘ysundirgan, Sosoniylardek yirik saltanat ustidan ustunlik o‘rnatgan

Eftaliylarning qo‘shini ancha ko‘p bo‘lgani tabiiy. Shu o‘rinda, Eftaliylar bilan

to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki bilvosita bog‘liq ayrim ma’lumotlarga to‘xtalib o‘tish kerak

bo‘ladi. Xitoycha «Tan-shu» yilnomasida yozilishicha: “Tuxolo (Toxariston) ...

Tuxololiklar Idan (Eftaliylar) bilan birga istiqomat qiladilar; jangovar qo‘shini 100

ming” (Бичурин Н.Я., 1950: 321). Bu yеrda Tuxolo (Toxariston) muayyan bir o‘lka

nomi, Idan, ya’ni Eftaliy esa xalq va davlat nomi ekanini ko‘zda tutadigan bo‘lsak, 100

ming qo‘shin haqidagi ma’lumot Eftaliylarga tegishli bo‘lib chiqadi.

Shu o‘rinda Eftaliylarning Sosoniylar hukmdori Peruzga yordam uchun 30 ming

qo‘shin yuborganligi haqida ma’lumot uchrashi, ular qo‘shinining salmog‘i ancha katta

bo‘lganligidan darak beradi (Kurbanov A., 2010:154) Bundan tashqari, Eftaliylar

qo‘shinining katta qismi otliqlardan iborat bo‘lganligi, shuningdek, qo‘shin 2000 ta

filga egaligi haqida yozma manbalarda eslatib o‘tiladi (Kurbanov A., 2010:216)

Ehtimol Eftaliylar Shimoliy Hindistonni qo‘lga kiritgach, bu yеrda mavjud fillarga ega

bo‘lib, hindlar kabi jangda fillardan foydalana boshlaganlar. Shunga qaramay,

qo‘shinning asosiy qismi otliqlardan tashkil topganini yuqorida keltirib o‘tilgan xitoy

yilnomalaridagi quyidagi ma’lumot tasdiqlaydi: “Bey-shi” yilnomasida “Yeda

(Eftaliylar) ... ot va tuyalari ko‘p ... Xalqi qattiqqo‘l va jasur bo‘lib, jang qilishga

mohirdir” (Бичурин Н.Я. 1950, 269).

Eftaliylar qo‘shinining bir qismi yayov (piyoda) askarlardan iborat bo‘lib,

jangchilar boshdan-oyoq po‘lat zirh kiyishgan, boshlarida dubulg‘a, qo‘llarida akinak

(xanjarsimon uzun to‘g‘ri qilich)ga o‘xshash qurollar bilan urushga kirganlar

(Kurbanov A. 2010: 216) Buni ko‘plab arxeologik topilmalar: qurol-yarog‘lar, saroy

devoriy suratlaridagi tasvirlar ham tasdiqlaydi.

Eftaliylar davlati tashkil topishi arafasida O‘rta Osiyoda, xususan, ilk o‘rta

asrlarning dastlabki asrlarida mintaqada Xioniylar, Kidariylar, Juan-Juanlar deb

ataluvchi nisbatan yirik saltanatlar hukm surib, mintaqaning markaziy, shimoli-sharqiy

va janubi-g‘arbiy qismlari va unga qo‘shni hududlardagi o‘nlab katta-kichik

hukmdorliklar ularning qo‘l ostida bo‘lgan. Amudaryo – Sirdaryo oralig‘i, Yettisuv va

Sharqiy Turkistondagi o‘nlab voha hukmdorliklari ushbu saltanatlarning u yoki bu

darajada ta’sirida bo‘lib, o‘z ichki boshqaruvlarida mustaqil bo‘lishgan. Shu bilan

birga, ushbu hududlardagi Choch, Farg‘ona, Sug‘d, Xorazm, Marv, Toxariston,

Koshg‘ar, Xo‘tan kabi vodiy va voha mulklari mazkur hukmdorliklardan birortasiga

o‘lpon to‘lab turish majburiyatida bo‘lgan.

XULOSA VA TAKLIFLAR
Mazkur tadqiqot Eftaliylar davlati (V–VI asrlar) davlat mafkurasi, huquqiy tizimi
va mudofaa tizimining asosiy jihatlarini tahlil qilishga bag‘ishlandi. Olingan natijalar
shuni ko‘rsatadiki, garchi tarixiy manbalarda Eftaliylarga qarshi ko‘tarilgan
qo‘zg‘alonlar haqida ma’lumotlar uchramasa-da, ammo mintaqada yangi siyosiy kuch
turklarning paydo bo‘lishini yaxshi qabul qilishi, eftaliylar davlatini mahalliy o‘lka
xalqlari ishonchini qozona olmaganligida deb bilish mumkin. Qo‘shin tuzilishi
Eftallarda turkiy qabilalarga xos tarzda tarkib topgan. Asosini otliq qo‘shin tashkil
etgan Eftaliylar armiyasida piyoda, fillar va kamonchilardan iborat bo‘linmalar ham
mavjud edi. Qo‘shinning tarkibida turkiy elatlardan tashqari mahalliy yеrli xalqlardan
iborat bo‘linmalar ham bo‘lib, ularning etnik kelib chiqishi asosan mintaqaning azaliy
yеrlik va turli davrlarda o‘lkaga kirib kelgan qabilalardan iborat edi. Ushbu fikrmulohazalardan kelib chiqib quyidagi takliflarni berishimiz mumkin bo‘ladi:
- Eftaliylar davlatining mafkurasi va huquqiy tizimini chuqurroq o‘rganish uchun
xitoy, arman, suriy va fors manbalarining yangi tarjimasi va qiyosiy tahlili zarur.
Ayniqsa, “Bey-shi”, “Liang-shu”, “Suy-shu” kabi yilnomalarning to‘liq nashrlari
asosida yangi izlanishlar olib borilishi lozim.
- Arxeologik qazilmalar (Toxariston, Baktriya, Gandhara va Afg‘oniston
hududlari) natijalarini yozma manbalar bilan integratsiya qilgan holda Eftaliylar
madaniyati va harbiy qurollari bo‘yicha maxsus tadqiqotlar o‘tkazish foydali bo‘ladi.
- Eftaliylarning turkiy ko‘chmanchi davlatlar (ayniqsa, Turk xoqonligi) bilan
madaniy-huquqiy umumiyliklarini o‘rganish uchun qiyosiy tadqiqotlar kengaytirilishi
kerak.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI:
1. Бичурин Н.Я. (Иакинф) (1950). Собрание сведений о народах, обитавших
в Средней Азии в древние времена. В 3-х томах. – Москва-Ленинград: Изд. АН
СССР. – том II.
2. Бобоёров Ғ. (2018). Ғарбий Турк хоқонлигининг давлат тузуми. –
Тошкент: Янги нашр.
3. Гафуров Б.Г. (1989). Таджики, древнейшая, древняя и средневековая
история. Кн.1. – Душанбе: Ирфон.
4. Koca A. (2002). Eski Türklerde Devlet Geleneği ve Teşkilatı // Türkler. –
Ankara. – Cilt 2.

5. Kurbanov A. (2010). The Hephthalites: Archaeological and Historical

Analysis. PhD thesis submitted to the Department of History and Cultural Studies of

the Free University. – Berlin.

6. Litvinsky B.A. (1999). The Hephthalite Empire // History of Civilizations of

Central Asia. Vol. III. UNESCO. – Delhi.

7. Материалы по истории древних кочевых народов группы дунху (1984) /

Введение, перевод и комментарии В. С. Таскина. – Москва: Наука.

8. Taşağıl A. (2003). Gök-Türkler. I, 2. Baskı. – Ankara.

9. Тер-Мкртичян Л. Х. (1979). Армянские источники о Средней Азии V-VII

вв. – Москва: Наука.

REFERENCES:
1. Bichurin N.Ya. (Iakinf) (1950). Sobraniye svedeniy o narodakh, obitavshikh v
Sredney Azii v drevniye vremena. V 3-kh tomakh. Tom II. Moskva-Leningrad: Izd.
AN SSSR (In Russian).
2. Boboyorov G‘. (2018). G‘arbiy Turk xoqonligining davlat tuzumi. Toshkent:
Yangi nashr (In Uzbek).
3. Gafurov B.G. (1989). Tojiklar, eng qadimgi, qadimgi va o‘rta asr tarixi. Kitob
1. Dushanbe: Irfon (In Tajik).
4. Koca A. (2002). Eski Türklerde Devlet Geleneği ve Teşkilatı // TÜRKLER.
Cilt 2. Ankara (In Turkish).
5. Kurbanov A. (2010). The Hephthalites: Archaeological and Historical
Analysis. PhD thesis. Department of History and Cultural Studies of the Free
University. Berlin .
6. Litvinsky B.A. (1999). The Hephthalite Empire // History of Civilizations of
Central Asia. Vol. III. UNESCO. Delhi.
7. Materialy po istorii drevnikh kochevykh narodov gruppy dunkhu (1984) /
Vvedeniye, perevod i kommentarii V. S. Taskina. Moskva: Nauka (In Russian).
8. Taşağıl A. (2003). Gök-Türkler. I. 2. Baskı. Ankara (In Turkish).
9. Ter-Mkrtichyan L. Kh. (1979). Armyanskiye istochniki o Sredney Azii V-VII
vv. Moskva: Nauka (In Russian).