INVENTARIZATSIYA O‘TKAZISH JARAYONINING TALABLARI VA
UNING AHAMIYATI
REQUIREMENTS OF THE INVENTORY CONDUCT PROCESS AND ITS
SIGNIFICANCE
ТРЕБОВАНИЯ К ПРОЦЕССУ ПРОВЕДЕНИЯ ИНВЕНТАРИЗАЦИИ
И ЕЕ ЗНАЧЕНИЕ
Abdurayimov Ma’rufjon Saydulla o‘g‘li
TDIU, Davlat moliyaviy nazorati va auditi
mutaxassisligi magistranti
Tel.: + 99890 320-22-97
e-mail: abdurayimovmarufjon89@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada inventarizatsiyadan o‘tkazish jarayonining
huquqiy talablari va uning ahamiyati haqida ma’lumotlar berilgan. Byudjet
tashkilotlarining moliya-xo‘jalik faoliyati ustidan davlat moliyaviy nazoratini tashkil
etish masalalari keng yoritib berilgan. Inventarizatsiya har qanday savdo nuqtasi uchun
eng og‘riqli jarayonlardan biridir. Ko‘pincha menejerlar, kassirlar va sotuvchilar
barcha tovarlarni hisoblash uchun tuni bilan qolishlariga to‘g‘ri keladi va menejerlar
aldanib qolmaslik uchun jarayonni to‘liq nazorat qiladilar. Inventarizatsiya jarayoni
ko‘p vaqt, kuch va ortiqcha harakatni talab qiladi. Axir, siz har doim ham qanday
tovarlar borligi, xodimlar sizni aldamasligi va tashrif buyuruvchilarning o‘g‘irlik
qilmasliklarini bilmaysiz. Mamlakatimizdagi byudjet tashkilotlari moliya-xo‘jalik
faoliyatini yanada rivojlantirishda davlat moliyaviy nazoratining o‘rni va ahamiyatini
oshirish yo‘llari ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar: Inventarizatsiya, buxgalteriya hisobi, subyekt, xo‘jalik
mablag‘lari, pul mablag‘lari, byudjet tizimi, davlat byudjeti, byudjet tashkilotlari,
moliya-xo‘jalik faoliyati, moliyaviy nazorat, byudjet mablag‘larini taqsimlovchilar,
davlat moliyaviy nazorati, byudjet ijrosi.
Annotation. This article provides information on the legal requirements for the
inventory process and its importance. The issues of organizing state financial control
over the financial and economic activities of budgetary organizations are widely
covered. Inventory is one of the most painful processes for any point of sale. Often,
managers, cashiers and sellers have to stay up all night to count all the goods, and
managers fully control the process so as not to be deceived. The inventory process
takes a lot of time, effort and wasted effort. After all, you do not always know what
goods are there, whether employees will deceive you or steal from visitors. Ways to
increase the role and importance of state financial control in the further development
of the financial and economic activities of budgetary organizations in our country are
studied.
Key words: Inventory, accounting, subject, economic funds, funds, budget
system, state budget, budget organizations, financial activities, financial control,
allocators of budget funds, state financial control, budget execution.
Аннотация. В данной статье представлена информация о правовых
требованиях к процессу инвентаризации и его важности. Широко освещены
вопросы организации государственного финансового контроля за финансовохозяйственной деятельностью бюджетных организаций. Инвентаризация — один
из самых болезненных процессов для любой точки продаж. Зачастую
менеджерам, кассирам и продавцам приходится не спать всю ночь, чтобы
пересчитать все товары, при этом менеджеры полностью контролируют процесс,
чтобы избежать мошенничества. Процесс инвентаризации требует много
времени, усилий и напрасных трат. Ведь не всегда знаешь, какой товар есть в
наличии, не обманут ли вас сотрудники и не ограбят ли посетителей.
Рассмотрены пути повышения роли и значения государственного финансового
контроля в дальнейшем развитии финансово-хозяйственной деятельности
бюджетных организаций нашей страны.
Ключевые слова: инвентаризация, учет, субъект, хозяйственные фонды,
фонды, бюджетная система, государственный бюджет, бюджетные
организации, финансовая деятельность, финансовый контроль, распределители
бюджетных средств, государственный финансовый контроль, исполнение
бюджета.
KIRISH
Byudjet tashkilotlariga har qanday xo‘jalik subyektlari kabi muayyan mol-mulk
biriktiriladi. Ushbu mol-mulkning haqiqatda mavjudligini aniqlash, mavjud mol-mulkni
buxgalteriya hisobi ma’lumotlari bilan taqqoslash, hisobda to‘g‘ri aks ettirilganligini
tekshirish inventarizatsiya o‘tkazishning asosiy maqsadlari hisoblanadi. Muassasa
rahbari korxona hisobi tashkil qilinishini hamda to‘liq va aniq yuritilishini, moliyaxo‘jalik operatsiyalarini nazorat qilish tartibini, hisob-kitoblar o‘z vaqtida amalga
oshirilishini, shuningdek, hujjatlarning saqlanishini ta’minlanishi shart. Tashkilotlarning
rahbarlari va bosh hisobchilari, hisobchilari o‘z tizimlaridagi tashkilotlarda hisob
yuritilishini va moliyaviy hisobotlarning to‘g‘ri tuzilishini muntazam nazorat qilib
turadilar. Bosh hisobchi boshchilik qiladigan tashkilot mustaqil tarkibiy bo‘linma
hisoblanadi va tashkilotning boshqa biron-bir bo‘linmasi tarkibiga kiritilishi taqiqlanadi.
Tashkilot bosh hisobchisi bevosita mazkur tashkilot rahbariga, hisobini yuritish,
hisobotlarni tuzish va taqdim qilish masalalari bo‘yicha esa, yuqori tashkilot bosh
hisobchisiga bo‘ysunadi hamda tashkilotda hisobning yuritilishiga, moliyaviy
hisobotlarning o‘z vaqtida va to‘liq topshirilishiga hamda normativ-huquqiy hujjatlarda
belgilangan vazifalarning bajarilishiga javobgar bo‘ladi. Bosh hisobchi xodimlari uchun
xizmat vazifalarini har bir xodim uchun alohida belgilaydi. Xizmat vazifalari funksional
belgilarga qarab taqsimlanadi. Ya’ni xodimlarning har bir guruhiga yoki alohida bir
xodimga ishning hajmiga qarab, ma’lum bir soha biriktiriladi.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Moliya tizimining samarali faoliyat yuritishida davlat budjeti muhim hisoblanib,
unga mamlakatimizning yetuk iqtisodchi, nazariyotchi olimlari iqtisodiyot fanlari
doktori, professor Sh. Shodmonov hamda iqtisodiyot fanlari doktori, professor T.
Jo‘rayev tomonidan shunday ta’rif berilgan: Davlat pul mablag‘larining asosiy
markazlashgan fondi bo‘lmish davlat budjeti moliya tizimining asosiy bo‘g‘ini bo‘lib
xizmat qiladi. Davlat budjeti – davlat xarajatlari va ularni moliyaviy qoplash
mablag‘larining yillik rejasidir, - deb izoh berishgan. Ushbu ta’riflar juda o‘rinli va
mazmun jihatdan batafsil bayon qilingan. Shu bilan birga ushbu ta’rifga qo‘shimcha
tarzda davlat budjetining maqsadli tarzda shakllantirilishi masalasi ham bayon
qilinganda maqsadga muvofiq bo‘lar edi. Xorijiy davlat olimlaridan esa, professor
Anvar Shah davlat budjeti bu hukumat tomonidan belgilangan vaqt davomida
daromadlar va xarajatlarni uzluksiz hisobda qayd etib borishdir. Bu belgilangan davr
mobaynida davlat tegishli faoliyat turlarini qachon va qanday qilib moliyalashtirish
maqsadini anglatadi, - deb ta’rif bergan. Ushbu xorijlik olim tomonidan berilgan
ta’rifda davlat budjetining rejalashtirilishi, tasdiqlanishi va ijrosi jarayoni to‘g‘risidagi
jihatlari ham e’tiborga olinsa, o‘rinli bo‘lar edi. Chunki, davlat budjeti vakolatli
organlar tomonidan ishlab chiqiladi va qonunchilik organi hamda davlat rahbari
tomonidan reja shaklida tasdiqlanadi. Tasdiqlangan budjet ijrosi keyin amalga
oshiriladi. Ushbu ijro jarayonida mutasaddi idoralar budjetning ijrosi yuzasidan
hisobdor sanaladi hamda qonunchilik organi hamda davlat rahbari oldida davriy hisob
berib boradi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Maqolani yozish davomida inventarizatsiya o‘tkazish jarayonining talablari va
uning iqtisodiy samaradorligini oshirish bo‘yicha mavjud bo‘lgan ilmiy tadqiqotlar,
statistik ma’lumotlarni o‘rganish va iqtisodiy jihatdan tahlil qilish, mantiqiy fikrlash,
ilmiy abstraksiya, ma’lumotlarni guruhlash, induksiya va deduksiya usullaridan keng
foydalanilgan.
TAHLIL VA NATIJALAR
Jarayonga o‘tishdan oldin, keling, inventarizatsiya nima ekanligi, qanday
maqsadlarga ega ekanligi va u qanday turlarga bo‘linishini ko‘rib chiqaylik.
Inventarizatsiya bu haqiqiy ma’lumotlarni buxgalteriya hisobi ma’lumotlari bilan
taqqoslash yo‘li orqali ma’lum bir sanada tashkilot mavjud mulki va uning moliyaviy
majburiyatlari holatini tekshirishdir. Bu mulkiy qiymatlar va mablag‘larning
saqlanishini aniq nazorat qilishning asosiy usulidir. Tovarlar, jihozlar va do‘konning
boshqa moddiy boyliklari ko‘rinishidagi mulkiy qiymatlarning xavfsizligini nazorat
qilishning ajoyib usuli hisoblanadi.
Nima uchun inventarizatsiya juda muhim. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, chakana
savdoda o‘g‘irlik va tovlamachilik tufayli o‘rtacha yo‘qotish aylanmaning 2% ni
tashkil qiladi. Bu unchalik ko‘p emasga o‘xshaydi, lekin hisoblasangiz, raqamlar
hayratlanarli bo‘lishi mumkin.
Tasavvur qiling, sizning savdo nuqtangiz oyiga 100 million so‘m tovar
aylanmasini amalga oshiradi. Ya’ni har oy o‘rtacha 2 million so‘m yo‘qotasiz, yillik
masshtabda hisoblansa, 24 million so‘mga aylanyapti. Bu juda ham sezilarli summa.
Bu pulni xodimlaringizga bonuslar, reklama aksiyalari yoki xayriya ishlariga sarflash
yaxshiroqdir. Qanchalik kam hisob-kitob qilsangiz, o‘g‘irlik va yo‘qotish darajasi xavf
zonasiga kirib borishi va tez sur’atlarda o‘sishi ehtimoli shunchalik yuqori bo‘ladi va
eng muhimi, uni kuzatib borish siz uchun qiyin bo‘ladi. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki,
siz inventarizatsiyani qanchalik kamroq qilsangiz, o‘g‘irlik va yo‘qotishlar shunchalik
ko‘p bo‘ladi. Ushbu maqolada biz inventarizatsiya nima ekanligi, uni qanday qilib
to‘g‘ri o‘tkazish kerakligi va zamonaviy vositalar ushbu jarayonni optimallashtirishga
qanday yordam berishini tushuntirib o‘tamiz va buni ham xodimlar, ham do‘kon
egalari uchun osonlashtirmoqchimiz.
Inventarizatsiyaning asosiy maqsadlari:
1. Haqiqiy mavjud tovarlarni hisob tizimi ma’lumotlari yoki boshqa manbalar
bilan taqqoslash (Excelda, qog‘ozda — hisobni qo‘lda yuritadiganlar uchun);
2. Do‘kon ichidagi yo‘qotishlar va o‘g‘irliklar foizini nazorat qilish;
3. Regradatsiyani aniqlash;
4. Ortiqcha narsalarni aniqlash;
5. Xodimlar orasida firibgarlik va o‘g‘irlikni aniqlash;
6. Hisobot ma’lumotlari bilan qoldiqlarni aktuallashtirish;
7. Do‘konni kerakli assortiment bilan to‘ldirish.
Inventarizatsiya turlari. Inventarizatsiyaning har xil turlari mavjud bo‘lib,
biznesingiz va jarayonlarning miqyosi va o‘ziga xos xususiyatlariga qarab siz
o‘zingizga mos keladigan turlarni tanlashingiz va ularni biznesingizda ishlatishingiz
mumkin.
To‘liq inventarizatsiya. Bu do‘kondagi mutlaqo barcha tovarlar va boshqa
moddiy boyliklarni tekshirishni o‘z ichiga olgan inventarizatsiyadir. Xohishga ko‘ra,
bunday usul ko‘p vaqt va resurslarni talab qiladi. Shuning uchun bunday
inventarizatsiyani bir-ikki oyda bir marta o‘tkazish maqsadga muvofiqdir.
Qisman inventarizatsiya. Bu tovarlarning bir qismi tekshiriladigan
inventarizatsiyadir. Misol uchun, siz bir yoki ikkita mahsulot turini tekshirishingiz
mumkin. Qoidaga ko‘ra, qisman hisoblash qilingan holda, ko‘plab sotuv, hisobdan
chiqarish yoki boshqa harakatlar mavjud bo‘lgan mahsulot turlari tanlanadi.
Tanlanma inventarizatsiya. Bu ma’lum bir hisobdor xodimni tekshiradigan turi.
Siz unga biriktirilgan do‘konni tekshirishingiz va to‘liq yoki qisman inventarizatsiya
qilishingiz mumkin. Odatda, ushbu turdagi hisoblash xodim ishdan bo‘shatilayotganda
yoki ushbu moliyaviy javobgar shaxs bilan bog‘liq salbiy signallar yoki pretsedentlar
mavjud bo‘lganda amalga oshiriladi. Doimiy inventarizatsiya. Bu sizning barcha
do‘konlaringiz va omborlaringizda bir vaqtning o‘zida amalga oshiriladigan audit.
Qayta inventarizatsiya qilish. Ushbu turdagi hisoblash, agar o‘tkazilgan
inventarizatsiya ishonchliligi, obyektivligi va sifatiga shubha tug‘ilsa amalga oshiriladi
(Karimova Z., Jamalov X., Islamkulov A., 2012).
Nazorat inventarizatsiyasi. Bu inventarizatsiyaning to‘g‘riligini tekshirish
uchun takrorlanadigan inventarizatsiyadir. Bunday inventarizatsiya odatda rahbariyat
va moliyaviy javobgar shaxslar ishtirokida amalga oshiriladi. O‘g‘irlik va
yo‘qotishlarni minimallashtirish uchun inventarizatsiya jarayonini qanday tashkil
qilish kerak. Har bir takroriy amalni yaxshilaydigan inventarizatsiyadagi aniq va
soddalashtirilgan jarayonlar rahbar va xodim muammo hamda bosh og‘riqlarini
kamaytiradi. Har bir do‘kon yoki tarmoqning o‘z audit qilish va natijalar qayd etish
usuli bo‘lishi mumkin. Jamoaning har bir a’zosi do‘konni qachon, kim va qanday
tekshirishini bilgani yaxshi.
Ushbu jarayonning amalga oshirilishi psixologik darajaga ham ta’sir qiladi va
ichki o‘g‘irlik ehtimolini kamaytiradi. Chunki hisob qilishda ularni aniqlash juda oson
va tekshirilishini bilib turib ham xodimlar do‘kondan tovarlarni o‘g‘irlashlari
dargumon. Albatta, bu siz yo‘qotishlar va o‘g‘irliklarni nolga tushirasiz degani emas,
lekin siz doimiy taxminlar va xodimlar tomonidan o‘g‘irlik bilan bog‘liq bo‘lgan
shubhali vaziyatlardan albatta xalos bo‘lishingiz mumkin. Bu esa keraksiz ziddiyatli
vaziyatlar xavfini kamaytiradi. Quyida biz inventarizatsiya qilishda e’tiborga olinishi
kerak bo‘lgan asosiy elementlarni sanab o‘tamiz.
Inventarizatsiya jarayoni. Har bir do‘kon o‘z audit jarayonini mustaqil ravishda
belgilashi mumkin, ammo biz sizga o‘z yo‘nalishingizni yaratishda yordam beradigan
asosiy qadamlar ro‘yxatini taqdim etamiz. Rollarni va mas’ul shaxslarni aniqlang.
Avvalo, inventarizatsiyani kim o‘tkazishini va ma’lum bir do‘kon yoki omborda kim
moddiy javobgar ekanligini aniqlash kerak (Mehmonov S., 2012).
Misol uchun, agar sizda do‘konlar tarmog‘i mavjud bo‘lsa, u holda sizning
do‘koningizdagi tovarlarning yaxlitligi va xavfsizligini nazorat qiluvchi moddiy
mas’ul xodim bo‘lishi kerak. Odatda bu do‘kon boshlig‘i yoki sotuvchilar bilan
kassirlardir (Mehmonov S., 2012).
Quyidagi misolda ko‘rsatilganidek, har bir do‘kon uchun siz jadval tuzib olib,
unda rollarni tavsiflashingiz mumkin:
1. Do‘kon: Demo Store Next.
2. Moliyaviy javobgar shaxs: Shahlo Qambarova.
3. Inventarizatsiyani olib boruvchi xodim: Sa’dullayeva Nargiza.
Ushbu jarayonni tugatgandan so‘ng, keyingi bosqichga o‘tishingiz mumkin.
Inventarizatsiyani necha marta qilish kerak. Inventarizatsiyani qancha ko‘p bo‘lsa
shuncha yaxshi. Siz do‘konlardagi o‘g‘irlik va yo‘qotish xavfini kamaytirishingiz
mumkin. Boshqacha aytganda, siz inventarizatsiyani qanchalik tez-tez o‘tkazsangiz,
yo‘qotish xavfi shunchalik kam bo‘ladi (Karimova Z., Jamalov X., Islamkulov A.,
2012).
Albatta, do‘kon mollarini to‘liq inventarizatsiya qilishning har doim ham imkoni
bo‘lmaydi. Bunday hollarda, qisman inventarizatsiya qilish yaxshiroqdir, ya’ni, siz tez
sotiladigan mahsulotlar va toifalarni tanlaysiz va aynan ularni tekshirasiz. Qisman
inventarizatsiya kategoriya, javon yoki brend bo‘yicha amalga oshirilishi mumkin.
Shunday qilib, bu sizdan ko‘p vaqt talab qilmaydi va uni har hafta bir soatdan
o‘tkazishingiz mumkin. Eng muhimi, aynan bugun qaysi tovarlarni tekshirishingiz
haqida xodimlarga oldindan xabar bermaslikdir.
Qisman inventarizatsiyani haftada bir marta, to‘liq inventarizatsiyani esa oyda
kamida bir yoki ikki marta amalga oshirish tavsiya etiladi.
Bosqichma-bosqich inventarizatsiya jarayonini yarating. Birinchi bosqich –
tayyorgarlik. U quyidagi tadbirlarni o‘z ichiga oladi:
1. Inventarizatsiya o‘tkazish sanasini aniqlash;
2. Inventarizatsiyani o‘tkazish uchun asbob-uskunalar yoki boshqa vositalar
mavjudligini tekshirish;
3. Inventarizatsiyani o‘tkazadigan xodimlarni aniqlash;
4. Vitrinalar va omborlardagi tovarlarni inventarizatsiya jarayoniga tayyorlash.
Ikkinchi bosqich — hisobot ma’lumotlari bilan do‘kon yoki ombordagi
tovarlarning haqiqiy mavjudligini tekshirish. Ushbu bosqichda, tovarlarni hisoblash
ishi olib boriladi. Agar siz hech qanday hisoblash tizimidan foydalanmasangiz, unda
siz barcha hisob-kitoblarni tekshiring va qog‘ozga qayd qiling, agar siz tizimdan
foydalansangiz, unda siz shunchaki tovarlarni skanerlaysiz va tizim siz uchun
natijalarni hisoblab chiqadi.
Uchinchi bosqich — do‘kon yoki ombordagi barcha tovarlarni tekshirgandan
so‘ng, siz hisob-kitoblarni amalga oshirishingiz va tanqislik va hisoblashni qayta
tekshirishingiz kerak. Ushbu bosqichda, hisob-kitoblardan so‘ng, aynan noto‘g‘ri
chiqqan tovarlarni aniq tekshirish muhimdir. Bundan tashqari, inventarizatsiya paytida
siz teglar yoki narx belgilari bo‘lmagan tovarlarni topishingiz mumkin, ular ham ushbu
bosqichda bartaraf etilishi lozim (Karimova Z., Jamalov X., Islamkulov A., 2012).
Yakuniy bosqich — inventarizatsiya natijalarini ro‘yxatdan o‘tkazish. Ushbu
bosqichda barcha tekshiruvlardan so‘ng inventarizatsiya natijalari qayd etiladi va bu
natijalar umumlashtiriladi. Agar sizda yetishmovchilik va yo‘qotishlar aniqlangan
bo‘lsa, ular uchun kim va qanday javob berishini aniqlashingiz kerak. Siz do‘kon
siyosatiga qarab xodimlarni jarimaga tortishingiz yoki boshqa sanksiyalarni
qo‘llashingiz mumkin. Endi siz inventarizatsiya qilishga tayyor ekanligingizda, keling,
ushbu tartibni siz uchun osonlashtiradigan usullarni ko‘rib chiqamiz.
Inventarizatsiyani o‘tkazish usullari. Barcha chakana sotuvchilar kamida bir
marta o‘zlariga “Qanday qilib inventarizatsiyani tezroq qilish mumkin?” degan savolni
berishgan. Darhol javob beradigan bo‘lsak, agar siz aniq va tez inventarizatsiya
qilishni istasangiz, tovarlarni hisobga olish tizimisiz buning iloji yo‘q. Albatta, siz
hisob-kitoblarni qo‘lda daftarlarda yoki Excelda qilishingiz mumkin, lekin har safar
xato qilish xavfi mavjud va bunday xatolar qanchalik ko‘p bo‘lsa, biznes sifatida
shunchalik ko‘p pul yo‘qotasiz. Shuning uchun, agar siz ushbu bosh og‘rig‘idan xalos
bo‘lishni istasangiz, sizga albatta buxgalteriya (hisob) tizimi kerak bo‘ladi. Quyida biz
hisoblashning bir necha usullarini ko‘rib chiqamiz va ijobiy va salbiy tomonlarini
taqqoslaymiz. Qo‘lda inventarizatsiya qilish. Eng keng tarqalgan usullardan biri.
Biroq, bu juda ko‘p vaqt, kuch va do‘konni ma’lum muddatga yopishni talab qiladi.
Bu, o‘z navbatida, potensial foydaning yo‘qolishiga olib keladi. Masalan, do‘konning
bir kunlik o‘rtacha daromadi 5 million so‘m bo‘lsa, do‘konni inventarizatsiya qilish
uchun 2 kunga yopish orqali siz shu vaqt ichida 10 million so‘m yo‘qotishingiz
mumkin. O‘z kunlik daromadingizni qo‘yib ko‘rib, siz potensial yo‘qotishingiz
mumkin bo‘lgan miqdorni hisoblashingiz mumkin.
Bundan tashqari, bu yondashuv xodimlarga juda ko‘p noqulayliklar keltiradi,
chunki tovarlar harakati tarixini tiklash uchun siz daftar va Excel faylini ko‘rib
chiqishingiz kerak. Bu, o‘z navbatida, ko‘p vaqt va kuch talab etadi.
BILLZ bilan inventarizatsiya. BILLZdagi inventarizatsiya funksiyalari 100 dan
ortiq do‘konlarda sinovdan o‘tgan va inventarizatsiya tezligi, aniqligi va samaradorligi
muammosini hal qiladigan tarzda ishlab chiqilgan.
Tizim qisman va to‘liq inventarizatsiyani o‘z ichiga oladi, shuningdek, Internet
bilan ham, Internetsiz ham ishlaydi. Yana bir katta afzallik shundaki, siz
inventarizatsiya qilish uchun do‘konni yopishingiz shart emas, chunki barcha sotuvlar
avtomatik ravishda hisobga olinadi. Bundan tashqari, siz kun bo‘yi o‘tkazgan odatiy
inventarizatsiyani 2 soat ichida qilishingiz mumkin.
BILLZ inventarizatsiyasining afzalliklari. Quyida biz BILLZ bilan
inventarizatsiyaning asosiy afzalliklarini ko‘rib chiqamiz:
1. Inventarizatsiya internet bilan ham, internetsiz ham amalga oshirilishi mumkin.
Omborlar ko‘pincha aloqa yaxshi bo‘lmagan joylarda joylashgan bo‘ladi. Bunday
hollarda inventarizatsiyani offlayn rejimda o‘tkazish juda qulay;
2. Do‘konni yopish va daromadni yo‘qotish kerak emas. Bu juda katta plyus,
chunki inventarizatsiya paytida do‘konni yopish orqali siz mijozlar va pullarni
yo‘qotasiz;
3. Masofaviy boshqarish. Inventarizatsiyani masofadan boshqarish mumkin.
Ya’ni do‘kondan uzoqda bo‘lganingizda, siz har doim ish qanday ketayotganini
ko‘rishingiz va natijalarini tekshirishingiz mumkin;
4. Tezlik. Bu inventarizatsiya kabi biznes jarayoni uchun juda muhim
ko‘rsatkichdir. Qo‘lda inventarizatsiya qilish bir necha kun davom etishi mumkin
bo‘lgan bir paytda, siz 2-3 soat ichida tovarlarni to‘liq inventarizatsiya qilish
imkoniyatiga egasiz. Bularning barchasi tovarlarni tezkor skanerlash sabablidir;
5. Bir vaqtning o‘zida bir nechta qurilmalarni ulash imkoniyati. Tizim bir
vaqtning o‘zida bir nechta kompyuterlarga ulanish imkonini beradi, bu ham jarayonni
tezlashtirishga yordam beradi. Misol uchun, siz tovarlarni shartli guruhlarga
bo‘lishingiz va guruhlarga mas’ul shaxs tayinlab, ishni taqsimlashingiz va jarayonni
tezlashtirishingiz mumkin;
6. Inventarizatsiya hisoboti. Deyarli har qanday inventarizatsiyadan so‘ng, qayta
saralash va yetishmovchiliklar aniqlanadi. Bunda sizga amaliyotlar tarixi kerak
bo‘ladi. Inventarizatsiya bo‘yicha tovarlar tarixini ko‘rish funksiyasi sizga tugmani bir
necha marta bosish orqali butun tarixni tiklashga va moliyaviy javobgar shaxslarga
nisbatan yakuniy qaror qabul qilish uchun, hamda tovarlar bilan nima sodir
bo‘lganligini ko‘rishga yordam beradi;
7. Barcha inventarizatsiyalarning tarixi. BILLZning yana bir katta afzalligi
shundaki, butun inventarizatsiya tarixi tizimda saqlanadi va siz istalgan vaqtda kim
nimani skaner qilganini, qaysi kuni qanday ma’lumotlarni olganingizni ko‘rishingiz
mumkin. Bu bir necha oy oldingi ma’lumotlarni ko‘rib chiqish va tekshirish kerak
bo‘lganda yordam beradi (Karimova Z., Jamalov X., Islamkulov A., 2012).
XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa qilib aytishimiz mumkinki, inventarizatsiya bu o‘g‘irlik va yo‘qotishlarni
kamaytirish, shuningdek, do‘konda samarali assortimentni shakllantirishning asosiy
vositalaridan biri, shuning uchun unga alohida e’tibor berish kerak. Buxgalteriya
hisobi ma’lumotlariga nisbatan inventarizatsiya va boshqa tekshiruvlarda aniqlangan
haqiqiy qiymatlar o‘rtasidagi farqlar quyidagi tartibda tartibga solinadi. Ortiqcha
asosiy vositalar, moddiy boyliklar, pul mablag‘lari va boshqa aktivlar xorijdan olib
kelinadi va xo‘jalik yurituvchi subyektning moliyaviy natijalariga o‘tkaziladi (byudjet
tashkilotlarida moliyalashtirishni ko‘paytirish uchun), so‘ngra ortiqchalik sabablari va
aybdor shaxslar aniqlanadi. Belgilangan normalar doirasida qiymatlarni pasaytirish
xo‘jalik yurituvchi subyekt rahbarining buyrug‘i bilan xo‘jalik yurituvchi subyektning
tegishli xarajatlariga qo‘shiladi (byudjet tashkilotlarida moliyalashtirishni ko‘paytirish
uchun). Kamaytirish mezonlari faqat kamomad haqiqatda aniqlangan hollarda
saqlanishi mumkin. Belgilangan mezonlar doirasida qiymatni pasaytirish turlarning
aralashmasidan kelib chiqadigan kamchiliklarni ortiqchalik bilan qoplagandan
keyingina aniqlanadi. Belgilangan tartibda turlar almashinuvi amalga oshirilgandan
keyin ham qiymatlar taqchilligi yuzaga kelsa, tabiiy pasayish normalari faqat defitsit
aniqlangan qiymat nomiga nisbatan qo‘llaniladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. O‘zbekiston Respublikasi Byudjet Kodeksi. O‘zbekiston Respublikasi qonuni.
O‘RQ-360-son. 26.12.2013. O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2013
y. №52-I-son.
2. O‘zbekiston Respublikasining 19-sonli Buxgalteriya hisobining milliy standarti
«Inventarizatsiyani tashkil etish va o‘tkazish» (O‘zbekiston Respublikasi Moliya
vazirligi tomonidan 1999 yil 19 oktyabrdagi EG/17-19-2075-sonli buyrug‘i bilan
tasdiqlangan, O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 1999 yil 2
noyabrda 833-son bilan davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan).
3. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirining 2006 yil 15 iyundagi
«O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobi milliy standarti (4-sonli BHMS)
«Tovar-moddiy zaxiralar»ni tasdiqlash to‘g‘risida»gi 52-sonli buyrug‘i.
4. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining 2010 yil 17 dekabrdagi 105-
sonli buyrug‘iga asosan «Byudjet tashkilotlarida buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi
yo‘riqnoma».
5. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining 2003 yil 9 oktyabrdagi
«O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobining milliy standarti (5-son BHMS)
«Asosiy vositalar»ni tasdiqlash to‘g‘risida»gi 114-sonli buyrug‘i.
6. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining 2004 yil 10 martdagi 37-sonli,
O‘zbekiston Respublikasi Davlat Soliq qo‘mitasining 2004 yil 10 martdagi 2004- 26-
sonli, Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligining 20/1-sonli qo‘shma
qarori bilan tasdiqlangan «Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan mol-mulk kamomadi
va ortiqchasining buxgalteriya hisobi va soliqqa tortish tartibi to‘g‘risida nizom».
7. Ostonaqulov M. (2011) Byudjet tashkilotlarida yangi buxgalteriya hisobi. –
Toshkent: «Yangi asr avlodi».
8. “Buxgalteriya hisobining xalqaro standartlari” / Tarjimonlar: Rizaqulov A.,
Xasanov B., Usanov A., Mamatov Z. – Toshkent, 2004.
9. Karimova Z., Jamalov X., Islamkulov A. (2012) Byudjet tizimi. O‘quv
qo‘llanma. – Toshkent: “Voris nashriyot”.
10. Mehmonov S. (2012) Byudjet hisobi. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: “Fan va
texnologiya”. – 352 b.
REFERENCES:
1. O‘zbekiston Respublikasi Byudjet Kodeksi. O‘zbekiston Respublikasi qonuni.
O‘RQ-360-son. 26.12.2013. O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2013
y. №52-I-son. (In Uzbek)
2. O‘zbekiston Respublikasining 19-sonli Buxgalteriya hisobining milliy standarti
«Inventarizatsiyani tashkil etish va o‘tkazish» (O‘zbekiston Respublikasi Moliya
vazirligi tomonidan 1999 yil 19 oktyabrdagi EG/17-19-2075-sonli buyrug‘i bilan
tasdiqlangan, O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 1999 yil 2
noyabrda 833-son bilan davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan). (In Uzbek)
3. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirining 2006 yil 15 iyundagi
«O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobi milliy standarti (4-sonli BHMS)
«Tovar-moddiy zaxiralar»ni tasdiqlash to‘g‘risida»gi 52-sonli buyrug‘i. (In Uzbek)
4. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining 2010 yil 17 dekabrdagi 105-
sonli buyrug‘iga asosan «Byudjet tashkilotlarida buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi
yo‘riqnoma». (In Uzbek)
5. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining 2003 yil 9 oktyabrdagi
«O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobining milliy standarti (5-son BHMS)
«Asosiy vositalar»ni tasdiqlash to‘g‘risida»gi 114-sonli buyrug‘i. (In Uzbek)
6. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining 2004 yil 10 martdagi 37-sonli,
O‘zbekiston Respublikasi Davlat Soliq qo‘mitasining 2004 yil 10 martdagi 2004- 26-
sonli, Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligining 20/1-sonli qo‘shma
qarori bilan tasdiqlangan «Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan mol-mulk kamomadi
va ortiqchasining buxgalteriya hisobi va soliqqa tortish tartibi to‘g‘risida nizom». (In
Uzbek)
7. Ostonaqulov M. (2011) Byudjet tashkilotlarida yangi buxgalteriya hisobi. –
Toshkent: «Yangi asr avlodi». (In Uzbek)
8. “Buxgalteriya hisobining xalqaro standartlari” / Tarjimonlar: Rizaqulov A.,
Xasanov B., Usanov A., Mamatov Z. – Toshkent, 2004. (In Uzbek)
9. Karimova Z., Jamalov X., Islamkulov A. (2012) Byudjet tizimi. O‘quv
qo‘llanma. – Toshkent: “Voris nashriyot”. (In Uzbek)
10. Mehmonov S. (2012) Byudjet hisobi. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: “Fan va
texnologiya”. – 352 b. (In Uzbek)