KICHIK BIZNES KORXONALARI MOLIYAVIY HOLATINI
INNOVATSION IQTISODIYOT SHAROITIDA YAXSHILASH YO‘LLARI
ПУТИ УЛУЧШЕНИЯ ФИНАНСОВОГО СОСТОЯНИЯ
ПРЕДПРИЯТИЙ МАЛОГО БИЗНЕСА В УСЛОВИЯХ
ИННОВАЦИОННОЙ ЭКОНОМИКИ
WAYS TO IMPROVE THE FINANCIAL CONDITION OF SMALL
BUSINESS ENTERPRISES IN THE CONTEXT OF AN INNOVATIVE
ECONOMY
Mirzaaxmedov Nodirbek Shavkatovich
Oriental universiteti dotsenti,
Iqtisod fanlari bo‘yicha falsala doktori
(PhD)
Tel.:+998(90)902-04-04
E-mail: mirzaakhmedov.n@gmail.com
Kurbanova Shaxnoza Yuldashbayevna
Oriental universiteti dotsenti, v.b.,i.f.f.d.(PhD)
Tel.:+998997897338
E-mail: shakhnozakurbanova88@gmail.com
Annotatsiya. Maqolada innovatsion iqtisodiyot sharoitida kichik biznes
korxonalarining moliyaviy holatini yaxshilashning dolzarb yo‘llari o‘rganiladi.
Kichik biznesning mamlakat iqtisodiyotidagi o‘rni, moliyaviy resurslarga ehtiyoj va
ularni qondirishdagi muammolar tahlil qilinadi. O‘zbekiston va xorijiy mamlakatlar
(Yevropa Ittifoqi, AQSh, Malayziya, Ruminiya) tajribasi solishtirilib, moliyaviy
boshqaruvning samarali usullari – strategik moliyaviy rejalashtirish, pul oqimlarini
boshqarish, iqtisodiy-matematik modellashtirish va moliyaviy tahlilning zamonaviy
yondashuvlari ko‘rsatib o‘tiladi. Bank kreditlariga garov muammosi, yuqori foiz
stavkalari va kredit reytingi kabi to‘siqlar tahlil qilinib, ularni bartaraf etish choraları
taklif etiladi. Ilmiy asoslangan moliyaviy rejalashtirish va diversifikatsiya orqali
kichik biznesning moliyaviy barqarorligini oshirish, yangi ish o‘rinlari yaratish va
barqaror iqtisodiy o‘sishga erishish imkoniyatlari asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar: kichik biznes, moliyaviy barqarorlik, moliyaviy rejalashtirish, pul
oqimlari boshqaruvi, innovatsion iqtisodiyot, kreditlash muammolari, strategik
boshqaruv.
Annotation: The article examines topical ways to improve the financial
condition of small business enterprises in the context of an innovative economy. It
analyzes the role of small businesses in the national economy, the need for financial
resources, and the challenges in meeting this need. A comparative analysis of
Uzbekistan’s practices and foreign experience (European Union, USA, Malaysia,
Romania) is conducted, highlighting effective financial management methods such as
strategic financial planning, cash flow management, economic-mathematical
modeling, and modern approaches to financial analysis. Key barriers — collateral
requirements for bank loans, high interest rates, and credit ratings — are examined,
and measures to overcome them are proposed. The possibilities of enhancing the
financial stability of small businesses through scientifically grounded financial
planning and diversification, thereby creating new jobs and ensuring sustainable
economic growth, are substantiated.
Keywords: small business, financial stability, financial planning, cash flow
management, innovative economy, lending problems, strategic management.
Аннотация: В статье исследуются актуальные пути улучшения
финансового состояния предприятий малого бизнеса в условиях
инновационной экономики. Анализируется роль малого бизнеса в
национальной экономике, потребность в финансовых ресурсах и проблемы их
удовлетворения. Проведено сравнение опыта Узбекистана и зарубежных стран
(Европейский союз, США, Малайзия, Румыния), выявлены эффективные
методы финансового управления: стратегическое финансовое планирование,
управление денежными потоками, экономико-математическое моделирование и
современные подходы к финансовому анализу. Рассмотрены основные барьеры
— требования по залогу банковских кредитов, высокие процентные ставки и
кредитные рейтинги — и предложены меры по их устранению. Обоснованы
возможности повышения финансовой устойчивости малого бизнеса за счёт
научно обоснованного финансового планирования и диверсификации, что
позволит создавать новые рабочие места и обеспечивать устойчивый
экономический рост.
Ключевые слова: малый бизнес, финансовая устойчивость, финансовое
планирование, управление денежными потоками, инновационная экономика,
проблемы кредитования, стратегическое управление.
KIRISH
Kichik biznes subyektlarining moliyaviy boshqaruvi bo‘yicha nazariy va amaliy
yondashuvlarni solishtirish, shuningdek, xorijiy tajribani milliy amaliyotga tatbiq
etish imkoniyatlarini ko‘rib chiqish uchun, avvalo tashkilotlarni kichik biznes
subyektlari sifatida tasniflash mezonlarini qiyosiy tahlil qilish maqsadga muvofiqdir.
Yuqorida ta’kidlanganidek, mamlakatimiz qonunchiligida kichik biznes subyektlarini
tasniflash mezonlari quyidagilardan iborat: mulkchilik shakli, faoliyat sohasi va
xodimlar soni. Umuman olganda, xorijiy mamlakatlarda ham kichik biznes
subyektlarini tasniflashda shunga o‘xshash mezonlardan foydalaniladi. Asosiy tasnifi
ko‘rsatkichlar sifatida xodimlar soni, daromad miqdori yoki balans aktivlari hajmi
belgilanadi. Bundan tashqari, kichik korxonaning mustaqil egalik huquqiga ega
bo‘lishi talab etiladi, ya’ni bunday tashkilot boshqa yuridik shaxsga tegishli bo‘lishi
mumkin emas.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi
“2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonni rivojlantirish strategiyasi
to‘g‘risida”gi PF–60-sonli Farmonida mahallalarning “o‘sish nuqtalari”ni aniqlash,
ularda yashovchi aholining tadbirkorlik faoliyatiga ixtisoslashuvi, davlat tomonidan
qo‘llab-quvvatlash tizimini kuchaytirish, tadbirkorlik faoliyatini tashkil etish va zarur
shart-sharoitlarni yaratish kabi vazifalar bilan bir qatorda, “yalpi ichki mahsulotdagi
xususiy sektor ulushini 80 foizga, eksportdagi ulushini esa 60 foizga yetkazish”
maqsadlari belgilangan. Bu esa tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish bilan bog‘liq
muammolarning dolzarbligini ko‘rsatadi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, kichik biznes subyektlari har bir iqtisodiy davrda
hukumat strategik hujjatlarida o‘z aksini topgan. Biroq, bu holat kichik va o‘rta
biznes subyektlarining rivojlanishiga to‘siq bo‘lmaydi. Bugungi kunda iqtisodiy
siyosat muhitini rivojlantirish va ortiqcha siyosiy-boshqaruvi cheklovlarini bartaraf
etish ancha pragmatik va samarali natijalar berishi mumkinligini ko‘rib turibmiz.
O‘zbekiston sharoitida kichik biznes subyektlarini qo‘llab-quvvatlash davlat
tomonidan to‘qqizta asosiy shaklda amalga oshiriladi. Ushbu shakllarning yagona
tizimda ishlashi mamlakatimizda kichik biznes rivojiga sezilarli hissa qo‘shmoqda
(Shernayev A.A., ISSN 2347-4378.).
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Kichik biznes korxonalarining innovatsion iqtisodiyot sharoitidagi moliyaviy
holatini yaxshilash masalasi so‘nggi o‘n yilda xorijiy va milliy ilmiy adabiyotlarda
keng yoritib borilmoqda.
Xorijiy tadqiqotchilar kichik biznesning moliyaviy barqarorligiga asosiy
to‘siqlar sifatida tashqi moliyalashtirishga cheklangan kirish imkoniyati, yuqori foiz
stavkalari, qattiq garov talablari va moliyaviy boshqaruv ko‘nikmalarining
yetishmasligini ko‘rsatadi (Kalkan & Bozkurk, 2013; Idar et al., 2012; Jia et al.,
2023). Kalkan va Bozkurk (2013) Turkiya KOBlarida olib borgan so‘rovnoma
natijalariga ko‘ra, korxonalarning 75% strategik rejalashtirish vositalaridan faol
foydalanishi moliyaviy barqarorlik ko‘rsatkichlari bilan bevosita bog‘liq ekanligini
isbotlagan. Idar va boshq. (2012) Malayziya KOBlarini o‘rganib, bozor yo‘nalishi
strategik moliyaviy rejalashtirish orqali vositachilik qilib, faoliyat samaradorligi va
pul oqimlari bashorat qilinishiga sezilarli ijobiy ta’sir ko‘rsatishini statistik jihatdan
tasdiqlagan.
Alohida tadqiqotlar kichik biznesni kreditlash muammolariga qaratilgan. Jia va
boshq. (2023) an’anaviy garovga asoslangan kreditlash modellari asosan ko‘chma
mulkka ega KOBlar uchun samarasiz ekanligini ta’kidlab, alternativ moliyalashtirish
mexanizmlarini (ko‘chma mulk reyestrlari, fraksion tartibli moliyalashtirish) taklif
qilgan. Jahon banki va OECD hisobotlari (2020–2024) eng muvaffaqiyatli davlatlar
uzoq vaqtdan buyon to‘g‘ridan-to‘g‘ri moliyaviy yordamdan bilvosita mexanizmlarga
o‘tganini ko‘rsatmoqda.
O‘zbekistonlik olimlar ham ushbu yo‘nalishda faol. Shernayev (2020, 2021)
mikrodarajada soliq rejalashtirish va moliyaviy tahlilni joriy etish zarurligini,
Jumaniyazov va Vohidova (2023) milliy buxgalteriya standartlari bilan IFRS
o‘rtasidagi farqlar tufayli moliyaviy hisobotlarning taqqoslanmasligini
ta’kidlamoqda.
TADQIQOT METODODLOGIYASI
Ushbu tadqiqotning maqsadi – innovatsion iqtisodiyot sharoitida O‘zbekiston
kichik biznes korxonalarining moliyaviy holatini yaxshilashning ilmiy asoslangan
yo‘llarini ishlab chiqish va taklif etishdan iborat.
TAHLIL VA NATIJALAR
Bugungi kunda kichik tadbirkorlikning rivojlanishiga to‘sqinlik qilayotgan eng
murakkab muammolardan biri – ko‘plab kichik biznes subyektlarining investitsiya va
aylanma kapital ehtiyojlarini qondirish uchun yetarli moliyaviy resurslarga ega
emasligidir. Banklar esa kichik korxonalarning past kredit kafolatlari sababli kredit
risklarini yuqori baholashga va foiz stavkalarini oshirishga majbur bo‘lmoqda. Shu
bilan birga, kichik korxonalarning yetarli moliyaviy mablag‘ ajrata olmasligi ularning
iqtisodiy samaradorligini oshirish zaruratini yuzaga keltirmoqda. Bu esa kreditlash
jarayonini asosan garov talablariga bog‘lab qo‘ymoqda (Shernayev A.A., 2021-yil,
fevral:, IV-son. ISSN 2181-9750, 75–82-betlar).
Yevropa Ittifoqida kichik va o‘rta korxonalar 250 nafardan ko‘p bo‘lmagan
xodimga, yillik 50 million yevrodan oshmagan daromadga yoki 43 million yevrodan
kam umumiy balans aktivlariga ega tashkilotlar sifatida belgilanadi. Muhim jihati
shundaki, boshqa ko‘plab davlatlardan farqli ravishda, ularning qonunchiligida
aktivlar hajmiga chegaraviy limit belgilab qo‘yilmagan.
AQShda esa kichik va o‘rta korxonalarni mikrotoifalarga bo‘lish amalda mavjud
emas. Kichik biznes tasnifida o‘rtacha yillik daromad - 7,5 million AQSh dollari va
xodimlar soni o‘rtacha 500 nafar mezon sifatida qo‘llaniladi. Shu bilan birga, turli
iqtisodiy faoliyat sohalarida bu mezonlarga turlicha cheklovlar tatbiq etiladi. Kichik
korxonalarni farqlashda asosan yillik mahsulot hajmi va daromad miqdori asos qilib
olinadi.
Xorijiy adabiyotlarda ham kichik biznesning milliy iqtisodiyot barqaror
rivojlanishidagi o‘rni va uning rivojlanishidagi qiyinchiliklarga katta e’tibor
qaratiladi. Ayniqsa, inqiroz sharoitida bu muammolar yanada kuchayadi. Shu bois
quyidagi choralar muhim ahamiyat kasb etadi:
1. Kichik biznes subyektlari moliyaviy strategiyalarini ishlab chiqish va
amalga oshirish jarayonining ajralmas qismi sifatida moliyaviy rejalashtirishni
amalga oshirishlari lozim. Bu ularning asosiy maqsadi – bozor qiymatini maksimal
darajada oshirishga xizmat qiladi.
2. Iqtisodiy vaziyatni doimiy kuzatib borish, tashqi muhit xavflarini aniqlash
zarur. Buning uchun nafaqat makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar, reyting agentliklari va
milliy banklarning hisobotlari, balki asosiy kontragentlar – yetkazib beruvchilar,
distribyutorlar va iste’molchilarning moliyaviy ahvoli ham nazorat qilinishi kerak.
3. Moliyaviy boshqaruvda asosiy e’tibor pul oqimlarini samarali boshqarishga
qaratilishi shart.
4. Moliyaviy tahlil jarayonida oddiy moliyaviy koeffitsiyentlar bilan
cheklanmasdan, chiziqli bo‘lmagan omillar va ko‘rsatkichlarga ham e’tibor qaratish
lozim.
5. Kichik biznes korxonalari ishlab chiqarishni doimiy ravishda tahlil qilib,
optimallashtirishlari kerak.
Xorijiy tadqiqotlarni umumlashtirgan holda aytish mumkinki, kichik biznes
moliyaviy boshqaruv tizimida markaziy element aynan moliyaviy rejalashtirish
hisoblanadi.
Aksariyat xorijiy tadqiqotlar kichik biznes uchun strategik moliyaviy
rejalashtirishning dolzarbligiga e’tibor qaratadi. Masalan, Ruminiya kichik
korxonalari bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ularning 75 foizi
turli strategik rejalashtirish vositalaridan (ayniqsa SWOT-tahlil va ssenariyli
rivojlanishni rejalashtirish) foydalanadi. Strategik rejalashtirish jarayoni, odatda,
strategik maqsadlarni belgilashdan boshlanadi. Shu bilan birga, tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, strategik rejalashtirish vositalarining tanlovi kichik korxona joylashgan
hududga bog‘liq bo‘lib, turli mamlakatlarda farq qiladi. Shimoliy Amerikada biznes
rahbarlari mijozlar bilan o‘zaro aloqaga, strategik rejalashtirishga va benchmarkingga
ko‘proq ustuvorlik beradilar (A. Kalkan, Ö.C. Bozkurk, 2013: № 99).
Malayziyalik mualliflar guruhi olib borgan tadqiqotlar esa shuni aniqladiki,
strategik rejalashtirishni qo‘llash va kichik biznes bozoriga yo‘naltirilganlik faoliyat
samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Kichik va o‘rta biznes subyektlarining
raqobatbardoshligini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan strategik rejalashtirish usullari
bozor yo‘nalishini rag‘batlantirishi va biznes samaradorligini oshirishi lozim.
Iqtisodchi olimlar fikricha, bozor yo‘nalishiga e’tibor qaratish kichik biznes
subyektlarining tadbirkorlik muhitini yaxshilashga yordam beradi. Yuqori raqobat
sharoiti esa bozor ma’lumotlariga (mijozlar, kontragentlar, raqobatchilar haqidagi
ma’lumotlarga) tayanishni taqozo qiladi, bu esa o‘z navbatida bozor sharoitidagi
o‘zgarishlarni kuzatib borish imkonini beradi. Demak, bozor yo‘nalishi strategik
rejalashtirish orqali kichik biznes faoliyatining samaradorligini oshiradi.
Moliyaviy tahlilni moliyaviy boshqaruvning asosiy usullaridan biri sifatida
ko‘radigan bo‘lsak, avvalo xorijiy va mahalliy amaliyot o‘rtasida moliyaviy hisobot
yuritish bilan bog‘liq farqlar ko‘zga tashlanadi. Chunki moliyaviy tahlil uchun asosiy
axborot bazasi bu – buxgalteriya hisobi (Jumaniyazov I. & Vohidova R., 2023:
https://openscience.uz/index.php/sciedu/article/view/6100).
Kichik va o‘rta korxonalar, shuningdek, yirik biznes subyektlari xorijda xalqaro
moliyaviy hisobot standartlari (IFRS) asosida hisob yuritadi. Mamlakatimizda esa
kichik biznes subyektlari faoliyatida milliy moliyaviy hisobot standartlari
qo‘llaniladi. Shu sababli, barcha xo‘jalik yurituvchi subyektlarda to‘liq joriy etilgan
deyish mumkin emas.
Hisob tizimidagi dastlabki farqlar va natijada moliyaviy ma’lumotlarning
hisobotlarda turlicha aks ettirilishi sababli, mahalliy va xorijiy korxonalar moliyaviy
tahlil natijalarini solishtira olmaydi. Chunki bir xil moliyaviy koeffitsiyentlarni
hisoblash turlicha shakllangan ma’lumotlarga asoslanadi. Bundan tashqari, mahalliy
amaliyotda moliyaviy tahlil ko‘proq rentabellik, tadbirkorlik faolligi, moliyaviy
barqarorlik va likvidlik, to‘lov qobiliyati kabi ko‘rsatkichlarga qaratilgan bo‘lsa,
xorijiy amaliyotda aksiyalar qiymatidagi o‘zgarish, foyda, umumiy xarajatlardagi
doimiy xarajatlar ulushi hamda pul oqimlari va majburiyatlar nisbati chuqur
o‘rganiladi.
Shuni ham ta’kidlash kerakki, moliyaviy holatni baholash uchun yagona
standartlashtirilgan ko‘rsatkichlar ro‘yxati na mahalliy, na xorijiy amaliyotda mavjud
emas.
Yuqoridagilarni umumlashtirib aytish mumkinki, kichik biznes korxonalarida
moliyaviy boshqaruv bo‘yicha xorijiy tajribani o‘rganish natijasida nazariy asoslarda
mahalliy olimlar bilan keskin farqlar mavjud emas. Ham mahalliy, ham xorijiy
adabiyotlarda kichik biznes moliyaviy boshqaruvining asosiy usullari sifatida
moliyaviy rejalashtirish va moliyaviy tahlil ko‘rsatib o‘tilgan.
Moliyaviy rejalashtirish, avvalo, istiqbolli rivojlanishga yo‘naltirilgan bo‘lib, bu
strategik rejalashtirishni anglatadi. Garchi mahalliy va xorijiy mualliflarning ilmiy
ishlari kichik biznes subyektlari uchun strategik moliyaviy rejalashtirishning
ahamiyatini ta’kidlagan bo‘lsa-da, amaliyotda ichki tashkilotlar bu borada G‘arb
korxonalaridan sezilarli darajada orqada qolmoqda. Kichik biznes korxonalarida
moliyaviy rejalashtirishni doimiy ravishda olib borish, mavjud iqtisodiy vaziyatni
hisobga olgan holda joriy va operativ ko‘rsatkichlarni strategik maqsadlarga
moslashtirish zarur.
Moliyaviy boshqaruv nazariyalarida natijalarni baholash va tahlil ko‘rsatkichlari
bo‘yicha ham mahalliy, ham xorijiy adabiyotlarda kichik biznes ehtiyojlari uchun
maxsus ko‘rsatkichlar yoki yagona standartlashtirilgan tahlil uslublari mavjud emas.
Shunga qaramay, hisoblangan asosiy moliyaviy ko‘rsatkichlar mahalliy va xorijiy
amaliyotda foydalanishga yaroqli hisoblanadi. Shu bilan birga, G‘arbda iqtisodiymatematik modellashtirishga alohida ahamiyat berilib, u omillarning natijaga ta’sirini
baholash hamda kichik biznes korxonalari faoliyati natijalarini prognoz qilishning
universal vositasi sifatida ko‘riladi.
Shuningdek, mamlakat iqtisodiy rivojlanishida va milliy strategik loyihalarda
faol ishtirok etish ustuvor yo‘nalish hisoblanadi. Xususan, mijozlarga xalqaro
standartlarga mos bank xizmatlarini ko‘rsatish orqali infratuzilma imkoniyatlarini
kengaytirish, ularning biznes faoliyati (korporativ, kichik va o‘rta, chakana sektor)
samaradorligini oshirish uchun eng dolzarb bank vositalaridan foydalanish zarur.
Bank o‘z strategiyasini tanlashda respublika hukumati tomonidan belgilangan bank
tizimini isloh qilish, bank tizimini yaratish va o‘zgarishlarni amalga oshirishga oid
vazifalarga tayangan holda harakat qiladi.
Kichik biznes subyektlarini rivojlantirishga qaratilgan islohotlarni amalga
oshirish mezonlaridan biri, avvalo, kichik biznesni moliyalashtirish bilan bog‘liq
masalalarni hal qilish va mutaxassislar tomonidan taqdim etilgan takliflarni
amaliyotga keng joriy etish bo‘lishi kerak. Kichik va xususiy biznes subyektlarini
qo‘llab-quvvatlashga oid boshqa bir muhim mezon esa neytral va maqsadli
siyosatning joriy etilishidir. Muhim yo‘naltirilgan siyosatlardan biri davlat
korxonalari orqali moliya bozorida bevosita ishtirok etish va ayrim toifadagi kichik
biznes subyektlariga selektiv himoya ko‘rsatishdir. Bunday choralarga kichik biznes
va xususiy tadbirkorlik subyektlari uchun kredit stavkalarini pasaytirish, shuningdek,
ularga qulay biznes muhitini shakllantirish kiradi (https://doi.org/10.1515/nleng-
2022-0335).
Shu bilan birga, kichik biznes hamda xususiy tadbirkorlik subyektlari odatda
banklar tomonidan kreditni ta’minlash uchun talab etiladigan asosiy vositalar yer
yoki bino kabi garov mablag‘lariga ega emas. Aksincha, ular asosan
moliyalashtirishda ko‘chmas mulk emas, balki ko‘chma mulkka tayangan holda ish
yuritadilar. Zaruriy huquqiy va institutsional himoyani ta’minlash uchun an’anaviy
kafolatlar asosida alternativ kreditlash variantlarini ishlab chiqish va tadbirkorlarning
biznesni boshlashi hamda boshqarishi uchun zarur resurslardan foydalanish
imkoniyatlarini yaratish, shuningdek, kafolatli ro‘yxatga olish vositalaridan
foydalanish mumkin.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik uchun moliyaviy to‘siqlarni kamaytirish
yo‘llaridan biri bu – moliyaviy vositalarni yaratish, ro‘yxatdan o‘tkazish va amalga
oshirishni qo‘llab-quvvatlovchi infratuzilmani tizimli ravishda mustahkamlashdir.
Bunga qonunlar, qarorlar, institut kafolatlari, kreditga layoqatlilik ko‘rsatkichlari va
kredit hisobotlari kiradi.
Jahonning iqtisodiy sohadagi eng muvaffaqiyatli davlatlari xususiy sektorni
qo‘llab-quvvatlash va kichik biznesni kengaytirishga qaratilgan choralarni amalga
oshirmoqda. Bunday davlatlar qatoriga Germaniya, Yaponiya, Koreya Respublikasi,
AQSh va Buyuk Britaniya kiradi. Shundan kelib chiqib, kelajakda O‘zbekiston
Respublikasining ham iqtisodiy rivojlanishda ushbu “yuqori tezlikdagi lokomotiv”ni
qo‘llab-quvvatlashni asosiy maqsadlaridan biri sifatida belgilashi qiyin emas
(Jumaniyazov I., 2020:1).
Bugungi kunda mamlakatimizda biznes muhitini yanada liberallashtirish
maqsadida, shaffoflikni ta’minlash va tadbirkorlik faoliyatiga oid tartib-taomillarni
soddalashtirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Mustaqillikning dastlabki yillarida
O‘zbekistonda deyarli birorta ham xususiy korxona yo‘q edi. Bugungi kunda esa
kichik biznes yalpi ichki mahsulotning yarmidan ko‘pini ishlab chiqaradi, iqtisodiy
subyektlarning o‘ndan to‘qqizi aynan shu sohaga to‘g‘ri keladi.
Mutaxassislarning ta’kidlashicha, xususiy tadbirkorlik aholining bandligini
ta’minlash va daromadlarini oshirishda alohida o‘rin tutadi: ish bilan bandlarning
78 foizi kichik biznes sohasida faoliyat yuritadi, aholining 52 foizdan ortiq daromadi
tadbirkorlik faoliyatidan shakllanadi. Bu esa ushbu sohaning inson kapitali
rivojlanish darajasi va sifatini oshirishdagi o‘ta muhim ahamiyatidan dalolat beradi.
Xorijiy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik
doimiy ravishda o‘smoqda. Ko‘plab tashabbuskor insonlar noodatiy g‘oyalarga ega,
biroq bu orzularini amalga oshirish uchun moliyaviy manbalarni topishda
muammolarga duch kelishadi. Tadbirkorlar, odatda, barcha kuchlarini kapitalni
ko‘paytirishga yo‘naltirishni afzal ko‘rishadi. Ular yangi biznes ochish uchun qarz
olish jarayoniga vaqt va mablag‘ sarflashni istamaydilar.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni moliyalashtirishni ta’minlashda muhim
rol o‘ynaydigan bir nechta omillar mavjud:
Hujjatlarni to‘g‘ri yuritish – mamlakatda banklar kreditlarning katta qismini
ajratadi. Ammo kichik biznes ko‘pincha bank talab qiladigan zarur kafolatlarni
taqdim eta olmaydi. Qarzdorning bankka yetarlicha ma’lumot bermasligi ham kredit
ajratishga jiddiy to‘sqinlik qiladi. Hujjatlarning yetarli emasligi bank va qarzdor
o‘rtasida muammolarni yuzaga keltirishi mumkin. Shu sababli, korxonalar barcha
zarur hujjatlar mavjudligini ta’minlashlari shart.
Professional rahbarlik – ba’zi tadbirkorlar barcha muammolarni mustaqil hal
qilishga urinadilar. Biroq sohaning barcha jihatlarini nazorat qilishga intilish
muammolarni yanada kuchaytirishi mumkin. Tadbirkor hisob-kitob va soliqqa oid
bilimlarga ega bo‘lishi mumkin, lekin kredit olish bo‘yicha yetarli tajribaga ega
bo‘lmasa, jarayonning mohiyatini to‘liq tushunmasligi ehtimoli katta.
Foiz stavkalari – kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlariga
beriladigan kreditlar odatda yuqori foiz stavkalari bilan taqdim etiladi. Shu bois,
ushbu sohada muvaffaqiyatga erishish uchun yaxshi natijalarni ko‘rsatish va isbotlash
muhim hisoblanadi. Faoliyat samaradorligi oshib borgani sayin, ushbu soha haqidagi
umumiy qarashlar ham ijobiy tomonga o‘zgaradi.
Kredit reytingi – kreditni tasdiqlash jarayonida juda muhim rol o‘ynaydi va
foiz stavkalariga ta’sir qiladi. Kredit tarixidagi har qanday o‘zgarish yomon kredit
reytingiga olib kelishi mumkin. Past kredit reytingi esa kredit olish yo‘lida jiddiy
to‘siqqa aylanadi.
Rivojlanayotgan mamlakatlarda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik
investitsiyalarni oshirishda o‘xshash qiyinchiliklarga duch keladi. Buning asosiy
sababi – ushbu sektor yuqori xavfli deb baholanadi va ayrim banklar o‘z
mablag‘larini bu sohaga yo‘naltirishni xavfli hisoblaydi. Shu sababli ko‘plab
mamlakatlarda xususiy sektorga investitsiyalarni rag‘batlantirish uchun turli
imtiyozlar joriy etilgan. Masalan, Hindiston hukumati tijorat banklari kredit
siyosatlarida kamida 40% ulushni ustuvor sektorlarga yo‘naltirish talabini belgilagan
bo‘lsa, Bangladeshda institutsional investorlar aktivlarining 30% ini ustuvor
sektorlarga kiritishi majburiy qilib belgilangan.
Ilmiy tadqiqotlar va ilg‘or xorijiy tajribalarni o‘rganish asosida banklar
tomonidan biznes subyektlarini kreditlash amaliyotini takomillashtirish bilan bog‘liq
muammolarni hal qilish yo‘llari mavjud bo‘lib, ularning O‘zbekiston bank tizimida
qo‘llanilishi yuqori samaraga olib kelishi mumkin.
Kichik biznes korxonalari faoliyati tahlili shuni ko‘rsatadiki,
diversifikatsiyaning sustligi sababli ularning pul oqimlari hisobotidagi asosiy bo‘lim
“operatsion faoliyat” hisoblanadi. Chunki asosiy faoliyatda rejalashtirish, tahlil va
nazoratni talab qiladigan eng ko‘p operatsiyalar amalga oshiriladi.
Moliyaviy rejalashtirishning amalga oshirilishi moliyaviy tahlil o‘tkazish va
kichik biznes korxonalari faoliyati natijalarini prognoz qilish bilan uzviy bog‘liqdir.
Ushbu muammoni hal qilish uchun iqtisodiy faoliyat turi asosida balans aktivlarining
asosiy moddalari bilan savdo tushumlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni iqtisodiy-matematik
model yordamida o‘rganish zarur. Bu esa o‘z navbatida kichik biznes korxonalari pul
oqimlarini samarali boshqarishni kuchaytirish bo‘yicha mos chora-tadbirlar ishlab
chiqish imkonini beradi (Idar R., Yusoff Y., Mahmood R., 2012: № 4, 2012, 68–75-
betlar).
Pul oqimlarini boshqarish kichik biznes korxonalari uchun moliyaviy
boshqaruv usullari ichida eng muhim yo‘nalishlardan biridir. Pul oqimlari
korxonaning haqiqiy to‘lov qobiliyatini aks ettiradi va ular yordamida butun
tashkilotning moliyaviy holatini tahlil qilish, rejalashtirish hamda nazorat qilish
imkoniyati yaratiladi. Pul oqimlari to‘g‘risidagi hisobot foydalanuvchilarga xo‘jalik
yurituvchi subyektning moliyaviy ahvolidagi o‘zgarishlarni baholash, hisobot davrida
qancha mablag‘ kirgani va qancha mablag‘ chiqqani haqida ma’lumot beradi.
Shuningdek, pul oqimlari hisobotida xo‘jalik yurituvchi subyekt tomonidan
operatsion, investitsion yoki moliyaviy faoliyat natijasida olingan pul oqimlari haqida
aniq ma’lumot bo‘lishi zarur, deb hisoblaymiz.
Shuningdek, mamlakat iqtisodiy rivojlanishida va milliy strategik loyihalarda
faol ishtirok etish ustuvor vazifa bo‘lib qolmoqda. Xususan, mijozlarga xalqaro
standartlarga mos bank xizmatlarini ko‘rsatish orqali tarmoq infratuzilmasini
yangilash imkoniyatlarini kengaytirish muhimdir. Shu bilan birga, har bir mijozning
tarmoq xususiyatlari haqida xabardorligini oshirish va ularning biznes faoliyati –
korporativ, kichik va o‘rta, chakana sektor samaradorligini oshirish uchun dolzarb
bank vositalaridan foydalanish talab etiladi. Bank o‘z strategiyasini tanlashda
Respublikamiz hukumati tomonidan belgilangan bank tizimini isloh qilish, yangi
bank tizimini yaratish va islohotlarni amalga oshirishga oid vazifalarga tayanadi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Iqtisodchi olimlar va mutaxassislar tomonidan olib borilgan ko‘plab
tadqiqotlarning xulosalari tahlil qilinib, umumlashtirildi. Ularning fikriga ko‘ra,
tadbirkorlik biznesning ijtimoiy elementi bo‘lib, uning rivojlanishi biznesni
shakllantirishga xizmat qiladi. Tadbirkorlik faoliyati biznesning bir ko‘rinishi sifatida
namoyon bo‘ladi va turli sohalarda amalga oshiriladi. Agar biznesning asosiy
maqsadi mablag‘ topish va uni ko‘paytirish bo‘lsa, tadbirkorlik – bu iqtisodiy faoliyat
orqali ijodkorlik bilan daromad yaratish va uni oshirishdir.
Kichik biznes korxonalarida moliyaviy boshqaruv usullari moliyaviy faoliyatni
samarali olib borish, turli manbalardan kerakli hajmdagi mablag‘larni shakllantirish
hamda mahsulot sotish, xizmat ko‘rsatish va ishlarni amalga oshirish bilan bog‘liq
barcha xarajatlarni hisobga olgan holda strategik maqsadlarga erishish imkonini
beradi. Hozirgi vaqtda iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda kichik biznes
subyektlarini qo‘llab-quvvatlashda to‘g‘ridan-to‘g‘ri moliyaviy yordam usullariga
qaraganda bilvosita yordam usullari ko‘proq qo‘llaniladi.
1. Kichik va o‘rta biznes korxonalari dunyo bo‘yicha korxonalar sonining
asosiy qismini tashkil etib, yangi ish o‘rinlari yaratishda hamda global iqtisodiy
rivojlanishga sezilarli hissa qo‘shadi. Ular butun dunyo bo‘yicha korxonalarning
qariyb 90 foizini, bandlikning esa 50 foizdan ortig‘ini ta’minlaydi. Rasmiy
ma’lumotlarga ko‘ra, rivojlanayotgan davlatlarda yalpi ichki mahsulotning
40 foizigacha bo‘lgan qismini kichik va o‘rta biznes tashkil etadi. Jahon banki
ekspertlari hisob-kitoblariga ko‘ra, 2030-yilga borib kichik va o‘rta bizneslar
tomonidan 600 milliondan ortiq yangi ish o‘rinlari yaratilishi kutilmoqda. Shu bois,
ko‘plab mamlakatlar ularni rivojlantirishni ustuvor vazifa sifatida belgilamoqda.
2. Moliyaviy rejalashtirishni amalga oshirish algoritmi dasturiy-maqsadli
yondashuv asosida ishlab chiqildi. Unda reja ko‘rsatkichlarini hisoblash usuli ham
belgilangan. Iqtisodiy-matematik modellashtirish yordamida kichik biznes
korxonalarining savdo tushumlari balans aktivlarining asosiy moddalariga bog‘liq
ekanligi aniqlandi. Bu esa keng qamrovli moliyaviy tahlilni amalga oshirish imkonini
berdi.
3. Kichik biznes korxonalari faoliyatining barqarorligini ta’minlashda muhim
masalalardan biri moliyaviy munosabatlarni samarali tashkil etishdir. Xususan,
moliyaviy resurslarni jalb qilish manbalaridan oqilona foydalanish, investitsion
faollikni oshirish, moliyaviy xatarlarni samarali boshqarish hamda moliyaviy
boshqaruvning zamonaviy usullarini keng joriy etish muhim ahamiyat kasb etadi.
4. Kichik biznes korxonalarining tadbirkorlik faoliyati ko‘rsatkichlari iqtisodiy
salohiyat, moliyaviy barqarorlik, raqobatbardoshlik, bozor faolligi va ijtimoiy faollik
kabi mezonlar asosida tasniflanishi lozim. Bunday tasnif tadbirkorlik faoliyati
nuqtayi nazaridan kichik biznes korxonalarining umumiy samaradorligini aniqlash
imkonini beradi.
Xulosa qilib aytganda, ishlab chiqilgan ilmiy va nazariy tavsiyalarni amaliyotga
joriy etish O‘zbekistonda yangi ish o‘rinlarini yaratish, bandlik muammosini hal
qilish va kambag‘allikni kamaytirish orqali aholi farovonligi, yashash darajasi va
hayot sifatini oshirishga xizmat qiladi. Bu esa 2030-yilgacha bo‘lgan kambag‘allikni
qisqartirish strategiyasi va konsepsiyasida belgilangan vazifalarga muvofiqdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF–60-
sonli Farmoni. 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonni rivojlantirish
strategiyasi to‘g‘risida. https://lex.uz/docs/5841063
2. M.S. Davlatboyeva, I.T. Jumaniyazov, (2023). Yashil byudjetlashtirish va
uni O‘zbekistonda joriy etish istiqbollari. Science and Education, 4(2), 1509-1516.
https://openscience.uz/index.php/sciedu/article/view/5237
3. R. Idar, Y. Yusoff, R.Mahmood (2012). The effect of market orientation as
mediator to strategic planning practices and performance relationship: Evidence from
Malaysian SMEs. Procedia Economics and Finance, 4, 68-75.
https://doi.org/10.1016/S2212-5671(12)00320-5
4. X. Jia, Y. Cui, R. Patro, S. Venkatachalam, R. Kanday, J. Turayevich
(2023). Application of fractional-order nonlinear equations in coordinated control of
multi-agent systems. Nonlinear Engineering, 12(1), Article 20220335.
https://doi.org/10.1515/nleng-2022-0335
5. Jumaniyazov, I. (2020). Suveren jamg‘armalar faoliyatida xorijiy tajriba.
International Finance and Accounting, 2020(2), Article 1.
6. I. Jumaniyazov R. Vohidova (2023). Davlat byudjeti mablag‘laridan
foydalanishda moliyaviy nazoratni kuchaytirish yo‘llari. Science and Education, 4(6),
881-887. https://openscience.uz/index.php/sciedu/article/view/6100
7. Jumaniyazov, I., & Xaydarov, A. (2023). Ijtimoiy sug‘urtaning ijtimoiy
himoyadagi ahamiyati. Science and Education, 4(1), 1033-1043.
https://openscience.uz/index.php/sciedu/article/view/4941
8. A. Kalkan, Ö. Ç. Bozkurt, (2013). Survey on strategic planning tools and
methods usage and selection in Turkish SMEs: Leaders’ perceptions. Procedia –
Social and Behavioral Sciences, 99, 1016-1025.
https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2013.10.576
9. Shernayev A. A. (2020) General methodological foundations of tax planning
in enterprises. International Journal of Economics, Commerce and Management, 8(4),
357–368. http://ijecm.co.uk/wp-content/uploads/2020/04/841.pdf
10. Shernayev A. A. (2021) Mikrodarajada soliq rejalashtirishda soliq tahlili.
Zamonaviy fan, ta’lim va tarbiyaning dolzarb muammolari, (4), 75-82.
11. Turayevich J. I. (2023) Investitsion loyihalarni moliyalashtirishda Tiklanish
va taraqqiyot jamg‘armasining o‘rni. Pedagogs jurnali, 35(4), 147-157.
REFERENCES:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF–60-
sonli Farmoni. 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonni rivojlantirish
strategiyasi to‘g‘risida. https://lex.uz/docs/5841063 (In Uzbek)
2. M.S. Davlatboyeva, I.T. Jumaniyazov, (2023). Yashil byudjetlashtirish va
uni O‘zbekistonda joriy etish istiqbollari. Science and Education, 4(2), 1509-1516.
https://openscience.uz/index.php/sciedu/article/view/5237 (In Uzbek)
3. R. Idar, Y. Yusoff, R.Mahmood (2012). The effect of market orientation as
mediator to strategic planning practices and performance relationship: Evidence from
Malaysian SMEs. Procedia Economics and Finance, 4, 68-75.
https://doi.org/10.1016/S2212-5671(12)00320-5
4. X. Jia, Y. Cui, R. Patro, S. Venkatachalam, R. Kanday, J. Turayevich
(2023). Application of fractional-order nonlinear equations in coordinated control of
multi-agent systems. Nonlinear Engineering, 12(1), Article 20220335.
https://doi.org/10.1515/nleng-2022-0335
5. Jumaniyazov, I. (2020). Suveren jamg‘armalar faoliyatida xorijiy tajriba.
International Finance and Accounting, 2020(2), Article 1. (In Uzbek)
6. I. Jumaniyazov R. Vohidova (2023). Davlat byudjeti mablag‘laridan
foydalanishda moliyaviy nazoratni kuchaytirish yo‘llari. Science and Education, 4(6),
881-887. https://openscience.uz/index.php/sciedu/article/view/6100 (In Uzbek)
7. Jumaniyazov, I., & Xaydarov, A. (2023). Ijtimoiy sug‘urtaning ijtimoiy
himoyadagi ahamiyati. Science and Education, 4(1), 1033-1043.
https://openscience.uz/index.php/sciedu/article/view/4941 (In Uzbek)
8. A. Kalkan, Ö. Ç. Bozkurt, (2013). Survey on strategic planning tools and
methods usage and selection in Turkish SMEs: Leaders’ perceptions. Procedia –
Social and Behavioral Sciences, 99, 1016-1025.
https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2013.10.576
9. Shernayev A. A. (2020) General methodological foundations of tax planning
in enterprises. International Journal of Economics, Commerce and Management, 8(4),
357–368. http://ijecm.co.uk/wp-content/uploads/2020/04/841.pdf
10. Shernayev A. A. (2021) Mikrodarajada soliq rejalashtirishda soliq tahlili.
Zamonaviy fan, ta’lim va tarbiyaning dolzarb muammolari, (4), 75-82. (In Uzbek)
11. Turayevich J. I. (2023) Investitsion loyihalarni moliyalashtirishda Tiklanish
va taraqqiyot jamg‘armasining o‘rni. Pedagogs jurnali, 35(4), 147-157. (In Uzbek)