KOGNITIV PSIXOLOGIYADA DOLZARB TADQIQOTLARNING
NAZARIY TAHLILI
ТЕОРЕТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ АКТУАЛЬНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ В
КОГНИТИВНОЙ ПСИХОЛОГИИ
THEORETICAL ANALYSIS OF CURRENT RESEARCH IN COGNITIVE
PSYCHOLOGY
Xatamova Ferangiz Ibodulloyevna
Oriental universiteti o‘qituvchisi,
Tel.: +998 97 400-68-36
e-mail: xatamovaferangiz@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada kognitiv psixologiyadagi dolzarb tadqiqotlarning
nazariy tahlili yoritiladi. Kognitiv jarayonlar, xususan, xotira, diqqat, qaror qabul qilish
va muammolarni hal qilish kabi sohalardagi so‘nggi ilmiy yutuqlar tahlil qilinadi.
Maqolada kognitiv psixologiyaning zamonaviy yondashuvlari, neyropsixologik va
kompyuter modellashtirish usullari hamda ularning amaliy ahamiyati muhokama
qilinadi. Tadqiqotlarning xalqaro miqyosda olib borilgan natijalari va ularning ta’lim,
tibbiyot va sun’iy intellekt sohalariga ta’siri ko‘rib chiqiladi. Maqola kognitiv
psixologiyadagi dolzarb muammolarni aniqlash va kelajakdagi tadqiqotlar uchun
yo‘nalishlarni belgilashga qaratilgan. Shu bilan birga, nazariy tahlil orqali kognitiv
jarayonlarning murakkabligi va ularning o‘zaro bog‘liqligi ochib beriladi.
Kalit so‘zlar: kognitiv psixologiya, turli yondashuv, N.V. Balabanovaning
tadqiqoti, B. Velichkovskiy kognitiv tarixi, kognitiv tushunish.
Annotation. This article provides a theoretical analysis of current research in
cognitive psychology. It examines recent scientific advancements in cognitive
processes, including memory, attention, decision-making, and problem-solving. The
article discusses modern approaches in cognitive psychology, such as
neuropsychological methods and computational modeling, along with their practical
significance. The results of internationally conducted studies and their impact on fields
like education, medicine, and artificial intelligence are explored. The study aims to
identify pressing issues in cognitive psychology and outline directions for future
research. Through theoretical analysis, the complexity and interconnectedness of
cognitive processes are elucidated, contributing to a deeper understanding of the field.
Keywords: cognitive psychology, various approaches, N.V. Balabanova’s
research, B. Velichkovsky's cognitive history, cognitive understanding.
Аннотация. В статье представлен теоретический анализ актуальных
исследований в области когнитивной психологии. Рассматриваются последние
научные достижения в изучении когнитивных процессов, включая память,
внимание, принятие решений и решение проблем. Обсуждаются современные
подходы в когнитивной психологии, такие как нейропсихологические методы и
компьютерное моделирование, а также их практическое значение.
Анализируются результаты международных исследований и их влияние на такие
области, как образование, медицина и искусственный интеллект. Исследование
направлено на выявление актуальных проблем в когнитивной психологии и
определение направлений для будущих исследований. Посредством
теоретического анализа раскрывается сложность и взаимосвязь когнитивных
процессов, способствуя более глубокому пониманию этой области.
Ключевые слова: когнитивная психология, различные подходы,
исследование Н.В. Балабановой, когнитивная история Б. Величковского,
когнитивное понимание.
KIRISH
Kognitiv psixologiya, odamlarning tafakkur jarayonlarini o‘rganadigan
psixologiya sohasidir. Bu jarayonlarga diqqat, xotira, qaror qabul qilish, til va
muammolarni hal qilish kiradi. Kognitiv psixologiyaning dolzarb tadqiqotlari so‘nggi
yillarda ko‘plab yangi yo‘nalishlar va metodlarni kashf etgan. Ayniqsa, zamonaviy
texnologiyalar va neyrofiziologik yondashuvlarning rivojlanishi bu sohada katta
o‘zgarishlarga olib keldi. Kognitiv psixologiyada dolzarb tadqiqotlar: xotira
jarayonlarini, hamda ularning turli holatlarda qanday ishlashini o‘rganish, odamlarning
diqqatini qanday tarqatishi, turli vazifalar orasida qanday tez o‘zgarishi, psixologik
funksiyalarni qanday ta’sir qilishi kabilar o‘rganiladi. Odamlar murakkab holatlarda
qanday qarorlar qabul qilishi va bu jarayonda miyadagi avtomatik va aniq fikrlash
jarayonlarining roli, miya faoliyatining kognitiv jarayonlar bilan aloqasini o‘rganiladi.
Bu, ayniqsa, bolalar va o‘smirlarning tafakkur jarayonlarini tushunish uchun muhim.
Sun’iy intellekt tizimlarining kognitiv funksiyalarni imitatsiya qilishga harakat qilishi,
shu bilan birga, inson tafakkur jarayonlari va sun’iy intellektni qiyoslash, shuningdek,
kognitiv psixologiyaning zamonaviy ilmiy metodlar yordamida yangi fikrlarni va
yondashuvlarni rivojlantirishga imkon yaratadi. Shu bois, ushbu sohada olib
borilayotgan tadqiqotlar faqat akademik sohalarda emas, balki klinik amaliyot, biznes
va sun’iy intellekt sohalarida ham keng qo‘llanilayotgani tahlil qilinadi.
Ushbu maqolaning maqsadi — zamonaviy kognitiv psixologiyada mavjud
bo‘lgan ilmiy nazariyalarning xususiyatlarini muhokama qilishdir. Biz ularning turli
turlarini belgilashga harakat qilamiz, taqqoslashni amalga oshirib, shuningdek,
"yaxshi" kognitiv nazariyalarga qo‘yiladigan talablarni aniqlashni istaymiz. Yaxshi
nazariya deb nafaqat uning oldiga qo‘yilgan vazifalarni: tushuntirish, tizimlashtirish,
oldindan aytib berish va boshqalarni bajaradigan nazariyani tushunamiz, balki u
boshqa turdagi nazariyalar bilan ma’lum bir aloqada bo‘lishi kerak. Nazariyalar sifatini
oddiygina empirik faktlarga mos kelishi bilan aniqlash yetarli emas. Bu, asosan, tarixiy
sahnadan mantiqiy pozitivizmning chiqishi bilan aniq bo‘ldi.
Alohida vazifa sifatida so‘nggi 30-40 yildagi nazariy ishdagi o‘zgarishlarni tahlil
qilishni ko‘rish kerak. Chunki shu vaqt ichida nazariyaga bo‘lgan maqsadlar va usullar
sezilarli o‘zgarishlarga uchradi. Kognitiv psixologiyaning zamonaviy rivojlanish
bosqichi sifatida aynan shu davr tanlandi, chunki ayni paytda yuzaga kelgan ayrim
nazariyalar va butun nazariy yondashuvlar ko‘pincha o‘z sohalarida bugungi kunda
ham hukmron bo‘lib turadi.
Bolalarning psixologik o‘sishi nuqtai nazaridan kognitiv va shaxsiy
rivojlanishning o‘zaro ta’sirini ko‘rib chiqadi, xususan, ta’lim dasturlari va
ijtimoiylashuvning ta’siri haqida. Kognitiv soha va ijtimoiy moslashuv o‘rtasidagi
o‘zaro bog‘liqlikni va turli ijtimoiy institutlarning (masalan, oila, maktab,
tengdoshlari) psixologik rivojlanishga ta’sirini ta’kidlash juda muhimdir. Kognitiv va
shaxsiy sinovlar orasidagi farq, tadqiqotlarda ko‘rsatilganidek, nazariy va amaliy
psixologiyada muhim muhokama mavzusidir.
Bolalar rivojlanishiga ta’sir qiluvchi turli ta’lim yondashuvlariga katta e’tibor
qaratilgan, masalan, kognitiv differensatsiyaga asoslangan o‘qitish dasturlari, bu esa
kognitiv va shaxsiy rivojlanishning turli jihatlarini rag‘batlantiradi. G.M. Yushkova va
V.V. Nazarova kabi tadqiqotchilarning ishlarida, turli yosh guruhlari va ta’lim
kontekstlarida kognitiv va shaxsiy aspektlarning dinamikasini tahlil qilishning
ahamiyati ta’kidlanadi.
Ushbu ma’lumotlar psixologlar va tadqiqotchilarning kognitiv va shaxsiy
omillarning ijtimoiy shakllanish jarayonidagi o‘zaro ta’sirini qanday tushunishlarini
namoyish etadi va ushbu jarayonlarni yanada chuqurroq o‘rganish zarurligini
ta’kidlaydi.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Kognitiv psixologiyaning rasmiy boshlanishi 1956-yil 11-sentyabrda
Massachusetts texnologiya institutida o‘tkazilgan maxsus yig‘ilishdan boshlanadi.
Ushbu yig‘ilishda Elektron va elektron muhandislik institutining axborot nazariyasi
bo‘yicha ish olib boruvchi maxsus guruh yig‘ildi. Ushbu uchrashuv kognitiv
inqilobning boshlanishi sifatida qabul qilinadi. Yig‘ilishda Jorj Miller, Gerbert
Saimon, Allen Nyuel, Noam Xomski, Devid Grin va Jon Svits kabi olimlar ishtirok
etishgan.
Intellektual va shaxsiy jihatlarni ularning birligi ichida o‘rganish zarurligini S. L.
Rubinshteyn, A. M. Matyushkin, A. V. Brushlinskiy, O. K. Tikhomirov va boshqalar
ko‘rsatgan. Biroq, zamonaviy psixodiagnostika shaxsiy xususiyatlarni aniqlovchi
testlarni va intellektni o‘lchovchi testlarni ajratadi. Shaxsiy namoyon bo‘lishlar va
intellektual rivojlanishning bunday ajratilishi ko‘pincha nazariy-metodologik
adabiyotda muhokama qilinadi. Lekin, so‘nggi 15–20 yil ichida intellekt (yoki kognitiv
rivojlanish) va ijtimoiy-shaxsiy ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni
o‘rganishga bag‘ishlangan yetarlicha ishlar amalga oshirilganligini ta’kidlash kerak.
L.V. Zankovning o‘quv tizimi, kichik maktab yoshidagi bolalarning kognitiv va
shaxsiy rivojlanishiga yanada samarali bo‘lishi, O.V. Nesterovaning diqqat markazida
bo‘lgan. Uning fikriga ko‘ra, kognitiv va shaxsiy differensatsiya, barcha tashqi ijtimoiy
ta’sirlar orqali o‘tuvchi ichki shartlar hisoblanadi. Differensial va integratsion
jarayonlarning o‘zaro ta’siri orqali ochilgan psixologik rivojlanishning qonuniyatlari
faqat qisman tabiiy omillar bilan belgilangan. Kichik maktab yoshidagi bolalar uchun
asosiy tashqi shart bo‘lgan o‘qitish, agar didaktik tizim rivojlanish qonunlariga mos
kelsa, optimallashtiruvchi ta’sir ko‘rsatishi mumkin (Nesterova O., 2004).
N.V. Balabanovaning tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘qitish muhiti, ijtimoiymadaniy makonning bir qismi sifatida, ixtisoslashtirilgan sinflarda integratsiyalashgan
individual darajalar o‘rtasidagi aloqalarni shakllantirishni faollashtiradi, bu esa
umumta’lim sinflariga nisbatan ko‘proq. Ixtisoslashtirilgan sinf o‘quvchilarida ko‘p
darajali o‘zaro aloqalar sonining ortishi tendensiyasi aniqroq namoyon bo‘ladi. O‘zini
baholash, intellekt, kreativlik va moslashuvchanlik o‘rtasidagi ko‘p sonli aloqalar
o‘zaro bog‘liq bo‘lib, bu ta’lim muhitining ijobiy ta’sirini va shaxsiy va intellektual
rivojlanishdagi dinamikani ko‘rsatadi, shuningdek, individual shaxsiyat
strukturasining uyg‘unlashishini ham ko‘rsatadi.
Boris Velichkovskiy kognitiv psixologiyaning tarixini quyidagi asosiy fikrlari
orqali bayon etadi:
Kognitiv psixologiya — bu psixologiya sohasiga muhandislik psixologiyasi va
ergonomika kabi tegishli texnik sohalarda erishilgan yutuqlarning ta’siri natijasida
paydo bo‘lgan fan. Kognitiv psixologiyaning shakllanishiga bolalar intellektual
rivojlanishini o‘rganish va o‘qitish jarayonlarini psixologik qo‘llab-quvvatlash
zaruriyati katta ta’sir ko‘rsatgan (Byuler, Vygotskiy, Piagе). Bu vazifalarni 1960-
yillarga kelib, hayvonlar ustida olib borilgan tajribalar va odamlarning xulq-atvori
hayvonlarnikiga o‘xshash bo‘ladi degan farazga asoslangan eskirgan behaviorizm
doirasida hal qilish imkonsiz edi.
Kognitiv psixologiya Gestalt psixologiyasi va yangi behaviorizm tarafdorlari
tomonidan yaratilgan bo‘lib, ular eski modellarni cheklanganligini tushunib, yangi
kashfiyotlarni hisobga olganlar. Masalan, Edvard Cheys Tolman tomonidan kashf
etilgan kognitiv xaritalar. Kognitiv psixologiyaning shakllanishiga neyropsixologiya
sohasining vakillari (Aleksandr Luriy va boshqalar) katta hissa qo‘shgan. Ushbu
modellar XX asrdagi kompyuter inqilobi va Noam Xomskining lingvistik ishlari
tufayli yangilangan shaklga ega bo‘ldi, u lingvistika algoritmik modellarga bog‘liq
ekanligini isbotladi. Donald Brodben kompyuter modellari yordamida sensorli
ma’lumotlarni qabul qilishni rivojlantirdi. Richard Atkinson[inglizcha] inson
xotirasining jarayonlarini kompyuterga o‘xshash tarzda modellashtirdi. Sun’iy
intellekt sohasidagi tadqiqotlar doirasida vazifalarni yechish jarayonlarini amaliy
kompyuter modellashtirish Vurtsburg maktabida boshlandi. 1967 yilda Ulrik Nayser
kognitiv psixologiya bo‘yicha birinchi o‘quv qo‘llanmasini yozgan.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu tadqiqot kognitiv psixologiyadagi dolzarb tadqiqotlarni nazariy tahlil
qilishga qaratilgan bo‘lib, sifatli tadqiqot usullaridan foydalanadi. Xalqaro ilmiy
adabiyotlar tahlili orqali kognitiv jarayonlarning zamonaviy yondashuvlari o‘rganiladi.
Neyropsixologik va kompyuter modellashtirish usullarining natijalari taqqoslanadi.
Olingan ma’lumotlar sintez qilinib, kognitiv psixologiyaning dolzarb muammolari va
kelajakdagi tadqiqot yo‘nalishlari aniqlanadi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Kognitiv psixologiya, psixologiyaning inson psixik jarayonlarining nozik
tomonlarini tushunishga bag‘ishlangan bo‘limi so‘nggi yillarda ajoyib yutuqlarga
erishdi. Ushbu sohadagi tadqiqotchilar inson ongining ishlashini chuqur o‘rganib
chiqdilar, xotira, qaror qabul qilish va boshqalarga oid ilg‘or tushunchalarni ochib
berdilar. Bu kashfiyotlar nafaqat inson bilish haqidagi tushunchamizni kengaytiribgina
qolmay, balki ta’limdan tortib ruhiy salomatlikkacha bo‘lgan turli sohalarda ham
amaliy ahamiyatga ega. Ushbu maqolada biz kognitiv psixologiya tadqiqotlaridagi eng
hayajonli yutuqlarni va ularning hayotimizga ta’sirini ko‘rib chiqamiz.
Kognitiv psixologiya (lotincha kognitio “bilim”) – psixik jarayonlarni tajriba va
matematik modellashtirishga qaratilgan psixologiya. Idrok, xotira, e’tibor, histuyg‘ular, ma’lumotni ifodalash, mantiqiy fikrlash, tasavvur, qaror qabul qilish va
idrokning metakognitiv jihatlari kabi kognitiv jarayonlarni o‘rganadigan psixologiya
bo‘limi (Tony S., Martin D., 2012).
Zamonaviy psixolingvistika asosida kognitiv psixologiyaning ko‘plab tamoyillari
yotadi. Kognitiv psixologiyaning topilmalari psixologiyaning boshqa sohalarida,
xususan, ijtimoiy psixologiya, shaxs psixologiyasi, pedagogik psixologiya,
shuningdek, sun’iy intellekt tizimlarini qurishda keng qo‘llaniladi (Simon G., 2004).
Kognitiv psixologiyada o‘qishni o‘rganish. Kognitiv psixologiyaning asosiy va
amaliy jihatdan qimmatli yo‘nalishlaridan biri o‘qish jarayonlarini o‘rganishdir, chunki
bu jarayonlarni modellashtirish bolalar uchun boshlang‘ich maktabda o‘qishni
o‘rgatishni yaxshilashga va disleksiya muolajasi uchun usullarni ishlab chiqishga
imkon beradi. Kognitiv psixologlar orasida konsensus asosan E-Z Reader modeliga
asoslanadi, bu model o‘qish vaqtida sakkadalarni va boshqa eksperimental kuzatilgan
effektlarni yaxshi tushuntiradi (Adrian A., Robert C., 2014).
Kognitiv psixologiyaning ilm-fan olamida katta qiziqish uyg‘otgan
yo‘nalishlardan biri — psixikaning ishlashining golografik modelini ishlab chiqishdir.
Ushbu model Karl Pribramning ishlari orqali keng mashhurlikka erishgan bo‘lib, ular
mashhur amerikalik psixolog va fiziolog Karl Spenser Leshli bilan hamkorlikda olib
borilgan tadqiqotlar natijasida yuzaga kelgan. Pribram Leshliyning hayvonlar miyasi
qismlarini rezeksiyalash bo‘yicha olib borgan tadqiqotlar natijalarini tizimlashtirishda
yordam bergan. O‘tkazilgan ishlar natijasida Pribram xulosa chiqargan, ya’ni xotira va
o‘zlashtirilgan ko‘nikmalar hayvonlarning miya keng qismlari olib tashlanganidan
keyin ham saqlanib qoladi. Bu xotira va rivojlangan ko‘nikmalar miya alohida
qismlariga joylashmagan, balki uning butun hajmiga tarqalganligini anglatadi. Pribram
fizika olimi Devid Bomning ishlari asosida xotira ishlashini fizik gologrammaga
o‘xshatgan. Gologrammaning mohiyati shundaki, u ma’lum bir obyektni aks ettiruvchi
elektromagnit to‘lqinlarining ikki manbadan chiqadigan o‘zaro ta’siri natijasida
materialda aks etgan tasvirni saqlaydi. Bu ikki manbaning o‘zaro ta’siridan paydo
bo‘ladigan tasvir yorug‘ va qorong‘i halqalardan iborat bo‘ladi. Gologrammaga lazer
nuri tushirilganda, gologrammada tasvirlangan obyektning hajmli tasviri paydo
bo‘ladi. Golografik matritsaning xususiyati shundaki, agar uning istalgan qismi
ajratilsa, bu qismda butun tasvir saqlanadi, lekin kamroq aniqlikda. Ushbu nazariy
fikrlarning ayrim jihatlari A. Luriy, B. Velichkovskiy, V. Kucherengonning
eksperimental tadqiqotlari bilan tasdiqlangan. Garchi Pribram tomonidan taklif
qilingan golografik model ilmiy jamoatchilik tomonidan umumiy tan olinishga
erishmagan bo‘lsa-da, bu model ko‘plab taniqli psixologlar tomonidan muhokama
qilinmoqda va transpersonal psixologiyada muhim rol o‘ynaydi.
Kognitiv psixologlar kognitiv jarayonlarni tizimli tushunishni rivojlantiradilar.
Bularga idrok etish, insonni o‘rganish, diqqat, toifalarga ajratish, muammolarni hal
qilish, qaror qabul qilish, ma’lumotlarni qayta ishlash va qidirish, qisqa va uzoq
muddatli xotira va unutish, sensorli kodlash, vosita boshqaruvi, psixolingvistika va
o‘qish kiradi (Tony S., Martin D., 2012).
XULOSA VA TAKLIFLAR
Faktik ravishda, ko‘plab kognitivistlar miyani deterministik biokompyuter
sifatida ko‘rib chiqadilar, bu kognitiv psixologiyani sun’iy intellektni rivojlantirish
bilan bog‘liq fan bo‘lishiga olib keladi. Ko‘plab algoritmik modellar, masalan,
konnektivist modellari va sun’iy neyron tarmoqlari algoritmlari, kognitiv
psixologiyada va sun’iy intellektni ishlab chiquvchilar tomonidan faol foydalaniladi.
Biroq, kognitivistlar ko‘plab tajribalarni tirik odamlar bilan o‘tkazadilar va ularning
xulq-atvoriga mos keladigan modelga erishishga harakat qiladilar, sun’iy intellekt esa
faqat algoritmik vazifalarni hal qilishga qaratilgan.
Bizning fikrimizcha, kognitiv psixologiya inson tafakkur jarayonlarini
o‘rganishda muhim rol o‘ynayotgani bilan ahamiyatlidir. So‘nggi yillarda ushbu
sohada olib borilgan ko‘plab izlanishlar kognitiv jarayonlarning qanday amalga
oshirilishi, ularning qanday rivojlanishi va ijtimoiy hayotda qanday ta’sir qilishini
yaxshiroq tushunish imkonini bermoqda. Kognitiv psixologiyaning zamonaviy
izlanishlari ko‘plab yangi metodlar va texnologiyalarni o‘z ichiga oladi.
Neyrofiziologik tadqiqotlar, sun’iy intellekt va kognitiv rivojlanish kabi yo‘nalishlar
kognitiv jarayonlar haqidagi bilimlarni yanada kengaytirdi. Shuningdek, kognitiv
psixologiyaning tadqiqotlari jamiyatda keng qo‘llanilmoqda, masalan, ta’lim tizimi,
klinik psixologiya, ish joyidagi qaror qabul qilish va marketing sohalarida. O‘quv
jarayonlarini optimallashtirish, stressni boshqarish, va boshqalar uchun amaliy
tadqiqotlar ishlab chiqilmoqda.
Demak, kognitiv psixologiyaning boshqa sohalar bilan, masalan, nevrologiya,
sun’iy intellekt, va ijtimoiy psixologiya bilan yanada integratsiyalashishi, yanada
to‘liqroq va kengroq tasavvurlarni yaratadi. Ushbu hamkorlik, miya faoliyatini
o‘rganishda yangi yondashuvlar va texnologiyalarni rivojlantirishga yordam beradi.
Kognitiv psixologiya sohasida ilmiy tadqiqotlar ko‘p, lekin ularning amaliy
jihatlari yanada rivojlantirilishi zarur. Ta’limda va klinik amaliyotda kognitiv
psixologiyaning qo‘llanilishini kuchaytirish, masalan, yangi o‘quv metodikalarini
ishlab chiqish va stressni boshqarish bo‘yicha terapiya yondashuvlarini yaratish.
Sun’iy intellektning kognitiv psixologiya bilan integratsiyasi, ayniqsa, miyadagi
kognitiv jarayonlarni va sun’iy tizimlar orqali imitatsiya qilishni o‘rganish, yangi
imkoniyatlarni yaratishi mumkin. Bu soha keyingi yillarda yanada rivojlanishi kerak,
chunki sun’iy intellekt tizimlari kognitiv psixologiyaning tadqiqotlarini yanada
chuqurlashtirishi mumkin (Simon G., 2004).
Kognitiv rivojlanish bo‘yicha yangi tadqiqotlarni ta’lim tizimida qo‘llash,
o‘quvchilarning individual ehtiyojlariga mos keladigan metodlarni yaratish zarur. Shu
bilan birga, bolalar va o‘smirlarning tafakkur jarayonlaridagi o‘zgarishlarni yaxshiroq
tushunish, yangi o‘quv dasturlarini yaratishda yordam beradi.
Kognitiv psixologiya ijtimoiy va madaniy kontekstni ham hisobga olgan holda
rivojlanishi kerak. Shunday qilib, odamlarning turli ijtimoiy guruhlar, madaniyatlar va
tillarda kognitiv jarayonlarni qanday amalga oshirishi o‘rganilishi lozim. Bu ijtimoiy
psixologiya va kognitiv psixologiyaning sinergetik rivojlanishini ta’minlaydi.
Umumiy olganda, kognitiv psixologiyaning tadqiqot va amaliy sohalarda yanada
kengroq qo‘llanilishi va innovatsion texnologiyalar yordamida bu sohaning
rivojlanishi uchun zarurdir. Bu, inson tafakkurini tushunishda yangi imkoniyatlar
ochish va jamiyatda samarali qo‘llanilishini ta’minlashga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Величковский, Б. М. (2009). Когнитивная психология / Ю. С. Осипов.
Большая Российская энциклопедия. Том 14. – Москва: Большая Российская
энциклопедия.
2. American Psychological Association. (2013). Psychological dictionary. –
Washington: APA. https://www.apa.org
3. Петренко, В. Ф. (2012). Геном теории будущего как базовые метафоры
(на материале психологической науки) // Вопросы философии, (4), 87–98. –
Москва.
4. Петренко, В. Ф. (2013). Геном теории будущего как базовые метафоры
(на материале психологической науки). Вестник Московского университета.
Серия 14. Психология, (1), 4–23. – Москва.
5. Stone, T., Davies, M. (2012). Theoretical issues in cognitive psychology / N.
Braisby, A. Gellatly (Eds.), Cognitive psychology (2nd ed., pp. 674). – Oxford: Oxford
University Press.
6. Ashman, A., Conway, R. (2014). An introduction to cognitive education:
Theory and applications. – London: Routledge.
7. Schreiner, G., Lyddon, W. J. (2002). Contemporary and postmodern metaphors
of self, mind, and memory / T. Scrimali, L. Grimaldi (Eds.), Cognitive psychotherapy:
Toward a new millennium: Scientific foundations and clinical practice (pp. 39–50). –
New York: Springer Science+Business Media.
8. Спиридонов, В. Ф. (2023). Эпистемология и философия // Философия,
60(1), 166–181. – Москва: Издательство Российской академии наук.
9. Симон, Г. (2004). Искусственный разум (2-е изд.). – Москва.
10. Комкова, Е. И. (2011). Современные исследования когнитивного
личностного развития на разных стадиях онтогенеза. Психология. Журнал
Высшей школы экономики, 8(3), 139–146. – Москва.
REFERENCES:
1. Velichkovskiy, B. M. (2009). Kognitivnaya psixologiya / Yu. S. Osipov.
Bolshaya Rossiyskaya ensiklopediya. Tom 14. – Moskva: Bolshaya Rossiyskaya
ensiklopediya. (In Russian)
2. American Psychological Association. (2013). Psychological dictionary. –
Washington: APA. https://www.apa.org
3. Petrenko, V. F. (2012). Genom teorii budushego kak bazovie metafori (na
materiale psixologicheskoy nauki) // Voprosi filosofii, (4), 87–98. – Moskva. (In
Russian)
4. Petrenko, V. F. (2013). Genom teorii budushego kak bazovie metafori (na
materiale psixologicheskoy nauki). Vestnik Moskovskogo universiteta. Seriya 14.
Psixologiya, (1), 4–23. – Moskva. (In Russian)
5. Stone, T., Davies, M. (2012). Theoretical issues in cognitive psychology / N.
Braisby, A. Gellatly (Eds.), Cognitive psychology (2nd ed., pp. 674). – Oxford: Oxford
University Press.
6. Ashman, A., Conway, R. (2014). An introduction to cognitive education:
Theory and applications. – London: Routledge.
7. Schreiner, G., Lyddon, W. J. (2002). Contemporary and postmodern metaphors
of self, mind, and memory / T. Scrimali, L. Grimaldi (Eds.), Cognitive psychotherapy:
Toward a new millennium: Scientific foundations and clinical practice (pp. 39–50). –
New York: Springer Science+Business Media.
8. Spiridonov, V. F. (2023). Epistemologiya i filosofiya // Filosofiya, 60(1), 166–
181. – Moskva: Izdatelstvo Rossiyskoy akademii nauk. (In Russian)
9. Simon, G. (2004). Iskusstvenniy razum (2-e izd.). – Moskva. (In Russian)
10. Komkova, E. I. (2011). Sovremennie issledovaniya kognitivnogo
lichnostnogo razvitiya na raznix stadiyax ontogeneza. Psixologiya. Jurnal Visshey
shkoli ekonomiki, 8(3), 139–146. – Moskva. (In Russian)