KASBIY FAOLIYATDA STRESSGA BARDOSHLILIK VA EMOTSIONAL
CHARCHASHDAGI BOG‘LIQLIK
RELATIONSHIP BETWEEN STRESS RESILIENCE AND EMOTIONAL
BURNOUT IN PROFESSIONAL ACTIVITY
ВЗАИМОСВЯЗЬ СТРЕССОУСТОЙЧИВОСТИ И
ЭМОЦИОНАЛЬНОГО ВЫГОРАНИЯ В ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ
ДЕЯТЕЛЬНОСТИ
Odilbekov Mansurbek Maxmudjon oʻgʻli
Oriental universiteti
Uzluksiz ta’lim pedagogikasi kafedrasi
katta oʻqituvchisi
Tel:+998 88-348-01-02
E-mail:mansurbekodilbekov85@gmail.com
Annotatsiya. Mazkur maqolada kasbiy faoliyat jarayonida stressga bardoshlilik va
emotsional charchash o‘rtasidagi psixologik bog‘liqlik nazariy hamda empirik jihatdan
tahlil etilgan. Zamonaviy mehnat sharoitida doimiy psixologik bosim, yuqori mas’uliyat
va kasbiy talablarning ortishi mutaxassislarning ruhiy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatib,
emotsional charchash holatlarining kuchayishiga olib kelmoqda. Shuningdek, stressga
bardoshlilik shaxsning kasbiy barqarorligi, psixologik moslashuvi va mehnat
samaradorligini ta’minlovchi muhim resurs sifatida qaraladi. Tadqiqot natijalari stressga
bardoshlilik darajasi yuqori bo‘lgan shaxslarda emotsional charchash ko‘rsatkichlari
pastroq ekanligini ko‘rsatdi. O‘tkazilgan empirik tadqiqot stressga bardoshlilik va
emotsional charchash o‘rtasida statistik jihatdan ahamiyatli salbiy bog‘liqlik mavjudligini
tasdiqlaydi. Tadqiqot natijalari mehnat va tashkilot psixologiyasi amaliyotida muhim
ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar: stress, stressga bardoshlilik, emotsional charchash, kasbiy faoliyat,
psixologik barqarorlik, burnout.
Аннотация. В статье теоретически и эмпирически анализируется
психологическая взаимосвязь между стрессоустойчивостью и эмоциональным
выгоранием в профессиональной деятельности. В условиях современной трудовой
среды постоянное психологическое напряжение, высокая ответственность и рост
профессиональных требований негативно отражаются на психоэмоциональном
состоянии специалистов, способствуя развитию эмоционального выгорания. При
этом стрессоустойчивость рассматривается как важный психологический ресурс,
обеспечивающий профессиональную стабильность, адаптацию и эффективность
трудовой деятельности. Результаты исследования показали, что у лиц с высоким
уровнем стрессоустойчивости показатели эмоционального выгорания значительно
ниже. Эмпирические данные подтверждают наличие статистически значимой
отрицательной корреляции между стрессоустойчивостью и эмоциональным
выгоранием. Полученные результаты имеют практическую значимость для
психологии труда и организационной психологии.
Ключевые слова: стресс, стрессоустойчивость, эмоциональное выгорание,
профессиональная деятельность, психологическая устойчивость.
Abstract. This article provides a theoretical and empirical analysis of the
psychological relationship between stress resistance and emotional burnout in
professional activity. In modern working conditions, constant psychological pressure,
high responsibility, and increasing professional demands negatively affect specialists’
mental states, contributing to emotional burnout. Stress resistance is considered an
important psychological resource that ensures professional stability, effective adaptation,
and sustained work performance. The research findings indicate that individuals with a
high level of stress resistance demonstrate lower levels of emotional burnout. The
empirical study confirms a statistically significant negative correlation between stress
resistance and emotional burnout. The results are of practical importance for occupational
and organizational psychology.
Keywords: stress, stress resistance, emotional burnout, professional activity,
psychological stability.
KIRISH
Bugungi kunda kasbiy faoliyat inson hayotining eng muhim va stressga boy
sohalaridan biri hisoblanadi. Ish jarayonida yuqori mas’uliyat, vaqt tanqisligi, ijtimoiy
talablar va doimiy raqobat shaxsning psixologik holatiga kuchli bosim o‘tkazadi. Uzoq
davom etuvchi stress holatlari esa emotsional charchash (burnout) sindromining
shakllanishiga olib kelishi mumkin. Emotsional charchash kasbiy faoliyatga qiziqishning
pasayishi, ruhiy holdan toyish, shaxslararo munosabatlarda sovuqlik va mehnat
samaradorligining kamayishi bilan namoyon bo‘ladi. Shu bilan birga, stressga
bardoshlilik shaxsning murakkab vaziyatlarda psixologik muvozanatni saqlab qolish,
stress omillariga moslashish qobiliyatini ifodalaydi. Stressga bardoshli shaxslar kasbiy
faoliyatda barqarorroq bo‘lib, emotsional charchashga kamroq duch keladilar. Shu
sababli stressga bardoshlilik va emotsional charchash o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganish
dolzarb ilmiy muammo hisoblanadi.
So‘nggi yillarda mehnat jarayonida stress omillarining kuchayishi ijtimoiy-iqtisodiy
va texnologik o‘zgarishlar bilan chambarchas bog‘liqdir. Raqamlashtirish jarayonlarining
jadallashuvi, ish faoliyatining tezkorligi va ko‘p vazifalilik talablari xodimlardan doimiy
psixologik faollikni talab etmoqda. Ayniqsa, pedagogik va ijtimoiy soha xodimlari
doimiy muloqot, yuqori emotsional javobgarlik va mas’uliyat sharoitida faoliyat yuritishi
sababli stressga ko‘proq duch keladilar. Masofaviy va aralash mehnat shakllarining
kengayishi ish va shaxsiy hayot o‘rtasidagi chegaralarning buzilishiga olib kelib,
psixologik zo‘riqishni kuchaytirmoqda. Bunday sharoitda dam olish va emotsional
tiklanish imkoniyatlarining cheklanishi emotsional charchash xavfini oshiradi. Shu bois
zamonaviy mehnat sharoitlarida stressga bardoshlilik shaxsning kasbiy faoliyatda uzoq
muddatli barqarorligini ta’minlovchi muhim psixologik resurs sifatida namoyon
bo‘lmoqda.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Stress tushunchasi G. Selye tomonidan organizmning har qanday tashqi yoki ichki
ta’sirlarga javobi sifatida izohlangan (Selye H. 2013). Keyinchalik R. Lazarus va S.
Folkman stressni shaxsning vaziyatni subyektiv baholashi bilan bog‘liq jarayon sifatida
talqin qilganlar. Emotsional charchash muammosi X. Freydenberger va K. Maslach
tadqiqotlarida keng o‘rganilgan bo‘lib, u kasbiy faoliyat bilan bog‘liq surunkali stress
natijasida yuzaga keladigan psixologik sindrom sifatida tavsiflanadi. Maslach emotsional
charchashni emotsional holdan toyish, depersonalizatsiya va shaxsiy yutuqlarning
kamayishi kabi tarkibiy qismlarga ajratadi. Mahalliy ilmiy adabiyotlarda pedagoglar va
ijtimoiy soha xodimlarida emotsional charchash masalalari yoritilgan bo‘lsa-da, stressga
bardoshlilik bilan uning o‘zaro bog‘liqligi empirik jihatdan yetarli darajada
o‘rganilmagan.
Stressga bardoshlilik shaxsning murakkab va noqulay vaziyatlarda psixologik
muvozanatni saqlab qolish, stress omillariga moslashish hamda salbiy oqibatlarni
minimallashtirish qobiliyatini ifodalaydi. Zamonaviy psixologik tadqiqotlarda stressga
bardoshlilik ko‘p komponentli tuzilma sifatida qaralib, u kognitiv, emotsional va xulqatvoriy mexanizmlar birligi orqali namoyon bo‘ladi. Ushbu mexanizmlarning uyg‘un
faoliyati shaxsning kasbiy faoliyat jarayonida stress omillariga samarali qarshi turishini
ta’minlaydi.
Kognitiv mexanizmlar stressli vaziyatni idrok etish va baholash bilan bog‘liq bo‘lib,
R. Lazarus tomonidan ilgari surilgan kognitiv baholash nazariyasiga asoslanadi. Mazkur
yondashuvga ko‘ra, stressning intensivligi obyektiv vaziyatdan ko‘ra, shaxsning ushbu
vaziyatni qanday baholashiga ko‘proq bog‘liqdir. Stressga bardoshli shaxslar muammoli
vaziyatlarni tahdid sifatida emas, balki rivojlanish va tajriba orttirish imkoniyati sifatida
qabul qilishga moyil bo‘ladilar. Bu esa stressning salbiy psixologik ta’sirini sezilarli
darajada kamaytiradi. Emotsional mexanizmlar shaxsning hissiy holatini boshqarish,
salbiy emotsiyalarni nazorat qilish va emotsional barqarorlikni saqlash bilan bog‘liq.
Yuqori stressga bardoshlilik darajasiga ega shaxslar o‘z hissiyotlarini anglay olish, ularni
ijobiy yo‘nalishga burish hamda emotsional zo‘riqishni konstruktiv yo‘l bilan
kamaytirish qobiliyatiga ega bo‘ladilar. Emotsional intellekt darajasining yuqoriligi
stressga bardoshlilikning muhim sharti sifatida namoyon bo‘lib, bu holat emotsional
charchashning oldini olishda muhim rol o‘ynaydi.
Xulq-atvoriy mexanizmlar esa shaxsning stressli vaziyatlarda faol yoki passiv
strategiyalarni tanlashi bilan tavsiflanadi. Stressga bardoshli shaxslar muammoni
yechishga yo‘naltirilgan coping-strategiyalardan foydalanadi, ya’ni vaziyatni nazorat
qilishga, resurslarni safarbar etishga va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashdan samarali
foydalanishga intiladi. Natijada kasbiy faoliyatda uzoq muddatli stressning emotsional
charchashga aylanish ehtimoli kamayadi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Tadqiqotda quyidagi metodikalardan foydalanildi:
1. Stressga bardoshlilikni aniqlash testi (R. Lazarus moslashtirilgan varianti)
2. Emotsional charchashni aniqlash metodikasi (K. Maslach Burnout Inventory).
Tadqiqotda 60 nafar pedagog va ijtimoiy soha xodimlari ishtirok etdi. Olingan
ma’lumotlar matematik-statistik usullar yordamida qayta ishlandi. Mazkur tadqiqot
kesim (cross-sectional) dizayn asosida tashkil etilib, kasbiy faoliyat jarayonida stressga
bardoshlilik va emotsional charchash o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni aniqlashga qaratildi.
Tanlangan tadqiqot dizayni qisqa vaqt oralig‘ida respondentlarning psixologik holatini
baholash va ularning individual farqlarini tahlil qilish imkonini berdi. Ushbu yondashuv
mehnat va tashkilot psixologiyasida keng qo‘llanilib, stress va burnout muammolarini
empirik jihatdan o‘rganishda samarali hisoblanadi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Tadqiqotda qo‘llanilgan R. Lazarusning stressga bardoshlilikni aniqlash testi
shaxsning stressli vaziyatlarni idrok etish va ularga moslashish darajasini baholashga
xizmat qiladi. Mazkur metodika stressni subyektiv baholash, coping-strategiyalar va
psixologik resurslar bilan bog‘liq jihatlarni aniqlash imkonini beradi. K. Maslach
tomonidan ishlab chiqilgan Burnout Inventory esa emotsional charchashning uch asosiy
komponentini – emotsional holdan toyish, depersonalizatsiya va shaxsiy yutuqlarning
kamayishini kompleks tarzda o‘lchash imkonini beruvchi ishonchli diagnostik vosita
hisoblanadi (Maslach C., Jackson S.E., Leiter M.P. 2018).
Ushbu metodikalarning tanlanishi ularning xalqaro miqyosda keng qo‘llanilishi,
psixometrik ishonchliligi va kasbiy faoliyat bilan bevosita bog‘liqligi bilan izohlanadi.
Metodikalar bir-birini to‘ldiruvchi xarakterga ega bo‘lib, stressga bardoshlilik va
emotsional charchash o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqurroq tahlil qilish imkonini yaratdi.
1-jadval. Respondentlarning umumiy tavsifi (n = 60)
Ko‘rsatkich Guruhlar N %
Jins Erkak 28 46,7
Ayol 32 53,3
Yosh 23–30 yosh 18 30,0
31–40 yosh 24 40,0
41–55 yosh 18 30,0
1-jadvalda tadqiqotda ishtirok etgan respondentlarning demografik ko‘rsatkichlari
aks ettirilgan. Tadqiqot ishtirokchilarining jins bo‘yicha taqsimlanishida ayollar ulushi
(53,3 %) erkaklarga (46,7 %) nisbatan biroz ustunlik qiladi. Bu holat ijtimoiy soha va
pedagogik faoliyatda ayollar ulushining nisbatan yuqori ekanligi bilan izohlanadi.
Yosh ko‘rsatkichlari tahlili respondentlarning asosiy qismi mehnat faoliyatining faol
bosqichida ekanligini ko‘rsatadi. Xususan, 31–40 yosh oralig‘idagi respondentlar eng
katta guruhni (40,0 %) tashkil etib, bu davr kasbiy mas’uliyatning ortishi va stress
omillarining kuchayishi bilan tavsiflanadi. 23–30 yosh (30,0 %) va 41–55 yosh (30,0 %)
guruhlari esa nisbatan teng taqsimlangan bo‘lib, bu yosh davrlarida stressga munosabat
va emotsional charchash darajasi turlicha namoyon bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.
2-jadval. Stressga bardoshlilik va emotsional charchash darajalarining
taqsimlanishi
Ko‘rsatkich Past O‘rtacha Yuqori
Stressga bardoshlilik 20 % 42 % 38 %
Emotsional charchash 35 % 40 % 25 %
2-jadval ma’lumotlariga ko‘ra, respondentlarning aksariyatida stressga bardoshlilik
o‘rtacha (42 %) va yuqori (38 %) darajada namoyon bo‘lgan. Biroq respondentlarning 20
foizida stressga bardoshlilik past darajada ekanligi aniqlangan. Emotsional charchash
ko‘rsatkichlari esa respondentlarning 35 foizida yuqori darajada bo‘lib, bu kasbiy
faoliyatda uzoq davom etuvchi stress ta’siri bilan izohlanadi. Taqqoslovchi tahlil stressga
bardoshlilik darajasi past bo‘lgan shaxslarda emotsional charchash yuqoriroq ekanligini
ko‘rsatadi, bu esa ushbu ko‘rsatkichlar o‘rtasida o‘zaro bog‘liqlik mavjudligini
tasdiqlaydi.
Stressga bardoshlilik darajalari kasbiy faoliyatda shaxsning emotsional holati,
mehnat samaradorligi va kasbiy barqarorligiga turlicha ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqot
natijalariga ko‘ra, stressga bardoshlilik darajasi yuqori bo‘lgan respondentlar ish
jarayonida murakkab vaziyatlarga nisbatan moslashuvchan munosabat bildirishga moyil
bo‘lib, salbiy emotsiyalarni boshqarish qobiliyati bilan ajralib turadi. Bunday shaxslar
kasbiy faoliyatda ichki resurslardan samarali foydalanib, stress omillarining salbiy
ta’sirini kamaytira oladilar. Stressga bardoshlilik darajasi o‘rtacha bo‘lgan respondentlar
esa stressli vaziyatlarda nisbatan barqarorlikni saqlab qolishiga qaramay, uzoq davom
etuvchi psixologik bosim sharoitida emotsional charchash xavfiga duch kelishi mumkin.
Bu guruh vakillarida stressni boshqarish ko‘nikmalarini rivojlantirish orqali emotsional
charchashning oldini olish imkoniyati mavjud. Stressga bardoshlilik darajasi past bo‘lgan
respondentlar esa kasbiy faoliyat jarayonida stress omillariga nisbatan sezgirroq bo‘lib,
hissiy zo‘riqish va charchoqni tezroq boshdan kechiradilar. Ushbu guruhda emotsional
charchash ko‘rsatkichlarining yuqoriroq bo‘lishi stressga bardoshlilik yetishmasligi
kasbiy faoliyatda psixologik barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishini yana bir bor
tasdiqlaydi. Shu bois stressga bardoshlilikni rivojlantirishga qaratilgan maqsadli
psixologik dasturlar aynan ushbu guruh uchun alohida ahamiyat kasb etadi.
3-jadval. Emotsional charchash komponentlari bo‘yicha tavsiflovchi statistika
Ko‘rsatkich N M SD
Emotsional holdan toyish 60 26,80 7,10
Depersonalizatsiya 60 13,45 4,90
Shaxsiy yutuqlarning kamayishi 60 30,20 6,85
3-jadvalda keltirilgan natijalar emotsional charchashning tarkibiy komponentlari
kasbiy faoliyat jarayonida turlicha intensivlikda namoyon bo‘lishini ko‘rsatadi. Tadqiqot
natijalariga ko‘ra, emotsional holdan toyish komponenti eng yuqori o‘rtacha qiymatga
ega (M = 26,80), bu kasbiy faoliyat jarayonida doimiy psixologik bosim, yuqori
mas’uliyat va hissiy zo‘riqishlarning shaxs ruhiy holatiga kuchli ta’sir ko‘rsatayotganidan
dalolat beradi. Emotsional holdan toyishning yuqori darajada namoyon bo‘lishi shaxsda
charchoq, befarqlik, hissiy resurslarning kamayishi hamda kasbiy faoliyatga nisbatan
qiziqishning susayishi bilan tavsiflanadi.
Shaxsiy yutuqlarning kamayishi ko‘rsatkichining ham nisbatan yuqori bo‘lishi (M =
30,20) respondentlarda o‘z kasbiy faoliyatining samaradorligiga nisbatan salbiy baho
berish, o‘z imkoniyatlarini yetarli darajada ro‘yobga chiqara olmaslik hissi mavjudligini
ko‘rsatadi. Bu holat kasbiy qoniqishning pasayishi va o‘z kasbiga bo‘lgan ishonchning
susayishi bilan bog‘liq bo‘lib, emotsional charchashning muhim psixologik belgilaridan
biri hisoblanadi. Depersonalizatsiya komponentining o‘rtacha darajada namoyon bo‘lishi
(M = 13,45) respondentlarda kasbiy faoliyat subyektlariga nisbatan sovuqlik, rasmiy
munosabat va emotsional masofalanish holatlari hali to‘liq shakllanmaganini anglatadi.
Bu natija emotsional charchash jarayoni respondentlarning ko‘pchiligida dastlabki yoki
o‘rta bosqichda ekanligini ko‘rsatadi hamda o‘z vaqtida psixologik profilaktika choralari
ko‘rilsa, emotsional charchashning chuqurlashuvining oldini olish mumkinligini
anglatadi.
Emotsional charchash sindromi kasbiy faoliyat jarayonida bir zumda yuzaga
kelmaydi, balki asta-sekin rivojlanadigan murakkab psixologik jarayon hisoblanadi.
Ilmiy adabiyotlarda ushbu sindromning rivojlanishi bir necha bosqichda kechishi
ta’kidlanadi. Dastlabki bosqichda shaxsda yuqori kasbiy faollik, mas’uliyatni haddan
tashqari o‘z zimmasiga olish va mukammallikka intilish kuzatiladi. Ushbu holat tashqi
tomondan ijobiy ko‘rinsa-da, ichki psixologik resurslarning tezroq sarflanishiga olib
keladi. Keyingi bosqichda doimiy psixologik zo‘riqish fonida emotsional holdan toyish
alomatlari paydo bo‘la boshlaydi. Shaxsda surunkali charchoq, ishga nisbatan befarqlik,
hissiy bo‘shashish va motivatsiyaning pasayishi kuzatiladi. Tadqiqot natijalarida aynan
ushbu komponentning eng yuqori ko‘rsatkichga ega bo‘lishi kasbiy faoliyatda stress
omillarining uzoq muddatli ta’siri bilan izohlanadi.
Uchinchi bosqichda depersonalizatsiya jarayoni shakllanib, shaxs kasbiy faoliyat
subyektlariga nisbatan sovuqlik, rasmiy munosabat va emotsional masofalanishni
namoyon etadi. Bu holat pedagoglar va ijtimoiy soha xodimlarida ayniqsa xavfli bo‘lib,
kasbiy muloqot sifatining pasayishiga olib keladi. Tadqiqot natijalarida
depersonalizatsiya komponentining o‘rtacha darajada bo‘lishi respondentlarning
ko‘pchiligida emotsional charchash hali chuqur bosqichga o‘tmaganini ko‘rsatadi.
So‘nggi bosqichda shaxsiy yutuqlarning kamayishi hissi kuchayib, shaxs o‘z kasbiy
imkoniyatlarini past baholay boshlaydi. Bu holat kasbiy qoniqishning keskin pasayishiga,
o‘z-o‘ziga ishonchning susayishiga va professional rivojlanishning sekinlashuviga olib
keladi. Shu bois emotsional charchashning dastlabki bosqichlaridayoq stressga
bardoshlilikni rivojlantirishga qaratilgan profilaktik choralar muhim ahamiyat kasb etadi.
Umuman olganda, 3-jadval natijalari emotsional charchash sindromining kasbiy
faoliyatda asta-sekin shakllanib borayotganini ko‘rsatib, stressni boshqarish, emotsional
resurslarni tiklash va kasbiy barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan psixologik tadbirlarni
ishlab chiqish zarurligini asoslaydi.
4-jadval. Stressga bardoshlilik va emotsional charchash o‘rtasidagi
korrelyatsiya
Ko‘rsatkichlar r p
Stressga bardoshlilik ↔ Emotsional charchash –0,58 < 0,01
4-jadvalda keltirilgan korrelyatsion tahlil natijalari stressga bardoshlilik va
emotsional charchash o‘rtasida statistik jihatdan ahamiyatli salbiy bog‘liqlik mavjudligini
ko‘rsatadi (r = –0,58; p < 0,01). Bu natija stressga bardoshlilik darajasi oshgani sari
emotsional charchash darajasi kamayishini anglatadi. Mazkur bog‘liqlik stressga
bardoshlilikning kasbiy faoliyatda emotsional charchashni kamaytiruvchi muhim himoya
omili ekanligini tasdiqlaydi.
Kasbiy faoliyatda emotsional charchashning oldini olishda stressga bardoshlilikni
rivojlantirish muhim psixologik vazifa hisoblanadi. Ushbu jarayon individual, guruhiy va
tashkiliy darajalarda amalga oshirilishi lozim. Individual darajada shaxsning stressni
anglash, hissiy holatini boshqarish va konstruktiv coping-strategiyalarni shakllantirishga
yo‘naltirilgan psixologik treninglar samarali hisoblanadi. Autogen mashqlar, relaksatsiya
texnikalari va mindfulness amaliyotlari psixologik zo‘riqishni kamaytirishga yordam
beradi. Guruhiy darajada sog‘lom psixologik iqlimni shakllantirish, ijtimoiy qo‘llabquvvatlashni kuchaytirish va kasbiy muloqotni yaxshilash emotsional charchashning
oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. Hamkasblar o‘rtasida tajriba almashish, o‘zaro
tushunish va empatiya muhitining mavjudligi stressning salbiy ta’sirini kamaytiradi.
Tashkiliy darajada esa mehnat yuklamasini optimallashtirish, adolatli baholash tizimini
joriy etish va xodimlarning psixologik farovonligini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan
dasturlarni ishlab chiqish zarur. Rahbarlarning psixologik savodxonligi va qo‘llab-
quvvatlovchi boshqaruv uslubi xodimlarning stressga bardoshliligini oshirishga xizmat
qiladi.
Olingan empirik natijalarni xalqaro ilmiy tadqiqotlar bilan qiyosiy tahlil qilish
ularning ishonchliligini yanada oshiradi. Xususan, C. Maslach va W. Schaufeli
tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda stressga bardoshlilik darajasi yuqori bo‘lgan
mutaxassislarda emotsional charchash ko‘rsatkichlari past bo‘lishi aniqlangan. Ushbu
tadqiqotlarda stressga bardoshlilik kasbiy faoliyatda emotsional charchashni
kamaytiruvchi muhim himoya omili sifatida talqin qilinadi.
R. Lazarus va S. Folkman tadqiqotlarida stressli vaziyatlarni subyektiv baholash va
coping-strategiyalarni tanlash emotsional charchash darajasiga bevosita ta’sir ko‘rsatishi
qayd etilgan. Ushbu maqolada aniqlangan salbiy korrelyatsiya ko‘rsatkichi (r = –0,58)
xalqaro tadqiqotlarda keltirilgan o‘rtacha va yuqori darajadagi bog‘liqlik natijalari bilan
mos keladi. Bu esa tadqiqot natijalarining umumiy psixologik qonuniyatlarga mos
ekanligini tasdiqlaydi (Lazarus R.S., Folkman S. 2016).
Shuningdek, Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) tomonidan emotsional
charchashning kasbiy fenomen sifatida e’tirof etilishi ushbu muammoning global
ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Mazkur tadqiqot natijalari xalqaro tajribalar bilan
uyg‘un holda, kasbiy faoliyatda stressni boshqarish va psixologik farovonlikni ta’minlash
zarurligini yana bir bor asoslaydi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Mazkur tadqiqot kasbiy faoliyat jarayonida stressga bardoshlilik va emotsional
charchash o‘rtasidagi psixologik bog‘liqlikni aniqlashga qaratildi. Zamonaviy mehnat
sharoitida mutaxassislar doimiy psixologik bosim, yuqori mas’uliyat va kasbiy
talablarning ortishi bilan yuzma-yuz kelmoqda. Bunday omillar uzoq davom etganda
shaxsning ruhiy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, emotsional charchash sindromining
shakllanishiga olib keladi. Shu bois stressga bardoshlilik kasbiy faoliyatda psixologik
barqarorlikni saqlash va emotsional charchashning oldini olishda muhim omil sifatida
namoyon bo‘ladi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, respondentlarning stressga bardoshlilik
darajasi turlicha bo‘lib, ularning asosiy qismida ushbu ko‘rsatkich o‘rtacha va yuqori
darajada namoyon bo‘lgan. Bu holat ularning kasbiy faoliyat jarayonida stress omillariga
ma’lum darajada moslasha olish qobiliyatiga ega ekanligini anglatadi. Shu bilan birga,
stressga bardoshlilik darajasi past bo‘lgan respondentlar ham aniqlanib, aynan ushbu
guruhda emotsional charchash ko‘rsatkichlari yuqoriroq ekanligi kuzatildi. Bu esa
stressga bardoshlilik yetishmasligi emotsional charchash rivojlanishining muhim xavf
omili ekanligini tasdiqlaydi. Emotsional charchashning tarkibiy qismlari bo‘yicha
olingan natijalar ushbu sindromning murakkab va ko‘p bosqichli jarayon ekanligini
ko‘rsatdi. Eng yuqori o‘rtacha ko‘rsatkich emotsional holdan toyish komponentida qayd
etilib, bu kasbiy faoliyatda surunkali stress va doimiy psixologik yuklamaning asosiy
oqibati ekanligini anglatadi. Shaxsiy yutuqlarning kamayishi ko‘rsatkichlari
respondentlarda o‘z kasbiy faoliyatidan qoniqishning pasayishi va o‘z imkoniyatlarini
yetarli darajada namoyon eta olmaslik hissi mavjudligini ko‘rsatdi. Depersonalizatsiya
komponentining o‘rtacha darajada namoyon bo‘lishi esa emotsional charchash
jarayonining bosqichma-bosqich shakllanayotganidan dalolat beradi.
Korrelyatsion tahlil natijalari stressga bardoshlilik va emotsional charchash o‘rtasida
statistik jihatdan ahamiyatli salbiy bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatdi. Ushbu natija
stressga bardoshlilik darajasi oshgani sari emotsional charchash darajasi kamayishini
anglatadi. Demak, stressga bardoshlilik kasbiy faoliyatda emotsional charchashni
kamaytiruvchi va oldini oluvchi muhim himoya omili hisoblanadi. Stressga bardoshli
shaxslar murakkab vaziyatlarda hissiy muvozanatni saqlab qoladi, salbiy emotsiyalarni
samarali boshqaradi va kasbiy faoliyatda barqarorlikni ta’minlaydi. Tadqiqot natijalari
mehnat va tashkilot psixologiyasi uchun muhim amaliy ahamiyatga ega. Olingan empirik
ma’lumotlar asosida tashkilotlarda stressni boshqarish, emotsional charchashning oldini
olish va xodimlarning psixologik farovonligini ta’minlashga qaratilgan profilaktik choratadbirlarni ishlab chiqish mumkin. Xususan, stressga bardoshlilikni rivojlantirishga
yo‘naltirilgan psixologik treninglar, emotsional o‘zini boshqarish ko‘nikmalarini
shakllantirish hamda sog‘lom psixologik muhit yaratish emotsional charchash darajasini
pasaytirishga xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, tadqiqot natijalari stressga bardoshlilik kasbiy faoliyatda
emotsional charchashni kamaytiruvchi muhim psixologik resurs ekanligini ko‘rsatdi.
Zamonaviy mehnat sharoitida stressga bardoshlilikni rivojlantirish va emotsional
charchashning oldini olish mehnat psixologiyasi va tashkilot psixologiyasining dolzarb
vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI/ REFERENGES:
1. American Psychological Association (APA). Stress in the workplace. – URL:
https://www.apa.org/topics/healthy-workplaces/work-stress.
2. H.J. Freudenberger, North G. (2018) Burnout: The high cost of high achievement.
– New York: Anchor Books.
3. P.D.Harms, M.Credé, M.Tynan, M.Leon, W.Jeung (2017) Leadership and stress:
A meta-analytic review. – The Leadership Quarterly, Vol. 31(6).
4. S.E.Hobfoll, J.Halbesleben, J.P.Neveu, M.Westman (2018) Conservation of
Resources in the Organizational Context. – Annual Review of Organizational Psychology
and Organizational Behavior, Vol. 5. – P. 103–128.
5. R.S.Lazarus, S.Folkman (2016) Stress, appraisal, and coping. – New York:
Springer Publishing Company.
6. C.Maslach, S.E. Jackson, M.P. Leiter (2018) Maslach Burnout Inventory Manual.
– 4th ed. – Palo Alto, CA: Consulting Psychologists Press.
7. C. Maslach, M.P. Leiter (2021) Understanding the burnout experience: recent
research and its implications for psychiatry. – World Psychiatry, Vol. 20(1). – P. 103–
111.
8. National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH). Stress at Work.
– URL: https://www.cdc.gov/niosh/topics/stress.
9. D.A.J. Salvagioni, F.N. Melanda, A.E. Mesas, A.D. González, F.L. Gabani, S.M.
Andrade (2021) Physical, psychological and occupational consequences of job burnout:
A systematic review. – PLOS ONE, Vol. 16(4).
10. Schaufeli W.B. (2021) Burnout: A short socio-cultural history. – In: Burnout at
Work: A Psychological Perspective. – London: Routledge.
11. W.B. Schaufeli, M.P. Leiter (2022) Job burnout. – Annual Review of
Psychology, Vol. 73. – P. 397–422.
12. Selye H. (2013) Stress without distress. – New York: McGraw-Hill Education.
13. World Health Organization (WHO). Burn-out an “occupational phenomenon”:
International Classification of Diseases (ICD-11). – URL:
https://www.who.int/news/item/28-05-2019-burn-out-an-occupational-phenomenon.