Maqola Статья Article
Arab tilida uslubiyatning tarixiy shakllanishi
Историческое формирование стилистики в арабском языке
The Historical Formation of Stylistics in the Arabic Language
Xasanov Islombek Xasanboy o‘g‘liХасанов Исломбек Хасанбой углиXasanov Islombek Xasanboy o‘g‘li
Al-Buxoriy Ал-Бухорий Al-Bukhari · ISSN 3030-3273
To'liq ekranda o'qishЧитать во весь экранRead full screen → Butun sonni yuklab olishСкачать весь выпускDownload full issue Faqat maqolaТолько эту статьюThis article only
AnnotatsiyaАннотацияAbstract
Ushbu maqola arab tilida uslubiyatning (stilistikaning) tarixiy shakllanish va rivojlanish yo‘lini o‘rganadi. Tadqiqot johiliyat davri she’riyatidan (muallaqotlar, xususan Imru al-Qays qasidasi) boshlab, Qur’oni Karimning i’joz uslubi va hadislar ta’siri, Abbosiylar davrida balog‘at ilmining gullashi, Abdulqohir al- Jurjoniy nazm nazariyasi (“Daloyil al-i’joz”, “Asror al-balog‘a”), Zamaxshariyning “Al-Kashshof” tafsiridagi uslubiy yondashuvlar kabi klassik bosqichlarni tahlil qiladi. Uslubiyatning ilm al-ma’oniy, ilm al-bayon va ilm al-badi’ fanlari bilan chambarchas bog‘liqligi ko‘rsatiladi. Ish filologik, tarixiy, qiyosiy va paleografik usullarga asoslanib, klassik manbalar bilan zamonaviy lingvistik tadqiqotlarni solishtiradi. Natijada arab til uslubiyati arab madaniyati, ijtimoiy identifikatsiya va tilning barqarorligini ta’minlovchi markaziy element ekanligi ta ’kidlanadi. Klassik balog ‘at an’analarining zamonaviy diskurs tahlilidagi dolzarbligi isbotlanib, nodir qo‘lyozmalarni raqamlashtirish va qiyosiy o‘zbek-arab uslubiyati izlanishlari taklif etiladi.
Статья посвящена историческому формированию и развитию стилистики в арабском языке. Исследование начинается с поэзии джахилийского периода (муаллакаты, в частности, касыда Имру аль-Кайса), охватывает иджаз Корана и влияние хадисов, расцвет науки о красноречии (балага) в аббасидскую эпоху, теорию назма Абдулкахира аль-Джурджани («Далаъил аль-иджаз» и «Асрар аль-балага»), а также стилистический подход аз-Замахшари в тафсире «Аль-Кашшаф». Показана тесная связь стилистики с науками о смыслах (маъани), выражении (баян) и украшении речи (бадиъ). Работа опирается на филологический, исторический, сравнительный и палеографический методы, сопоставляя классические источники с современными лингвистическими исследованиями. В итоге подчеркивается, что арабская стилистика – не только литературно-эстетическое явление, но и центральный элемент арабской культуры и социальной идентичности, обеспечивающий устойчивость языка. Доказана актуальность классических традиций балаги в современном дискурс-анализе; предложены цифровизация редких рукописей и сравнительные узбекско-арабские стилистические исследования.
This article examines the historical formation and development of stylistics in the Arabic language. The study traces its origins from pre-Islamic Jahiliyya poetry (notably the Mu’allaqat, especially Imru’ al-Qays’ qasida), through the inimitable style (i ’jaz) of the Qur ’an and the influence of Hadith, the flourishing of balagha during the Abbasid period, Abdulqahir al -Jurjani ’s theory of nazm (“Dala’il al-i’jaz” and “Asrar al-balagha”), and al-Zamakhshari’s stylistic approach in “Al- Kashshaf”. The close interconnection of stylistics with the sciences of ma’ani, bayan, and badi’ is highlighted. Employing philological, historical, comparative, and paleographic methods, the paper compares classical sources with modern linguistic research. The findings underscore that Arabic stylistics is not merely a literary-aesthetic phenomenon but a central element in Arab cultural and socio-cultural identity, ensuring linguistic stability. The enduring relevance of classical balagha traditions in contemporary discourse analysis is demonstrated, with proposals for digitizing rare manuscripts and conducting comparative Uzbek-Arabic stylistic studies.
Kalit so'zlarКлючевые словаKeywords: arab tili uslubiyat balog‘at johiliyat sheʼriyati Qur’on i’jozi nazm nazariyasi Abdulqohir Jurjoniy Zamaxshariy Abbosiylar davri zamonaviy lingvistika арабский язык стилистика риторика джахилийская поэзия иджаз Корана теория назма Абдулкахир аль-Джурджани Замахшари аббасидский период современная лингвистика Arabic language stylistics balagha Jahiliyya poetry Qur’anic i’jaz inimitability nazm theory Abdulqahir al-Jurjani Zamakhshari Abbasid period modern linguistics
Doimiy havolaПостоянная ссылкаPermanent link
https://orientalnashriyot.uz/id/son.2026.001.art05/
Xasanov Islombek Xasanboy o‘g‘li. Arab tilida uslubiyatning tarixiy shakllanishi // Al-Buxoriy. — 2026. — 1-son (1). — B. 44-56. — URL: https://orientalnashriyot.uz/id/son.2026.001.art05/
Хасанов Исломбек Хасанбой угли. Историческое формирование стилистики в арабском языке // Ал-Бухорий. — 2026. — № 1 (1). — С. 44-56. — URL: https://orientalnashriyot.uz/id/son.2026.001.art05/
Xasanov Islombek Xasanboy o‘g‘li. The Historical Formation of Stylistics in the Arabic Language // Al-Bukhari. — 2026. — No. 1 (1). — pp. 44-56. — URL: https://orientalnashriyot.uz/id/son.2026.001.art05/
Bu havola o'zgarmaydi. DOI olingach, u shu sahifaga yo'naltiriladi.Эта ссылка не изменится. После получения DOI он будет вести на эту же страницу.This link never changes. A DOI will later resolve to this same page.
AdabiyotlarСписок литературыReferences
- Abd al-Fattoh Ashur. (1962). Manhaju az-Zamahshariy fi tafsir al-Qur’an va bayani i’jazihi. – Qohira: Dor al-Ma’orif. (In Arabic)
- Al-Baqillani. (1954). I’jaz al-Qur’an. – Qohira. (In Arabic)
- Al-Jahiz. (1998). Al-Bayan va at-Tabyin. – Qohira. (In Arabic) FILOLOGIYA Al-BUXORIY 1 son, 2026-yil
- Al-Sakkaki, Abu Ya’qub. (1987). Miftah al-‘Ulum. – Bayrut: Dor al-Kutub al- ‘Ilmiyya. (In Arabic)
- Al-Zarkashi. (1988). Al-Burhan fi ‘Ulum al-Qur’an. Juz’ 2. – Bayrut. (In Arabic)
- Ali Muhammad as-Salabi. (2020, 25 iyun). Al-Qur’an al-Karim masdar tarikhi ‘azim. Nashr etilgan sana. (In Arabic)
- Amir Abd al-Qadir Hamrani. (2017). Al-Fikr al-uslubi lada Abd al-Qahir al- Jurjani. Jusur al-Ma’rifa. Volume 3, Numero 10, Sahifalar 376–389, 2017-06-01. (In Arabic)
- Ibn Sallam al-Jumahi. (1993). Tabaqat fuhul ash-Shu’ara’. – Bayrut: Dor al- Kutub al-‘Ilmiyya. (In Arabic)
- Ergashev O. B. (2024). Aristotel mantig‘ining arab tiliga tarjima qilinishi va Islom olamiga yoyilishi. Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences (E)ISSN: 2181-1784. 4(7). (In Uzbek)
- Izutsu T. (1964). God and Man in the Qur’an. – Tokyo. (In English)
- Mamadaliyev A.A., Izzetova E.M. (2025). Arab-musulmon sharqida madaniyat va ilmiy falsafiy fikr taraqqiyotining tarixiy rekonstruksiyasi (VIII–XII asrlar). Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. (E)ISSN: 2181-1784. 5(3), March. (In Uzbek)
- Muhammad Abd al-Muttalib. (1980). Uslubiyyat al-Qur’an. – Qohira: Dor al- Fikr. (In Arabic)
- Mavlоnov N. (2025). Tafakkurga chorlovchi Qur’on oyatlari: Ibn Jarir Tabariy tafsiri misolida. Nauka i innovatsiya, 3(22), 70–73. (In Russian)
- Neuwirth A. (1996). The Qur’an as Text. – Leiden. (In English)
- Nicholson R.A. (1907). A Literary History of the Arabs. – Cambridge: CUP. (In English)
- Nosirova M.A. (2017). Arab tili stilistikasi. – Toshkent Davlat sharqshunoslik instituti. (In Uzbek)
- Rustamiy S. (2019). O‘rta asrlar balog‘at ilmida tilshunoslikka oid qarashlar. – Toshkent. (In Uzbek)
- Shawqi Dayf. (1995). Al-Balagha: Tarikh wa naqd. – Qohira: Dor al-Ma’arif. (In Arabic)
- Sodiqov Q. (2009). Turkiy til tarixi. – Toshkent: Fan. (In Uzbek) - 56
Tashqi yozuvlar va tasdiqlarВнешние записи и подтвержденияExternal records and verifications
- Zenodo TasdiqlanganПодтвержденоVerifiedКопия в Zenodo (выложена автором)ARAB TILIDA USLUBIYATNING TARIXIY SHAKLLANISHIhttps://zenodo.org/records/19260366
Havolalarni mualliflar yoki nashriyot koʻrsatgan. «Tasdiqlangan» — tegishli xizmatning oʻzi yozuvni tasdiqladi.Ссылки указали авторы или издательство. «Подтверждено» означает, что запись подтвердил сам сервис.Links are supplied by the authors or the publisher. “Verified” means the service itself confirmed the record.
Tarkibida:Входит в:Part of: Al-Buxoriy. Ilmiy jurnal. 1-son, 2026 Ал-Бухорий. Научный журнал. Выпуск 1, 2026 Al-Bukhari. Scientific journal. Issue 1, 2026
Ma'lumotlarСведения об изданииRecord
- TuriТипType
- Maqola Статья Article
- RaqamНомерID
- son.2026.001.art05
- YilГодYear
- 2026
- JurnalЖурналJournal
- Al-Buxoriy Ал-Бухорий Al-Bukhari
- Jurnal ISSNISSN журналаJournal ISSN
- 3030-3273
- SonВыпускIssue
- 1-son (1), 2026№ 1 (1), 2026No. 1 (1), 2026
- Nashrdagi betlarСтраницы в изданииPages in issue
- 44-56
- Kalit so'zlarКлючевые словаKeywords
- arab tili, uslubiyat, balog‘at, johiliyat sheʼriyati, Qur’on i’jozi, nazm nazariyasi, Abdulqohir Jurjoniy, Zamaxshariy, Abbosiylar davri, zamonaviy lingvistikaарабский язык, стилистика, риторика, джахилийская поэзия, иджаз Корана, теория назма, Абдулкахир аль-Джурджани, Замахшари, аббасидский период, современная лингвистикаArabic language, stylistics, balagha, Jahiliyya poetry, Qur’anic i’jaz, inimitability, nazm theory, Abdulqahir al-Jurjani, Zamakhshari, Abbasid period, modern linguistics
- LitsenziyaЛицензияLicense
- CC BY 4.0
- KirishДоступAccess
- Ochiq kirishОткрытый доступOpen access
- Nashr sanasiДата публикацииPublished
- 2026-02-26
- YangilanganОбновленоUpdated
- 2026-08-18
- Boshqa platformalardaРазмещено такжеAlso available at
- Zenodo DOI 10.5281/zenodo.19260366
- Butun son:Весь выпуск:Full issue: Zenodo DOI 10.5281/zenodo.23059610
- Butun son:Весь выпуск:Full issue: Internet Archive



