XIYAZM STILISTIK VOSITASINING NAZARIY ASOSLARI
THEORETICAL PRINCIPLES OF CHIASMUS AS A STYLISTIC
DEVICE
ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ СТИЛИСТИЧЕСКОГО ПРИЁМА
ХИАЗМА
https://zenodo.org/records/19260576
Xaydarova Munira Oʻtkir qizi
Toshkent davlat transport universiteti tayanch doktoranti
Oriental universiteti stajyor-oʻqituvchisi
Tel.:+998 97-774-44-96
E-mail:muniraxaydarova3@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada xiyazm – so‘zlar, grammatik tuzilmalar yoki
tushunchalarning teskari tartibda takrorlanishi orqali A–B–B–A simmetrik modelini
hosil qiluvchi ritorik va stilistik hodisa – tilshunoslik, adabiyotshunoslik, kognitiv
lingvistika va diskurs tahlili nuqtayi nazaridan kompleks o‘rganilgan. Xiyazmning
sintaktik, leksik, fonetik va tematik shakllari ingliz, o‘zbek va rus tillaridagi adabiy
matnlar, xalq og‘zaki ijodi, Muqaddas Kitob, Shekspir asarlari hamda falsafiy matnlar
misolida tahlil qilingan. Uning estetik, semantik, pragmatik va argumentativ
funksiyalari, paradox va antitez bilan chambarchas bog‘liqligi yoritilgan. Xiyazm
nafaqat ritorik vosita, balki idrok, tana va ong o‘rtasidagi kesishuvni ifodalovchi
kognitiv-falsafiy hodisa sifatida talqin etiladi. Tadqiqot xiyazmni darajaviy va
ehtimollik asosida baholash, komparativ va kognitiv yondashuvlarni kengaytirish
zarurligini ta’kidlaydi.
Kalit so‘zlar. Xiyazm, ritorika, stilistika, diskurs, badiiy vosita, estetik shakl,
kognitiv lingvistika, A–B–B–A modeli, badiiy nutq, antimetabola, parallelism, so‘z
o‘yini
Abstract. In this article, chiasm – a rhetorical and stylistic phenomenon that
creates a symmetrical pattern of A-B-B-A through the repetition of words, grammatical
structures or concepts in the reverse order – is comprehensively studied from the point
of view of linguistics, literary studies, cognitive linguistics and discourse analysis.
Syntactic, lexical, phonetic and thematic forms of chiasmus are analyzed on the
examples of literary texts in English, Uzbek and Russian languages, folklore, the Holy
Bible, works of Shakespeare and philosophical texts. Its aesthetic, semantic, pragmatic
and argumentative functions, its close connection with paradox and antithesis are
highlighted. Chiasmus is interpreted not only as a rhetorical device, but also as a
cognitive-philosophical phenomenon representing the intersection between perception,
body and mind. The study emphasizes the need to evaluate chiasm on the basis of rank
and probability, to expand comparative and cognitive approaches.
Key words. Chiasmus, rhetoric, stylistics, discourse, literary device, aesthetic
form, cognitive linguistics, A–B–B–A model, literary speech, antimetabole,
parallelism, wordplay
Аннотация. В данной статье хиазм – риторико-стилистическое явление,
создающее симметричную схему А-Б-В-А за счет повторения слов,
грамматических конструкций или понятий в обратном порядке – всесторонне
изучается с точки зрения языкознания, литературоведения, когнитивной
лингвистики и дискурс-анализа. Синтаксические, лексические, фонетические и
тематические формы хиазма анализируются на примере художественных
текстов на английском, узбекском и русском языках, фольклора, Библии,
произведений Шекспира и философских текстов. Выделены его эстетическая,
смысловая, прагматическая и аргументативная функции, тесная связь с
парадоксом и антитезисом. Хиазм трактуется не только как риторический прием,
но и как когнитивно-философский феномен, представляющий собой
пересечение восприятия, тела и разума. В исследовании подчеркивается
необходимость оценки хиазмов на основе ранга и вероятности, расширения
сравнительного и когнитивного подходов.
Ключевые термины. хиазм, риторика, стилистика, дискурс,
художественное средство, эстетическая форма, когнитивная лингвистика,
модель A–B–B–A, художественная речь, антиметабола, параллелизм, языковая
игра.
KIRISH
Xiyazm – bu so‘zlar yoki so‘z birikmalari juftligining ikkinchi qatorda teskari
tartibda takrorlanishidan iborat tuzilma bo‘lib, yunoncha “χ” harfi nomi bilan bog‘liq
(ya’ni “kesishuv”ni bildiradi). Tadqiqotchilar (Dubremetz va Nivre, 2015; Dunn,
2013) ta’kidlaganidek, xiyazmni aniqlashda u “bor” yoki “yo‘q” sifatida emas, balki
darajali hodisa sifatida baholanishi lozim. Chunki haqiqiy matnlarda xiyazmning
turlari o‘ta xilma-xil bo‘lib, ularni farqlash ko‘p hollarda semantik chuqurlik va
kontekstga bog‘liq bo‘ladi. Shu sababli xiyazm tahlilida ehtimollik darajalarini hisobga
olish muhimdir. (Dubremetz M., Nivre J. 2018).
Xiyazm tushunchasi va uning turli xil ko‘rinishlari til tuzilishi, inson tanasi hamda
idrok va ong hodisalari bilan bog‘liq murakkab hodisani ifodalaydi. U sintaktik va
ritorik vosita sifatida gap ichidagi birliklarning teskari joylashuvi asosida A–B–B–A
modelini hosil qiladi va bu usul turli madaniy muhitlarda keng qo‘llaniladi. Mazkur
tuzilishga keng tarqalgan, Gippokrat nomiga bog‘langan “Taom doring bo‘lsin, dori
esa taoming bo‘lsin” iborasini misol qilib keltirish mumkin. Ramziy jihatdan xiyazm
kesishuvchi elementlar tizimini anglatadi va uning eng oddiy grafik ifodasi X shaklidir.
Faylasuf Moris Merlo-Ponti talqinida esa xiyazm tana va ong o‘rtasidagi o‘zaro
munosabatni ifodalaydi. Ushbu yondashuvda xiyazm tananing va miyaning harakat,
sezgi hamda idrok jarayonlarini qanday muvofiqlashtirishini tushuntiradi: miyaning bir
yarimshari tananing qarama-qarshi tomonidagi funksiyalarni boshqaradi. Shunday
qilib, barcha xiyazmatik shakllar – tilga oid yoki anatomik bo‘lishidan qat’i nazar –
elementlarning o‘zaro kesishuvi va almashuviga asoslanadi.
Xiyazm – bu “so‘zlar, grammatik tuzilmalar yoki tushunchalar teskari tartibda
takrorlanadigan ritorik yoki badiiy usuldir (Oxford Dictionary). Alm-Arvius
ta’kidlaganidek, bu “so‘zlar yoki ifodalar teskari tartibda takrorlanadigan” ritorik
vosita bo‘lib, uni parallelizmning bir turi deb ham qarash mumkin. Masalan, “Fair is
foul, and foul is fair” “Yaxshi yomon, yomon esa yaxshi”. (Alm-Arvius C., 2003: 180.)
Xiyazm tushunchasi va undan kelib chiqqan ko‘plab shakllar keng tarqalgan
bo‘lsa-da, ularning ta’siri ko‘pincha yetarli darajada anglanmaydi. Bunday ixcham va
kuchli tuzilgan iboralar oson yodda qoladi va turli tillarda, turli madaniy muhitlarda
uchraydi. “G‘oliblar hech qachon taslim bo‘lmaydi, taslim bo‘lganlar esa hech qachon
g‘olib bo‘lmaydi” kabi iboralar bunga yorqin misoldir.
Xiyazm nutq vaziyatiga kuchli darajada bog‘liq bo‘lgan, muallifning individual
uslubini yaqqol namoyon etuvchi murakkab stilistik hodisa sifatida qaraladi. U, odatda,
semantik jihatdan zich va ifoda jihatidan ixcham bo‘lgan nutq birliklarida – aforizmlar,
maqollar, frazeologik birikmalar, badiiy nasr namunalarida hamda, ayniqsa, obrazlilik
va uslubiy intensivlik eng yuqori darajada namoyon bo‘ladigan she’riy matnlarda keng
qo‘llaniladi. Bunday kontekstlarda xiyazm nafaqat sintaktik simmetriya vositasi, balki
mazmuniy qarama-qarshilikni kuchaytiruvchi, muallif pozitsiyasini aniqlashtiruvchi
va estetik ta’sirni oshiruvchi muhim ritorik mexanizm sifatida xizmat qiladi.
Shunga qaramay, mavjud ilmiy adabiyotlarda xiyazm ko‘pincha alohida,
izolyatsiyalangan konstruksiya sifatida talqin qilinib, asosan uning formal-grammatik
tuzilishiga yoki strukturaviy xususiyatlariga urg‘u berilgan. Natijada, ushbu stilistik
figuraning kengroq ritorik tizim doirasidagi funksional yuklamasi, diskursiv muhitdagi
o‘rni, semantik va pragmatik imkoniyatlari yetarli darajada yoritilmagan. Ayniqsa,
xiyazmning matnning umumiy mazmuniy-strukturaviy tashkiliga, mualliflik
strategiyalariga hamda o‘quvchi qabuliga ko‘rsatadigan ta’siri kam o‘rganilgan jihatlar
sirasiga kiradi. Shu bois, xiyazmni faqat sintaktik model sifatida emas, balki ko‘p
qatlamli lingvistik va ritorik hodisa sifatida kompleks tahlil qilish zarurati yuzaga
keladi.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Bugungi kunda xiyazm nafaqat adabiyotshunoslikda, balki kognitiv lingvistika,
diskurs tahlili, nutq pragmatikasi sohalarida ham o‘rganilmoqda. Zamonaviy
tadqiqotchilar (masalan, G. Leech, R. Fowler, Y. Karaulov) xiyazmni matnning
semantik markazini tashkil etuvchi asosiy konstrukt sifatida baholaydilar.
Xiyazm faqat qarama-qarshi tushunchalar o‘rtasidagi lingvistik munosabat
bilangina cheklanmaydi. Moris Merlo-Pontining keyingi falsafiy izlanishlari orqali u
yanada kengroq, konseptual ma’no kasb etadi. Merlo-Ponti ta’limotida xiyazm
ko‘pincha qaytaruvchanlik, ya’ni o‘zaro almashuv va kesishuv sifatida talqin qilinadi.
Merlo-Pontining xiyazm konsepsiyasi uni faqat lingvistik vosita emas, balki jismoniy
va shaxslararo munosabat sifatida ko‘rsatadi. Xiyazm bu talqinda Men va Boshqa
o‘rtasidagi chegarani bog‘laydigan mexanizm bo‘lib xizmat qiladi. U inson tanasi
ichida ham, insonlar o‘rtasida ham faoliyat yuritadigan besh tomonlama munosabat
sifatida tushuntiriladi: o‘z tanasini sezish qobiliyati, butunlik va farqlanish hissi, til
orqali ma’no yaratish jarayoni, idrokning fiziologik asosi bo‘lgan optik xiyazma hamda
ongli tajribani belgilovchi umumiy kuch sifatida namoyon bo‘ladi.
Ushbu nazariy yondashuvdan kelib chiqib, inson miyasi va idrok jarayonlarini
tasvirlashda qo‘llaniladigan metafora va modellarga xiyazm konsepsiyasi tatbiq etiladi.
Natijada xiyazm idrokni yanada aniqroq va to‘liq ifodalash imkonini beruvchi samarali
tushuncha sifatida namoyon bo‘ladi. Xiyazm, umuman olganda, insonning til, jamiyat
va idrok bilan bog‘liq tajribasida muhim o‘rin tutadi. (Christine M. Grausso., 2020)
Ba’zi mualliflar xiyazmni faqat tashqi bezak vazifasini bajaruvchi ritorik vosita
sifatida, ko‘p tanlovsiz ishlatgan bo‘lsalar, Shekspir va Spenser kabi ijodkorlar ushbu
uslubiy shaklning chuqur imkoniyatlarini to‘liq anglab yetganlar. Ular syujet qurilishi,
mavzular va gap tuzilishidagi simmetriya orqali muvozanat va mutanosiblikka
asoslangan formal tizimni ongli ravishda yaratganlar. Bu yondashuv o‘zining aniqligi
va tartibi bilan Vergiliy poetik an’analarni yodga soladi.
Adabiyotda xiazmlar ko‘pincha fikrning ichki ziddiyatini, his-tuyg‘ularning ikki
qutbini yoritish uchun qo‘llaniladi. Masalan, J.L.Godardning “Men baxtsizligim
sababli erkin emasligimni bilmaymanmi yoki erkin emasligim sababli baxtsizmanmi –
bilmayman” jumlasi inson ruhiy holatidagi ikkiyoqlamalikni ko‘rsatadi. Xuddi
shuningdek, Yeseninning “Menga do‘stligi har qanday adovatdan ko‘ra ko‘proq
berilgan, va men uchun har qanday do‘stlikdan ham adovat aziz bo‘lgan sen” iborasi
hissiyotlar qarama-qarshiligini kuchli tarzda ifodalaydi.
O‘zbek tilidagi “Jozibali rahbar yoki rahbarning jozibasi” (Yo‘ldoshev Q.) kabi
misollar ham mazmunni teskari simmetriya orqali ifodalaydi.
Xiyazm grammatik nuqtayi nazardan – ikki parallel gap yoki qismdan birining
so‘z tartibini ikkinchisiga teskari qilish orqali hosil bo‘ladigan stilistik figura bo‘lib,
bu kesishuvchi tuzilmani yaratadi. Masalan, Ben Jonson she’rida gunoh, mehnat,
qo‘rquv va hukm tushunchalari teskari tartibda takrorlanib, hayotning fojiali davriga
urg‘u beradi.
Dupriez ta’rifiga ko‘ra, chiasmus sintaktik bir xillikdagi ikki qismni teskari
joylashtirishdir – Aristotelning “oltin qoida”sida (do‘stlik haqidagi) bu aniq ko‘rinadi:
“do‘stlarimizga bizga qanday muomala qilishlarini istasak, shunday muomala qilaylik”
degan ma’no teskari tartib orqali yanada ta’sirli va mantiqiy bo‘lib chiqadi.
Semantik darajada esa chiasmus ikki tomonlama antithez (qarama-qarshilik)dan
iborat bo‘lib, atamalar o‘zlariga qaytib, aksincha ma’no oladi. Injildagi “birinchi oxirgi
bo‘ladi, oxirgi birinchi bo‘ladi” iborasi dunyoviy tartibning teskari bo‘lishini, ya’ni
Alloh oldida boylik va mavqe emas, balki kamtarlik va imon ustun ekanligini bildiradi
– bu teskari tartib orqali falsafiy va diniy ta’sirni kuchaytiradi.
Ushbu ta’riflar chiasmusning nafaqat shakliy (grammatik va sintaktik), balki
ma’noli (semantik) va ta’sirli (pragmatik) jihatlarini ochib beradi: u matnga
simmetriya, muvozanat va chuqur ma’no qo‘shadi. Agar bu qismni dissertatsiyangizga
kiritmoqchi bo‘lsangiz, pragmatik tahlil bilan bog‘lab (masalan, bu iboralar
auditoriyaga qanday ta’sir qiladi) yanada boyitish mumkin.( I'jam D. M. M.., 2016)
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu ishda xiyazm stilistik hodisasi tilshunoslik, kognitiv tadqiqotlar va diskurs
tahlili doirasida o‘rganildi. Bunda qiyosiy va tavsifiy yondashuvlar asosida ingliz,
o‘zbek hamda rus tillaridagi turli janrdagi matnlarda qo‘llanilgan xiyazmatik
konstruktsiyalar tahlil qilindi. Strukturaviy va semantik tahlil usullari orqali
xiyazmning fonetik, leksik, sintaktik hamda mavzuviy shakllari aniqlanib, ularning
matndagi funksional ahamiyati yoritildi. Kontekstual-pragmatik yondashuv yordamida
xiyazmning nutqiy ta’sir kuchi, estetik va argumentativ vazifalari belgilandi.
Shuningdek, klassik va zamonaviy ilmiy manbalar, falsafiy konsepsiyalar hamda
kognitiv lingvistika qarashlari kompleks tarzda qo‘llanildi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Xiyazmning bunday qo‘llanilishiga Muqaddas Kitob matnlarida ham misollar
topiladi; xususan, Yeremiyo “Marsiyalari”dagi halqasimon kompozitsiya va
alfanumerik tuzilma bunga dalildir. Albatta, xiyazm faqat sintaktik parallelizm bilan
chegaralanmaydi, biroq aynan shu oddiy shakl uning nutqiy figura sifatidagi faoliyatini
yaqqol namoyish etadi. Shu bilan birga, uning ichki tuzilmasi kuchli ritorik ta’sir
ko‘rsatish imkonini beradi. Masalan, Richard II asaridagi mashhur jumlada qahramon
o‘z hayotining mazmunini birgina xiyazmatik ifoda orqali anglab yetadi: “Men vaqtni
yo‘qotdim, endi vaqt meni yo‘qotmoqda” Bu ifoda asarning fojiali mohiyatini
jamlaydi.
Xiyazmning ana shu sodda, ammo samarali shakli Shekspir davrida bu vosita
qanday anglanganini va amalda qanday qo‘llanilganini tahlil qilish uchun qulay asos
bo‘lib xizmat qiladi. Shekspir ba’zan xiyazmning eng oddiy ritorik ko‘rinishidan ham
foydalangan. Masalan, “Veronalik ikki yigit” asarida u mantiqiy fikr va unga qarshi
fikrni ifodalash vositasi sifatida xizmat qiladi. Bu holatda xiyazm yashirin
ma’nolarning teskari va parallel joylashuvi orqali vujudga keladi va uni hazil-mutoyiba
hamda sahna dialogiga xos so‘z o‘yinlari sifatida ham talqin qilish mumkin.
Speed. The shepherd seeks the sheep, and not the sheep the shepherd; but I seek
my master, and my master seeks not me: therefore, I am no sheep.
Pro[teus]. The sheep for fodder follow the shepherd; the shepherd for food
follows not the sheep; thou for wages followest thy master; thy master for wages
follows not thee: therefore, thou art a sheep.
Speed. Such another proof will make me cry “baa.”
Speed: Qo‘ylarni qo‘riqchi izlaydi, qo‘y esa qo‘riqchini emas; lekin men
o‘zimning ustozimni izlayman, va mening ustozim meni izlamaydi; demak, men qo‘y
emasman.
Proteus: Qo‘y oziq uchun qo‘riqchini kuzatadi; qo‘riqchi esa oziq uchun qo‘yni
kuzatmaydi; sen maosh uchun ustozingni izlayapsan; ustozing esa maosh uchun seni
izlamaydi; demak, sen ham qo‘y ekansan.
Speed: Bunday yana bir dalil menga “baa” deb qichqirishimga sabab bo‘ladi
(Shakespeare W.,1998).
Xiyazm stilistik vositasi shakl va ma’no o‘rtasida dinamik muvozanatni
ta’minlovchi, matnga estetik chuqurlik beruvchi ritorik figura hisoblanadi. U qadimiy
ritorikadan boshlab hozirgi badiiy nutqigacha o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan bo‘lib, har
bir davr adabiy tilida o‘ziga xos uslubiy yukni tashiydi.
Xiyazm – bu maksimal stilistik moslashuvchanlikni ta’minlaydigan badiiy vosita
bo‘lib, u stilistikaning barcha nutq turlarida uchrashi mumkin. Shu jihatdan u janr,
kompozitsiya yoki mavzu doirasida cheklanmaydi. Xiyazm nafaqat nasrda, balki
ayniqsa she’riyatda keng qo‘llanadi.
Xiyazm xalq og‘zaki ijodida ham kuzatiladi. O‘zbek dostonlari va xalq
qo‘shiqlarida teskari qurilmalar ritmik uyg‘unlik va emotsional ta’sirni kuchaytiradi:
“Uzoq yerdan yaxshi tulpor chopilmas, Chopilmayin xasa tulpor sovulmas.”
“Bo‘ston bo‘lib yotibdi cho‘llar, cho‘llar yotibdi chorva-mollar.” Shuningdek, xalq
qo‘shiqlarida (“Yuzingni qizil deydilar, Qizil yuz ukam ey, yor-yor...”) kabi
parallelizm va teskari takrorlar ham xiyazmga yaqin strukturalarni hosil qiladi.
Shunday qilib, xiyazm – bu nafaqat ritorik vosita, balki madaniyatlararo
kommunikatsiyaning umumiy estetik shaklidir.
Til va madaniyatdagi tafovutlarga qaramay, har ikki tilda xiyazmlar ma’nodagi
qarama-qarshilikni ifodalash, esda qolarli ta’sir yaratish va fikrni diqqat markaziga olib
chiqishda muhim funksiyani bajaradi.
Umuman olganda, xiyazmda tizimning markazi – fikr oqimining o‘zgarishini aks
ettiruvchi burilish nuqtasi sifatida, shuningdek, uning boshlanishi va yakuni, ya’ni bir
xil yoki o‘xshash g‘oya bilan boshlanish va tugash qismi muhim hisoblanadi. Yuqorida
sanab o‘tilgan unsurlar, odatda, ana shu markaziy va chekka pozitsiyalarga yo‘naladi.
Shunday qilib, bu birliklarning joylashuvi rivoyatning ichki teologik g‘oyalarini ochib
beradi ( Lee-Sak Y.).
“Xiyazm” atamasi va uning ko‘plab turlari til, tana va idrok hodisasini ifodalaydi.
Sintaktik-ritorik qurilma sifatida xiyazm dunyoning turli madaniyatlarida uchraydi va
gap elementlarini A-B-B-A tartibida qayta joylashtirish bilan xarakterlanadi. Xiyazm
ramz sifatida ikki chiziqning kesishishini – eng sodda shaklda X ko‘rinishini bildiradi
(Grausso, Christine Marie.,2020).
Xiyazm ikki iborani muvozanatli tarzda bog‘laydi, biroq ular bir-biridan farq
qilishi yoki qarama-qarshi bo‘lishi ham mumkin. Masalan, Isaac Newton o‘z harakat
qonunini shunday tushuntiradi: “Agar barmoq toshni bossа, tosh ham barmoqni
bosadi” ( Newton., I. 1999).
Gender va tana nazariyasi nuqtayi nazaridan xiyazm tanalar va diskurslar
o‘rtasidagi dinamik, bir-birini shakllantiruvchi munosabatlarni aniqlashda vosita
sifatida ishlatiladi. Tanalar va diskurs o‘rtasidagi murakkab munosabatlar, xiyazm
tahlil orqali yanada aniqlanadi va tushuniladi.
Xiyazm ritorikasi materiallar va diskurslar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir jarayonlari
sifatida ko‘riladi. Bu jarayonlar kuchli retorik effekt yaratadi, tanalarni shakllantiradi
va yangi bilimlar hosil bo‘lishini ta’minlaydi. Xiyazm retorikasi tanalar va diskurs
o‘rtasidagi munosabatlarning retorik natijasi sifatida aniqlanadi va bu natija bilim hosil
bo‘lishida muhim ahamiyatga ega.
Tahlil davomida xiyazm retorikasi quyidagi xususiyatlar bilan tavsiflanadi:
1. Kesishuvchi – tanalar va diskurslarni bir-biri bilan bog‘laydi,
2. Dinamik va samarali – yangi bilimlar hosil qiluvchi,
3. Potensial beqaror qiluvchi – mavjud tuzilmani qayta shakllantirishi mumkin.
Gender nazariyotchilari, xususan Judith Butler, Elizabeth Grosz va Karen Barad,
tanalar va diskurslarning bir-biri bilan kesishuvini va o‘zaro ta’sirini ta’riflaydilar.
Ushbu yondashuvga ko‘ra, har bir alohida tana nodir material tanalar va murakkab til
tuzilmalari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar natijasida hosil bo‘ladi. Til va tanalar
o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir xiyazm retorikasi orqali kuchli va materialga singdirilgan
retorik effektlar hosil qiladi. Shu bilan birga, ilm-fan retorikasi tanadagi mavjudlikning
bilim hosil qilinishidagi ahamiyatini ko‘rsatadigan murakkab nazariyalardan foyda
olishi mumkin.( Fancher Patricia, 2014)
Xiyazmlar tarixan tilda teskari tartibda kesishuvchi ritorik atama sifatida ishlatilib
kelinadi. Ingliz renessans yozuvchilari bunday turdagi vositani asarlariga sezilarli
ko‘lamda jalb qilishadi. Bunday namunalarni bir nechta keltirish mumkin:
“Knowledge cannot save us, but we cannot be saved without knowledge” (John
Donne., 1621). “The mind can make a heaven of Hell, A Hell of Heaven” (John
Milton., 2005); “death is love, love is death: woe is me that doth prove” (“Scylla’s
Metamorphosis”.,1589); “Eye, no; no, eye: for I must nothing bee” (Shakespeare’s
Richard II., 1957). Bu barcha misollarda xiyazm minimum to‘rtta elementni so‘z
takrori yoki allitetratsiya orqali AB-BA ketma-ketligiga aylantiradi. Bu vosita uzunroq
kesishmalarni ham qamrab olishi, shuningdek, hikoya yoki ssenariy kabi boshqa
darajalarda ham og’zaki yoki yozma diskursda vazifa bajarishi mumkin. Xiyazm
kategoriyasi adabiyotda to‘rtta asosiy turni aniqlab keladi: fonologik, leksik, sintaktik
yoki tematik.
Keltirilgan misollar xiyazm bilan paradoks va antitezis o‘rtasida mustahkam va
yaqqol aloqalar mavjudligini ko‘rsatadi hamda xiyazmning adabiyotda shakllangan va
takroran uchraydigan mavzuviy xususiyatlarini yoritib beradi. Demak, xiyazm
paradoks va antitezis bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, adabiy matnlarda ko‘pincha
qarama-qarshi fikrlar orqali mazmunni kuchaytirish vazifasini bajaradi va ko‘pincha
badiiy parchalarda uchalasi ham ishtirok etadi. Masalan, The last shall be first, and the
first shall be last.”
Qadimgi yozma an’analarda xiyazm muhim ahamiyat kasb etgan, chunki u tinish
belgilari va matnni bo‘lish vositalari bo‘lmagan sharoitda matnning ichki mantiqiy
tuzilishini ta’minlagan. Bundan tashqari, xiyazm eslab qolishni osonlashtiruvchi
samarali usul bo‘lib xizmat qilgan. Qadimgi diniy va madaniy jamoalar fikrlarning
ketma-ket rivojidan ko‘ra, takror va simmetriya orqali mustahkamlangan, yodda
qoladigan iboralarni afzal ko‘rishgan. Yozma qaydlar qilish imkoniyati cheklanganligi
sababli, xiyazmatik tuzilma orqali matnni yodlash va qayta tiklash ancha qulay
bo‘lgan.
Xiyazm sintaktik ritorik figuralar orasida eng ta’sirchanlaridan biri bo‘lishiga
qaramay, lingvistik jihatdan yetarlicha chuqur o‘rganilmagan. Ushbu stilistik vosita
qadimgi ritorika an’analaridayoq ma’lum bo‘lgan bo‘lib, klassik mualliflar uni
mazmuni turlicha, ammo tuzilishi teskari joylashtirilgan iboralar orqali ifodalangan
hodisa sifatida tasvirlaganlar. Bunday konstruksiyalar keyinchalik antimetabola yoki
kommutatsiya nomlari bilan atalgan.
Adabiy manbalarda xiyazm sintaktik parallelizmning maxsus ko‘rinishi sifatida
talqin qilinadi. Unda parallel bo‘laklar kesishuvchi tartibda joylashib, antitezaga
asoslangan simmetrik tuzilmani hosil qiladi. Xiyazmda qarama-qarshilik darajasi
kuchli yoki nisbatan sust bo‘lishi mumkin va u ko‘pincha takror vositasi bilan
kuchaytiriladi.
“Xiyazm” atamasi lingvistika faniga nisbatan kech – XIX asrda kirib kelgan
bo‘lsa-da, uning mazmuni va mohiyati qadimgi ritorik traktatlarda allaqachon
tavsiflangan. Atamaning o‘zi yunoncha xi harfiga ishora qilib, konstruktsiyaning
kesishuvchi tabiatini ifodalaydi.
Tuzilish jihatidan xiyazm aniq va mantiqan izchil bo‘lsa-da, uning ilmiy ta’riflari
bir xillikdan yiroq. Ayrim olimlar uni antiteza va inversiyaning murakkab
kombinatsiyasi deb hisoblasa, boshqalar uni sintaktik parallelizmning teskari shakli
sifatida talqin qiladilar. Bu xilma-xil yondashuvlar xiyazmning ko‘p qatlamli va
murakkab lingvistik hodisa ekanini ko‘rsatadi.( Khairzhanova A., Koptleuova K.,
Mustagaliyeva G., Leonova A., Bainiyeva K., Abdol E.,2025)
XULOSA VA TAKLIFLAR
Maqolada xiyazm tushunchasi tilshunoslik, adabiyotshunoslik, kognitiv
lingvistika va diskurs tahlili nuqtayi nazaridan tahlil qilindi. Xiyazm A–B–B–A modeli
asosida so‘zlar, grammatik tuzilmalar va tushunchalarning teskari joylashuvi orqali
ifodalanadi. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, xiyazm nafaqat estetik va ritorik vosita
sifatida, balki idrok, tana va ong jarayonlari bilan bog‘liq murakkab fenomen sifatida
ham muhim ahamiyatga ega. Ingliz, o‘zbek va rus matnlari misolida xiyazmning turli
shakllari, ularning nutqiy, semantik va stilistik funksiyalari yoritildi. Shuningdek,
xiyazmning tarixiy va madaniy kontekstdagi roli ham ochib berildi, uning paradox,
antitez va simmetriya bilan bog‘liqligi ta’kidlandi.
Xiyazmni o‘rganishda faqat “bor-yo‘q” mezonidan emas, balki darajaviy va
ehtimollik asosida baholash tavsiya etiladi. Tadqiqotda ko‘rsatilgan metodlarni
kengaytirib, turli janr va turlardagi matnlarda komparativ tahlil amalga oshirilishi
mumkin. Xiyazmning madaniy va lingvistik tafovutlarini solishtirish orqali uning
universal va lokal xususiyatlari aniqlanishi mumkin. Kognitiv yondashuv asosida
xiyazmni idrok va tana jarayonlari bilan bog‘liq eksperimental tadqiqotlarda qo‘llash
foydali bo‘ladi. Shuningdek, xiyazm konsepsiyasini ta’lim va badiiy ijod jarayonlarida
estetik va pedagogik vosita sifatida qo‘llash mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI/ REFERENGES:
1. Alm-Arvius C. (2003). Figures of speech. Studentlitteratur.
2. J.L. Bailey, L.D. Vander Broek (1992). Literary forms in the New Testament:
A handbook. Westminster/John Knox Press.
3. Breck J. (1994). The shape of biblical language: Chiasmus in the scriptures and
beyond. St. Vladimir's Seminary Press.
4. Donne J. (1953). Christmas Day sermon. In E. M. Simpson G. R. Potter (Eds.),
The sermons of John Donne (Vol. 3, p. 369). University of California Press.
5. M.Dubremetz, J.Nivre (2018). Rhetorical figure detection: Chiasmus,
epanaphora, epiphora. Frontiers in Digital Humanities, 5, Article 10.
https://doi.org/10.3389/fdigh.2018.00010
6. Fancher P. (2014). Chiasmic rhetoric: Alan Turing between bodies and words.
Rhetoric Review, 33(3), 214–231.
7. Grausso C. M. (2020). Chiasmus: A phenomenon of language, body and
perception. Doctoral dissertation, University of Edinburgh. Edinburgh Research
Archive. https://era.ed.ac.uk/handle/1842/37291
8. I'jam D. M. M. (2016). Chiasmus as a stylistic device in Donne's and Vaughan's
poetry. International Journal of Languages' Education and Teaching.
9. A. Khairzhanova, K. Koptleuova, G. Mustagaliyeva, A. Leonova, K.
Bainiyeva, E. Abdol (2025). Chiasmus in context: A cross-linguistic study of a
rhetorical figure in Russian and French literature. Forum for Linguistic Studies, 7(10).
10. Lee-Sak Y. (n.d.). The cultic reformation chiastic structure in the Book of
Kings. Institute of Christianity and Korean Culture, College of Theology, Yonsei
University.
11. Lodge T. (1589). Scylla’s metamorphosis. London: Publisher if known.
12. Mahood M. M. (1957). Shakespeare’s wordplay. Routledge & Kegan Paul.
13. Milton J. (2005). Paradise lost. Oxford University Press. (Original work
published 1667)
14. Newton I. (1999). The Principia: Mathematical principles of natural
philosophy (I. B. Cohen & A. Whitman, Trans.). University of California Press.
(Original work published 1687)
15. Oxford University Press. (n.d.). Oxford English dictionary. Retrieved [current
date], from https://www.oed.com (or specific entry if applicable).
16. Shakespeare W. (1998). The two gentlemen of Verona. In S. Wells & G.
Taylor (Eds.), The Oxford Shakespeare: The complete works (2nd ed.). Oxford
University Press. (Original work published ca. 1590–1594)
17. Stock [Initial if known]. (Year if known). Chiastic awareness. (Source details
if available; often a chapter or article).