ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Markaziy Osiyoda qadimgi davr ko‘chmanchi va o‘troq xalqlarning siyosiy, iqtisodiy hamda madaniy munosabatlari

Djurayev Ikrom Nematovich

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

MARKAZIY OSIYODA QADIMGI DAVR KO‘CHMANCHI VA

O‘TROQ XALQLARNING SIYOSIY, IQTISODIY HAMDA MADANIY

MUNOSABATLARI

ПОЛИТИЧЕСКИЕ, ЭКОНОМИЧЕСКИЕ И КУЛЬТУРНЫЕ

ОТНОШЕНИЯ МЕЖДУ КОЧЕВЫМИ И ОСЕДЛЫМИ НАРОДАМИ В

ДРЕВНЕЙ ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ

POLITICAL, ECONOMIC, AND CULTURAL RELATIONS BETWEEN

NOMADIC AND SETTLED PEOPLES IN ANCIENT CENTRAL ASIA

https://zenodo.org/records/19260656

Djurayev Ikrom Nematovich

Guliston davlat pedagogika instituti

Tarix kafedrasi dotsenti

tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)

Tel.: +998 97-902-20-81

E-mail: ikromgdu@mail.ru

Annotatsiya. Markaziy Osiyoda qadimgi davrda ko‘chmanchi chorvador va

o‘troq dehqon xalqlar o‘rtasidagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy munosabatlarni tahlil

qiladi. Tadqiqotda ikki xil xo‘jalik turining o‘zaro bog‘liqligi, mehnat taqsimoti va

iqtisodiy almashinuv (chorva mahsulotlari bilan dehqonchilik va hunarmandchilik

buyumlari ayirboshlash) asosiy o‘rin tutadi. Ko‘chmanchilar yaylovlar yetishmasligi,

qurg‘oqchilik va demografik omillar tufayli o‘troq vohalarga bosqinlar uyushtirgan

bo‘lsa-da, tinch savdo, karvonsaroy va bozorlar orqali aloqalar kuchaygan. Sirdaryo

bo‘yi va tog‘oldi hududlarda statsionar manzilgohlar, shaharlar vujudga kelishi,

Andronovo, Srubnaya, Chust, Burg‘uliq kabi madaniyatlar shakllanishi bu jarayonni

tasdiqlaydi. Ko‘chmanchilar o‘troqlashib, dehqonchilik va hunarmandchilik bilan

shug‘ullangan, natijada urbanizatsiya va davlatchilik (masalan, Yuechji-Kushon,

Parfiya) rivojlangan. Tabiiy-geografik omillar (cho‘l, dasht va voha) va ekologik

inqirozlar migratsiya va o‘zgarishlarga sabab bo‘lgan. Ikki guruh bir-birisiz normal

hayot kechira olmagan, ularning integratsiyasi Markaziy Osiyo tsivilizatsiyasining

asosini tashkil etgan.

Kalit so‘zlar: ko‘chmanchi chorvador, o‘troq aholi, cho‘l sivilizatsiyasi, xonaki

chorvachilik, yaylov chorvachiligi, andronovo madaniyati, srub madaniyati, statsionar

manzilgoh, mozorqo‘rg‘on, ko‘chmanchi – yuechji.

Abstract. The article analyzes the political, economic, and cultural relations

between nomadic pastoralists and sedentary agricultural peoples in ancient Central

Asia. The study emphasizes the interdependence of the two economic systems, the

division of labor, and economic exchange (the barter of livestock products for

agricultural and handicraft goods). Although nomadic groups launched raids on

sedentary oases due to insufficient pastures, droughts, and demographic pressures,

peaceful interactions were strengthened through trade, caravanserais, and markets. The

emergence of stationary settlements and cities along the Syr Darya River and foothill

zones, as well as the formation of cultures such as Andronovo, Srubnaya, Chust, and

Burgulyk, confirm this process. Nomads gradually became sedentary, engaging in

agriculture and crafts, which contributed to urbanization and the rise of statehood (for

example, the Yuezhi-Kushan and Parthian states). Natural-geographical factors

(deserts, steppes, and oases) along with ecological crises triggered migrations and

transformations. The two groups could not sustain normal life without each other; their

integration formed the foundation of Central Asian civilization.

Key words: nomadic cattle breeding, sedentary population, desert civilization,

domestic cattle breeding, cattle breeding, Andronovo culture, Srubnaya culture,

stationary settlement, Mazar-Kurgan, Yuezhi nomads.

Аннотация. В статье анализируются политические, экономические и

культурные отношения между кочевыми скотоводами и оседлыми

земледельческими народами в древней Центральной Азии. Исследование

подчеркивает взаимозависимость двух хозяйственных укладов, разделение труда

и экономический обмен (бартер продукции скотоводства на

сельскохозяйственные и ремесленные товары). Хотя кочевники совершали

набеги на оседлые оазисы из-за нехватки пастбищ, засух и демографического

давления, мирные связи укреплялись через торговлю, караван-сараи и рынки.

Возникновение стационарных поселений и городов вдоль Сырдарьи и в

предгорьях, а также формирование культур Андроновской, Срубной, Чустской и

Бургалыкской подтверждают этот процесс. Кочевники постепенно оседали,

занимаясь земледелием и ремеслами, что способствовало урбанизации и

становлению государственности (например, юэчжийско-кушанское и

парфянское государства). Природно-географические факторы (пустыни, степи и

оазисы) и экологические кризисы вызывали миграции и трансформации. Две

группы не могли вести нормальную жизнь друг без друга; их интеграция

составила основу центральноазиатской цивилизации.

Ключевые слова: кочевое скотоводство, оседлое население, пустынная

цивилизация, домашнее скотоводство, скотоводство, Андроновская культура,

Срубная культура, стационарное поселение, мазаркурган, кочевники-юэчжи.

KIRISH
O‘rta Osiyo xalqlari qadimgi tarixining dolzarb muammolaridan biri ko‘chmanchi
chorvador va xo‘jaligi asosi dehqonchilik bo‘lgan o‘troq aholining o‘zaro
munosabatlari masalasidir. Ushbu masalani tahlil qilishda, dehqonchilik va
chorvachilik sohasidagi yutuqlar, o‘troq manzilgohlarning paydo bo‘lishi va ularning

shaharlarga aylanishi kabi tarixiy jarayonlarni hisobga olish zarur. Ma’lum bir hududda

o‘troq va ko‘chmanchi aholining o‘zaro munosabatlarini tahlil qilishda, bu ikki xil

xo‘jalik turining qaysi biri, qaysi davrda yetakchi rol o‘ynaganligini, jamiyat

taraqqiyotida ulardan qay biriga qachon moyillik kuchli bo‘lganligini va

“ko‘chmanchilikdan shaharlar sari” shakldagi asosiy fikrning qanchalik to‘g‘ri talqin

etilishini e’tiborga olish zarur. U ko‘pchilikni tashkil etadigan ko‘chmanchi

chorvachilik ustun bo‘lgan bir sharoitda, aholi bir qismining o‘troqlashib dehqonchilik,

hunarmandchilik va savdo bilan shug‘ullanishi natijasida shaharlar sonining ortishiga

sabab bo‘lishi kabi konsepsiyaga tayangan (Массон В.М. 1989: 90-93).

MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Markaziy Osiyoda qadimgi davrda ko‘chmanchi chorvador va o‘troq dehqon
xalqlar o‘rtasidagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy munosabatlarni o‘rganishda
adabiyotlarning tahlili ko‘chmanchilik va o‘troqlikning o‘zaro ta’siri, migratsiya
jarayonlari, xo‘jalik ixtisoslashuvi va urbanizatsiya masalalarini qamrab oladi.
Tadqiqotlar asosan arxeologiya, etnografiya va tarixiy antropologiya yo‘nalishlarida
rivojlangan.
Sovet davri olimlari (Руденко С.И., 1961) ko‘chmanchi va o‘troq aholini yagona
etnik jamoa sifatida ko‘rib, chorvachilik va dehqonchilik elementlarining aralashuvini
ta’kidlaydi. Rudenko ishlarida geografik omillar va ekologik sharoitlarning xo‘jalik
o‘zgarishlariga ta’siri batafsil tahlil qilingan.
V.M. Masson (1989) ko‘chmanchilar va qadimgi sivilizatsiyalarning
dinamikasini tahlil qilib, ko‘chmanchilikdan shaharlashuvga o‘tish jarayonini
ta’kidlaydi. Uning konsepsiyasi mavzuning asosiy g‘oyasiga mos keladi: ko‘chmanchi
chorvachilikning ustunligi o‘troq aholi bilan munosabatlarda shaharlarning paydo
bo‘lishiga sabab bo‘lgan.
L.M. Levina (1971) Sirdaryo bo‘yidagi keramika va manzilgohlarni o‘rganib,
cho‘l va tog‘ vodiylarida ko‘chmanchilarning statsionar manzilgohlari mavjudligini
qayd etadi. Bu ish mavzuning arxeologik bazasini mustahkamlaydi.
Zamonaviy tadqiqotlarda K.M. Baypakov (2008) shahar va dasht o‘rtasidagi
munosabatlarni, sak va usunlardagi o‘troqlik va dehqonchilikni yoritadi.
Baypakovning yondashuvi mehnat taqsimoti va iqtisodiy bog‘liqlikni ta’kidlaydi.
Mahalliy olimlar M.X. Pardayev (1995, 2006) Ustrushona va Jizzax vohasi
tarixini o‘rganib, ko‘chmanchilikning o‘rta asrlar urbanizatsiyasiga ta’sirini tahlil
qiladi. I. Djurayev (2019, 2021) bronza davri munosabatlari va chorvador qabilalar
migratsiyasini ekologik va demografik omillar asosida tadqiq qiladi.
Adabiyotlarning umumiy tahlili shuni ko‘rsatadiki, mavzu sovet arxeologiyasidan
(Akishev, Masson, Levina) zamonaviy tadqiqotlarga (Djurayev, Pardayev, Baypakov)
o‘tgan bo‘lib, ko‘chmanchi va o‘troq munosabatlarni antagonistik emas, balki

integratsion jarayon sifatida ko‘radi. Biroq, bosqinlar, ekologik inqirozlar va

migratsiya masalalari hali ham bahsli bo‘lib qolmoqda va keyingi tadqiqotlar uchun

asos yaratadi.

TADQIQOT METODOLOGIYASI
Tadqiqotda ko‘chmanchi chorvador va o‘troq aholi o‘rtasidagi ijtimoiy, iqtisodiy
va xo‘jalik aloqalarining tarixi va etnogenez masalalari tarixiy asoslarini o‘rganishda
xolislik tamoyiliga amal qilinib, tahlil, sintez, qiyosiy tahlil, umumlashtirish, tarixiy
tahlil hamda xronologik yondashuv kabi ilmiy usullardan foydalanildi.

TAHLIL VA NATIJALAR
Ko‘chmanchi va o‘troq dehqon aholining o‘zaro aloqalarini o‘rganishda yagona
etnik jamoaga mansub bo‘lgan, sof ko‘chmanchilarning ba’zi guruhlarida chorvachilik
bilan birga o‘troqlik va dehqonchilik elementlari mavjud bo‘lganligini hisobga olish
zarur (Руденко, 1961:5-9). Dehqon aholisi bilan chorvadorlar o‘rtasidagi farq mavjud
sharoitdan kelib chiqib, ma’lum bir guruh aholining o‘troq hayot tarziga o‘tishi bilan
yo‘qolib borgan yoki aksincha holatlar ham kuzatilgan. Biroq, ma’lum bir hududdagi
ba’zi o‘zgarishlarga qaramay Yevrosiyo aholisining xo‘jaligida o‘troq dehqonchilik
katta ahamiyat kasb etib, dehqonchilik vohalarida urbanizatsiya jarayonlari kuchayib
borgan.
“Cho‘l sivilizatsiyasi” dinamikasiga e’tibor qaratib, uning taraqqiyotidagi
ko‘chmanchilikdan shaharlashuvga va qabila ittifoqlaridan davlatchilik sari borgan
bosqichlarni ko‘rish mumkin. Bunda dehqonchilik va chorvachilikning tarkib topish
bazasi, jamiyatning ijtimoiy bo‘linishi, savdo va hunarmandchilikning paydo bo‘lishi,
etnik birlikning tarkib topishi, kuchli boshqaruv hokimiyatiga asos solinishi, yagona
mafkura, yozuv, diniy udum va tasavvurlarning yoyilishi kabilar muhim rol o‘ynagan.
Sirdaryo bo‘yi va unga tutashib ketgan cho‘l va tog‘ landshaftlari o‘zining
geografik xususiyati bilan ko‘chmanchi chorvachilik va o‘troq dehqonchilik
xo‘jaligining aralash holda rivojlanishini ta’minlagan. U yoki bu xo‘jalikning ko‘proq
taraqqiy etishi o‘sha joyning tabiiy xususiyatiga bog‘liq bo‘lgan. Buning oqibatida ikki
xil xo‘jalik, janubda va g‘arbda dehqonchilik, shimol va sharqda esa chorvachilik
intensiv rivojlanib borgan. So‘ngi bronza va ilk temir davriga kelib, Farg‘ona
vodiysidagi Chust, Eylatan, Sho‘robashat madaniyatlariga o‘xshash, Burg‘uliq,
Qovunchi va O‘tror – Qoratov madaniyatlari shakllana boshlagan. Ikkinchi tomondan
esa Avesto yashtlari va Eron bitiklarida ta’kidlangan ko‘chmanchi chorvadorlarning
xo‘jaligi tarkib topgan. Bu chorvador qabilalar hamisha O‘rta Osiyoning janubiga
ko‘chmanchilar ta’sirini yoyuvchi maqomida bo‘lishgan (Пардаев, 2005:68). Sirdaryo
bo‘yi arxeologik madaniyati bu erdagi tarixiy-geografik, xo‘jalik-madaniy va etnik
belgilarning shakllanishini o‘zida aks ettirgan. Bu qaysidir bir vaqtda butun aholining

harakatchan ko‘chmanchi chorvachilikka, keyinchalik esa ma’lum tabiiy va ijtimoiy

omillar tufayli o‘troq dehqonchilikka o‘tish holatini ko‘rsatadi. Ko‘chmanchi

chorvachilikning kelib chiqishi va o‘troqlikkacha bo‘lgan taraqqiyot bosqichlari, tabiiy

geografik va ekologik holat, ijtimoiy-iqtisodiy omillar va siyosiy vaziyatga bog‘liq

holda juda murakkab kechgan. Yevrosiyo aholisi ma’lum qismining o‘troq

dehqonchilikdan ko‘chmanchi chorvachilikka (yoki aksincha) yoppasiga o‘tishi

to‘g‘risidagi fikrlarga qo‘shilib bo‘lmaydi. Haqiqiy ko‘chmanchilar hamisha harakatda

(ko‘chib yurishda) bo‘lishgan.

Ba’zi geografik omillargina ularning u yoki bu darajada o‘troq aholi bilan aloqada

bo‘lishiga sabab bo‘lgan (Руденко 1967. S. 10). Ko‘chmanchilar va o‘troq aholi tinch

munosabatlarining buzilishiga bir qancha sabablar bo‘lgan.

Birinchidan, ko‘chmanchilar hech kim egallamagan, o‘zlashtirilmagan dasht va

cho‘llar bo‘ylab harakat qilishgan, vaqt o‘tishi bilan o‘zlashtirilmagan erlarning kam

qolishi, chorvani ekin erlariga haydashga ham sabab bo‘lgan. O‘troq va ko‘chmanchi

aholining yaylov, o‘tloq va ekinzorlarga bo‘lgan qiziqishi ular o‘rtasidagi

to‘qnashuvlarga asosiy sabab bo‘lgan. Bu chorvani va o‘z hayotini saqlash bilan

bog‘liq iqtisodiy manfaatdorlik edi. Bunday holat nafaqat ko‘chmanchilar va o‘troq

aholi o‘rtasidagi balki ko‘chmanchilarning o‘zlari o‘rtasida ham sodir bo‘lgan. Bu

qabilalar imkon qadar harbiy bosqinchilik yurishlaridan tiyilishga harakat qilgan

(Mirzaahmedov, Odilov, Pardaуev, 2000. 56 b.). Biroq, ko‘chmanchilarning harbiy

ittifoqlari ularni bunday bosqinlarda ishtirok etishlariga majbur etgan.

Ikkinchidan, an’anaviy ko‘chmanchi tarzidagi ekstensiv xo‘jalik qo‘shimcha

bosqinlar uyushtirishni ham taqozo etgan. Bunga, ba’zi paytlardagi qurg‘oqchilik yoki

qishning me’yordan ortiq sovuq bo‘lishi va cho‘zilishi natijasida chorvaning qirilib

ketishi sabab bo‘lgan. Qahatchilik yillarida Dashti Qipchoq ko‘chmanchi chorvachilik

tarzda xo‘jalik yuritish, uzluksiz qurg‘oqchiliklar, doimo sodir bo‘lib turadigan

demografik portlashlar, harbiy ittifoqlarga qo‘shilish va o‘troq vohalarga yurish,

yaylovlar yetishmasligi natijasidagi ijtimoiy-siyosiy tanglik, ijtimoiy-siyosiy va

iqtisodiy omillar yashash uchun so‘nggi umid – o‘troq vohalarga yurish edi. Bu

ahvolga tushgan ko‘chmanchilar o‘z jonini saqlash uchun, yirik xonlarga tobelik

bildirib, yetakchi ittifoqchilar madadida, qo‘shni hududlar va o‘troq vohalar tomon

harakatlana boshlashgan. Ko‘chmanchilar tomonidan uyushtirilgan ko‘pgina yurishlar

nafaqat o‘troq vohaga, balki ularning o‘zlari ustiga ham bo‘lgan.

Uchinchidan, o‘troq vohalarga yurish ko‘chmanchilarning emas, balki harbiy

birlashmalarning harakati edi. S.A. Pletnevaning yozishicha, yurishlarga hamisha

iqlim sharoitining noqulay kelishi va demografik portlashlar sabab bo‘lgan (Плетнева

С.А., 1982:117). Yirik chorvadorlarning ko‘plab xotin va farzandlari bo‘lib, ularni

ham chorva, yaylov va yangi yashash hududlar bilan ta’minlash zarur edi. Aholining

muntazam suratda ko‘payishi yangi yerlarga kelib joylashishni yuzaga keltirgan. Bu

ko‘chmanchilarning yangi yerlarga kelib joylashishi holati ko‘chmanchilikning yo‘q

bo‘lishi degani emas, balki, yashashga yangicha moslashuvdir. Yana shunga

qo‘shimcha iqtisodiy va siyosiy inqiroz davrida ko‘chmanchilarning yoppasiga o‘troq

aholiga aylanishi hamdir. Shu tarzda, chorvaning qirilishi natijasida, oziq-ovqat va

hunarmandchilik mahsulotlarining etishmasligi sababli, bir necha guruh aholining

xo‘jalik yuritish shakllarini o‘zgartirishi sodir bo‘ladi. Yangi ko‘chmanchilar yoki

o‘troqlashganiga ko‘p bo‘lmagan ko‘chib kelganlar o‘zlarining dashtdagi qarindosh

qabilalari bilan aloqa bog‘lab, yangi hududdagi savdo va siyosiy ishlarda imtiyozli rol

o‘ynay boshlaydi. Chegaralardagi bunday vositachilik yoki o‘tkazuvchanlik ikki xil

xo‘jalik vakillarining aloqalarini kuchaytiradi. Ikki tomon uchun ham boshqa xil

ko‘pgina (mavsumiy) shakllarni qabul qilishga imkon beradi. Ko‘chmanchilar bo‘sh

paytlari vohalarga kelib dala faoliyatida o‘z ishchi kuchlarini sotishi ham mumkin

bo‘lgan. Ayriboshlashning bosh manbai (puli) chorva hisoblangan. Ko‘plab chorva

mahsulotlari o‘troq vohalarga keltirib sotilgan. Dehqon aholi hamisha chorvachilik

mahsulotlariga(go‘sht, yog‘, jun va jundan to‘qilgan buyumlar, teri va h.) kuchli

ehtiyoj sezardi. O‘z navbatida, o‘troq voha ustalari tomonidan tayyorlangan ip-

gazlama, kiyim-kechak, xo‘jalik buyumlari va dehqonchilik mahsulotlari (bug‘doy, un,

meva-sabzavot va h.k.)ga dashtda hamisha talab katta bo‘lgan.

Chorvador va dehqon aholining o‘zaro mol ayriboshlashi odatda ko‘chmanchi va

o‘troq aholining chegara hududi bo‘ylab kechgan. Bu erdagi karvonsaroy, yarmarka va

bozorlar doimo gavjum bo‘lib, savdo qizg‘in amalga oshgan. Bunday joylarda yirik

aholi punktlari, madaniyat o‘choqlari bunyod etilgan. Shu asosda Sirdaryoning o‘rta

va quyi qismida ko‘plab shaharlar vujudga kelgan. Qadimda O‘rta Osiyoda o‘troq va

ko‘chmanchi aholini qamrab olgan (birlashtirgan) yagona iqtisodiy tizim

(konfederatsiya) bo‘lgan.

Ba’zi xollarda ko‘chmanchilik bilan shug‘ullangan xalqlar o‘troq aholi tomonidan

barpo qilingan davlatlarga yarim qaram holda kirib, ma’lum majburiyatlarni olgan

bo‘lsa-da (masalan, harbiy yordam), ba’zi hollarda esa, ko‘chmanchi–chorvadorlar

vodiylarni bosib olib, u yerlarda o‘z hukmronliklari ostida yirik davlatlar tuzganlar.

Ko‘chmanchi-chorvachilik bilan shug‘ullangan Parnlar qabilasiga hukmronlik qilgan

arshakiylar sulolasiga asos solgan Parfiya davlati, Turk va Qang‘ xoqonligi

hukmronligi davrida dehqonchilik vohalarida tashkil topgan davlatlarni misol o‘rnida

keltirish mumkin. Xuddi shunday holat Baqtriyada ham yuz beradi. Bu erda

ko‘chmanchi– yuechjilar mahalliy xalqlarni bo‘ysundirib Kushon davlatini tuzganlar.

Tadqiqotlardan ma’lumki, ko‘chmanchilarda bir kishining yashash ta’minoti uchun

dehqon aholiga qaraganda ko‘proq yer talab qilingan. Ko‘chmanchi aholi yashashi

uchun jon boshiga 1,5 desyatina yer kerak bo‘lsa, dehqon aholi jon boshiga hatto u

yerdan primitiv foydalanganda ham 0,78 desyatina yer zarur bo‘lgan. Ya’ni,

ko‘chmanchilarga dehqon aholiga qaraganda yer ikki baravar ko‘p talab qilingan.

O‘rtacha chorvador oilaning 24-25 ta oti bo‘lsa, shu miqdordagi ot uchun 2-3 km. kv

yaylov kerak bo‘lgan (Кшибеков, 1980:124). Doimiy ko‘chishlar oldidan o‘tli joylar

ko‘p bo‘lishi uchun, ko‘chmanchilar bir-biridan 10-15 km uzoqlikda joylashgan va

o‘zlariga ma’lum hududlarni bo‘lib olishgan.

Ko‘chmanchi chorvachilikda ishlab chiqaruvchi kuchlar faqat tabiiy

imkoniyatlar, chorvaning mahsuldor turlarini yaratish, mehnat qurollarini

takomillashtirish va yaylovlarni kengaytirishlar hisobiga oshirilgan. Bu xo‘jalikdagi

ishlab chiqarish kuchlarini rivojlantirishga bo‘lgan qiziqish, tinimsiz ko‘chishlarni

taqozo etgan. Ba’zi olimlar, ko‘chmanchilarning harakatchan tabiatiga qarab, ular

hamisha o‘zlarining qo‘shnilariga tazyiq o‘tkazib kelgan deb ta’kidlaydi To‘g‘ri,

ko‘chmanchi-chorvadorlar va o‘troq dehqonlar o‘rtasidagi munosabatlar doimo ham

silliq kechavermagan. Ular o‘rtasida ishchi kuchi, ishlab chiqarish va mahsulot

taqsimoti ustidan hukmronlik o‘rnatish uchun urushlar ham bo‘lib turgan.

Ko‘chmanchi xalqlarning yashash tarzi va jamiyat tuzilishini tahlil qiladigan bo‘lsak,

ular tabiati bosqinchilik yurishlari uyushtirishga mos emas. Bunday yurishlar faqat

yaylovlar uchun bo‘lishi mumkin. Feodal-patriarxal tarzidagi ko‘chmanchi

chorvadorlar uchun yer va chorva eng muhim hisoblangan. Biroq ko‘chmanchilarning

asosiy yashash tarzi chorvaga bog‘liq. Kimning chorvasi ko‘p bo‘lsa, u yaylovlarning

egasi bo‘lardi. Shuning uchun yer uchun kurash xususiy chorvani saqlash va

ko‘paytirish uchun bo‘lgan (Сулейманов, 1989:67). Ular asrlar mobaynida chorvani

saqlash va mahsuldorligini oshirish borasida, ko‘plab yutuqlarni qo‘lga kiritib, yashash

uchun qulay imkoniyatlar yaratishdi.

Insoniyat sanoatlashgan davrgacha butunlay yoki ma’lum tarzda tabiiy sharoitga

qaram bo‘lgan va bu holat xo‘jalik turi va uning rivojlanishini ta’minlagan. Qanchalik

qadimiylikka borgan sari, geografik omillar, kishilarning jamiyat va xo‘jalik

taraqqiyoti va madaniyatida hal qiluvchi rol o‘ynaganligini kuzatamiz Aynan,

Yevrosiyo cho‘llaridagi tabiiy sharoit ko‘chmanchi chorvadorlarning xo‘jalik yuritish

shakli va uning bosqichlarini yuz yilliklar mobaynida – yangi davrgacha saqlanib

qolishi va yetib kelishini ta’minladi. Faqat o‘ziga xos tabiiy sharoitlar, “Qadimgi

Sharqda”, daryo va tog‘ oldi hududlaridagi unumdor vohalarda ilk dehqonchilikning

taraqqiy topishi va jamiyatning baravj rivojiga sabab bo‘lgan.

Sirdaryo bo‘yida mavsumiy yaylovlar ko‘p. Bulardan qishda – cho‘lli mintaqa,

yozda o‘tloqlar (yaylov) mintaqasidan almashinib foydalanilgan. Shuningdek, tog‘oldi

hududlarda xashak jamg‘arib, uy chorvachiligi bilan ham shug‘ullanilgan. Qadimgi

Sirdaryo bo‘yi hududida o‘rganilgan ko‘plab ko‘chmanchilarga mansub

manzilgohlarda yashash va xo‘jalik yuritish uchun qurilgan inshootlar, kichik tog‘li

daryolardan keltirilgan irrigatsiya qoldiqlari, chorva qo‘ralari, shuningdek,

dehqonchilik bilan bog‘liq bronza o‘roq, tosh motiga, yero‘choq, kichik tog‘ daryolari

asosidagi irrigatsiya qoldiqlari o‘rganilgan. L.M. Levina tadqiqotlarida cho‘l va

dashtliklardan tog‘ vodiylariga almashinadigan joylarda ko‘chmanchilarning statsionar

manzilgohlari qayd qilingan (Левина Л.М., 1971:214). O‘rta Sirdaryo bo‘ylarida ham

aholi o‘troqlashuvi va yuksak rivojlangan shahar madaniyatiga asos solinishi aynan

yuqoridagi xususiyatlar bilan mos keladi. Hududdan topilgan ko‘plab manzilgohlar va

shahar qoldiqlari asosan, tabiiy himoyalangan dehqonchilik vodiylari bilan cho‘l

mintaqasi chegarasida, anhorlar va savdo yo‘llari bo‘yiga yaqin joylarda ko‘payib

boradi.

K.A. Akishev Yettisuvdagi Besshatir mozorqo‘rg‘onlarini o‘rganishda

yog‘ochdan yasalgan sag‘anaga duch kelib, qabr yasashdagi statsionar uylarga xos

alomatlarni aniqlagan. Bunga tayanib, Ettisuv sak va usunlari sovuq kunlarini

statsionar qishloqlarda o‘tkazgan va ular faqat chorvador bo‘lmagan degan fikrga

keladi (Акишев К.А., 1970:72-78). Orolbo‘yi saklari ham yuqori darajadagi

quruvchilik san’atiga ega bo‘lib, ular murakkab irrigatsiya tarmoqlari, shuningdek,

qishloq va shaharlar ham bunyod etishgan (Толстов, 1960:139-184).

Ko‘chmanchilar hamisha dehqonchilik va ovchilik bilan shug‘ullanib kelgan.

Ma’lumki, ko‘chmanchilarning katta qismi qishlovlarda yotadi (yotoq) ba’zida

kiyimlari ham o‘troq aholiga xos ko‘rinishda bo‘lgan. Mintaqadagi, antik va ilk o‘rta

asrlarga oid ko‘plab manzilgohlar qishlov ovullari, statsionar manzilgohlar,

hunarmandchilik rivojlangan yirik markaz (poselenie)lar ekanligi ma’lum bo‘ldi.

Atrofi sahrolardan iborat bo‘lgan bu aholi manzilgohlari va shaharlarni mahsulot bilan

ta’minlash qiyin edi. Odam omili resurslarining atrofda yo‘qligi sababli, kuchli siyosiy

hokimiyatning yemirilishi bilan bu manzilgohlar ham inqirozga yuz tutgan.

Shuningdek, suv balansining buzilishi ham manzilgohlarning yo‘q bo‘lib ketishiga

yoki aholining boshqa joyga ko‘chib o‘tishiga olib kelgan. O‘rganilgan yodgorliklar

taqdiri haqida to‘g‘ridan-to‘g‘ri bunday xulosa chiqarish ham to‘g‘ri emas.

Aytilganidek, bu manzilgohlar ko‘chmanchi va dehqonchilik vohalari

chegaralarida paydo bo‘lganligidan ular uchun zarur mahsulotlar savdo aloqalari orqali

keltirilgan. Faqat u yoki bu sabab orqali qurilgan, savdo aloqalari esa bu shaharlarga

hayot bag‘ishlagan. Ikkala tomon o‘rtasidagi aloqalarning buzilishi esa ularning

inqiroziga sabab bo‘lgan (Джураев И., 2019:658-661). Bu holat ko‘chmanchilar

uchun ham taalluqli. Ko‘chmanchilar dashti va dehqonchilik vohasi tutashib ketadigan

hududda joylashgan G‘ulbo mozorqo‘rg‘onlarida ko‘plab ko‘chmanchilar moddiy

madaniyatiga taalluqli ashyolar bilan birgalikda shahar hunarmandlari tomonidan

yuksak did bilan yasalgan sopol idishlarning ham uchrashi fikrimizni tasdiqlaydi

(Джураев И., 2021: 225).

XULOSA VA TAKLIFLAR

Xulosa qilib aytganda, O‘rta Osiyo sharoitida iqtisodiyotning uzluksiz rivoj

topishi faqat o‘ziga xos mehnat taqsimoti va ikki xil xo‘jalik yurituvchi aholi madaniy

aloqalari faoliyatining integratsiyalashuvi bilan belgilanadi. Ikki tomon ham bir -birisiz

normal hayoti faoliyat ko‘rsata olmagan. Ko‘chmanchilar madaniy taraqqiyoti esa,

asosan ularning uzluksiz o‘troqlashib borishi bilan xarakterlanadi.

Ko‘chmanchilarning yozgi yaylovlari qishlovlaridan qancha uzoq bo‘lmasin, baribir

ular qishloqlarida ko‘p vaqt o‘tkazgan. Bu ularning o‘troqlikka o‘tishi va dehqonchilik

bilan shug‘ullanishiga, o‘rta asrlarda urbanizatsiya jarayonlarining kuchayishi va

shaharlar paydo bo‘lishiga imkon yaratgan. Ular faoliyati tufayli, tog‘, tog‘oldi, dasht

va cho‘l hududlari hech qachon bo‘shab qolmagan.

Demak, bunday qabilalar cho‘l va dashtlardan to, uzoq shimoldagi o‘rmonlarining

janubiy qismi-taygagacha, ya’ni qayerdaki chorva uchun qulay joylarda yashab, u

yerlardagi mavjud imkoniyatlarni ishlab chiqarishga jalb qilishgan va bu orqali dunyo

sivilizatsiyasi taraqqiyotiga o‘z hissalarini qo‘shib kelishgan.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Акишев К.А. О возникновении оседлости и земледелия у древних усуней
Семиречья// По следам древних культур Казахстана. Алма–Ата, 1970.
2. Акишев К.А., Кушаев Г.А.Древняя культура саков и усуней долины р.
Или. Алма–Ата, 1964.
3. Байпаков К.М. Город и степь в древности: оседлость и земледелие у саков
и усуней Жетысу // Культура номадов Центральной Азии. Самарканд, 2008.
4. Вернадский В.И. Философские мысли натуралиста. М., 1988.
5. Джураев И. Mиграционний процес Центрально Азиатских
скотоводческих племен на юг //традицийни та инновацийни пидходи до
наукових дослиджень. – 2021. – С. 225.
6. Djuraev I. On the question of the relationship of the population of the steppes
Eurasia and Central Asia in the bronze age //Theoretical & Applied Science. – 2019. –
№. 11. – С. 658-661.
7. Левина Л.М Керамика нижней и средней Сырдарьи в первой половине
первого тысячелетия н.э. М., Наука, 1971.
8. Массон В.М. Номады и древние цивилизации: динамика и типология//
Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизаций. Алма-Ата, Наука,
1989.
9. Мирзааҳмедов Ж., Одилов Ш., Пардаев М., Мақсудов Р. Қазилтепа
қадимиятидан лавҳалар. А.Қодирий номидаги Халқ меъроси нашриёти.
Ташкент, 2002.

10. Пардаев М.Х. Северо–западная Уструшана в эпоху раннего

средневековья (по материалам нижнего течения Сангзара) // Автореф. дисс. канд.

ист. наук. Ташкент, 1995.

11. Пардаев М.Х. Жиззах воҳаси қадим ва ўрта асрлар тарихини

ўрганишнинг истиқболлари ва муаммолари. Тошкент, 2006.

12. Sheraliyevich K. O. et al. The Role of Studying the History of Irrigated

Farming Culture in the Work of Yahya Ghulomov //Naturalista Campano. – 2024. – Т.

28. – №. 1. – С. 1735-1740.

REFERENCES:

1. Akishev K.A. O vozniknovenii osedlosti i zemledeliya u drevnix usuney

Semirechya// Po sledam drevnix kultur Kazaxstana. Alma–Ata, 1970. (In Russian)

2. Akishev K.A., Kushayev G.A.Drevnyaya kultura sakov i usuney dolini r. Ili.

Alma–Ata, 1964. (In Russian)

3. Baypakov K.M. Gorod i step v drevnosti: osedlost i zemledeliye u sakov i

usuney Jetisu // Kultura nomadov Sentralnoy Azii. Samarkand, 2008. (In Russian)

4. Vernadskiy V.I. Filosofskiye misli naturalista. M., 1988. (In Russian)

5. Djurayev I. Migratsionniy protses Sentralno Aziatskix skotovodcheskix

plemen na yug //traditsiyni ta innovatsiyni pidxodi do naukovix doslidjen. – 2021. – S.

225. (In Russian)

6. Djuraev I. On the question of the relationship of the population of the steppes

Eurasia and Central Asia in the bronze age //Theoretical & Applied Science. – 2019. –

№. 11. – S. 658-661.

7. Levina L.M Keramika nijney i sredney Sirdari v pervoy polovine pervogo

tisyacheletiya n.e. M., Nauka, 1971. (In Russian)

8. Masson V.M. Nomadi i drevniye sivilizatsii: dinamika i tipologiya//

Vzaimodeystviye kochevix kultur i drevnix sivilizatsiy. Alma-Ata, Nauka, 1989. (In

Russian)

9. Mirzaahmedov J., Odilov Sh., Pardayev M., Maqsudov R. Qaziltepa

qadimiyatidan lavhalar. A.Qodiriy nomidagi Xalq me’rosi nashriyoti. Tashkent, 2002.

(In Uzbek)

10. Pardayev M.X. Severo–zapadnaya Ustrushana v epoxu rannego

srednevekovya (po materialam nijnego techeniya Sangzara) // Avtoref. diss. kand. ist.

nauk. Tashkent, 1995. (In Russian)

11. Pardayev M.X. Jizzax vohasi qadim va o‘rta asrlar tarixini o‘rganishning

istiqbollari va muammolari. Toshkent, 2006. (In Uzbek)

12. Sheraliyevich K. O. et al. The Role of Studying the History of Irrigated

Farming Culture in the Work of Yahya Ghulomov //Naturalista Campano. – 2024. – T.

28. – №. 1. – S. 1735-1740.