O‘ZBEK XALQINING ETNOGENEZI MASALASI: NAZARIY-
METODOLOGIK YONDASHUVLAR VA AKADEMIK A.ASQAROV
QARASHLARI
THE ISSUE OF THE ETHNOGENESIS OF THE UZBEK PEOPLE:
THEORETICAL AND METHODOLOGICAL APPROACHES AND THE
VIEWS OF ACADEMICIAN A.ASKAROV
ПРОБЛЕМА ЭТНОГЕНЕЗА УЗБЕКСКОГО НАРОДА: ТЕОРЕТИКО-
МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ПОДХОДЫ И ВЗГЛЯДЫ АКАДЕМИКА
А.АСКАРОВА
https://zenodo.org/records/19260679
Sattorov Nurbek Abdurazzoqovich
Oriental universiteti Ijtimoiy - gumanitar fanlar
kafedrasi dotsenti,
tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
Tel.: +998 90-276-45-32
E-mail: beksattoroff@gmail.com
Annotatsiya. Mazkur maqolada o‘zbek xalqining etnogenezi masalasi zamonaviy
tarixiy-etnologik fan nuqtayi nazaridan tahlil qilinadi. Tadqiqotda etnogenez
muammosini o‘rganishda qo‘llaniladigan asosiy nazariy va metodologik yondashuvlar
yoritilib, ularning ilmiy ahamiyati baholanadi. Shuningdek, akademik A.Asqarovning
o‘zbek xalqining shakllanish jarayoni, uning tarixiy ildizlari va etnik tarkibiga doir
qarashlari chuqur tahlil etiladi. Mazkur maqolada akademik A.Asqarov
konsepsiyasining o‘zbek xalqi etnogenezi masalasini tadqiq etishdagi o‘rni va
ahamiyatini aniqlab beradi hamda uni zamonaviy ilmiy qarashlar bilan qiyoslaydi.
Maqola natijalari o‘zbek xalqining etnogenezi va etnik tarixini o‘rganishda muhim
nazariy va metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: o‘zbek xalqi, etnogenez, etnik tarix, nazariy-metodologik
yondashuvlar, akademik A. Asqarov.
Annotation: This article examines the problem of the ethnogenesis of the Uzbek
people from the perspective of modern historical and ethnological scholarship. The
study analyzes key theoretical and methodological approaches used in the investigation
of ethnogenetic processes and evaluates their scholarly significance. Particular
attention is paid to the views of Academician A. Askarov regarding the formation of
the Uzbek people, their historical roots, and ethnic composition. The article assesses
the role and importance of Askarov’s concept in the study of Uzbek ethnogenesis and
compares it with contemporary academic interpretations. The research findings
contribute to a deeper understanding of the ethnic history of the Uzbek people and
provide a solid theoretical and methodological foundation for further studies.
Keywords: Uzbek people, ethnogenesis, ethnic history, theoretical and
methodological approaches, Academician A. Askarov.
Аннотация: В статье рассматривается проблема этногенеза узбекского
народа с позиций современной историко-этнологической науки. Анализируются
основные теоретические и методологические подходы к изучению
этногенетических процессов, раскрывается их научное значение. Особое
внимание уделено взглядам академика А.Аскарова на процесс формирования
узбекского народа, его исторические корни и этнический состав. Проводится
анализ концепции ученого, определяется ее место и значение в исследовании
этногенеза узбеков, а также осуществляется сопоставление с современными
научными подходами. Полученные выводы могут быть использованы при
дальнейшем изучении этнической истории узбекского народа.
Ключевые слова: узбекский народ, этногенез, этническая история,
теоретико-методологические подходы, академик А.Аскаров.
KIRISH
O‘zbek xalqining etnogenezi masalasi Markaziy Osiyo tarixshunosligi va
etnologiya fanining eng murakkab hamda dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi.
Mazkur masala nafaqat xalqning kelib chiqishi va shakllanish bosqichlarini aniqlash,
balki mintaqada qadimdan kechgan etnik jarayonlar, migratsiyalar, madaniy aloqalar
va ijtimoiy-siyosiy omillarning o‘zaro ta’sirini yoritish nuqtayi nazaridan ham muhim
ahamiyatga ega. O‘zbek xalqi etnogenezining ilmiy tadqiqi xalqning tarixiy xotirasi,
milliy o‘zlikni anglash va madaniy merosni chuqurroq tushunishda muhim
metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi.
Sovet davri va mustaqillik yillarida o‘zbek xalqining etnogenezi masalasi turli
nazariy va metodologik yondashuvlar asosida tadqiq etildi. Ayrim tadqiqotlarda
etnogenez jarayoniga biryoqlama – faqat ko‘chmanchi yoki faqat o‘troq aholi omillari
asosida baho berilgan bo‘lsa, keyingi ilmiy izlanishlarda arxeologik, antropologik,
etnologik va yozma manbalarni kompleks tahlil qilishga asoslangan yondashuvlar
ustuvorlik kasb eta boshladi. Aynan shunday kompleks yondashuvlar o‘zbek xalqining
shakllanish jarayonini ko‘p asrlik va ko‘p qatlamli tarixiy hodisa sifatida talqin etish
imkonini bermoqda.
Mazkur ilmiy jarayonda akademik A.Asqarovning tadqiqotlari alohida o‘rin
tutadi. U o‘zbek xalqining etnogenezini mahalliy qadimgi aholi asosida, turli tarixiy
davrlarda mintaqaga kirib kelgan etnik komponentlarning uzviy qo‘shilishi natijasida
yuzaga kelgan murakkab jarayon sifatida izohlaydi. A.Asqarov qarashlari arxeologik
va etnologik materiallarga tayangan holda shakllangan bo‘lib, ular o‘zbek xalqi
etnogenezi masalasiga ilmiy xolislik va tarixiylik tamoyillari asosida yondashish
zarurligini ko‘rsatadi.
Ushbu maqolaning maqsadi o‘zbek xalqining etnogenezi masalasini yoritishda
qo‘llaniladigan asosiy nazariy-metodologik yondashuvlarni tahlil qilish hamda
akademik A.Asqarov qarashlarining ilmiy ahamiyatini ochib berishdan iborat.
Shuningdek, tadqiqot doirasida A.Asqarov konsepsiyasining zamonaviy
tarixshunoslikdagi o‘rni va uning o‘zbek xalqining etnogenezi va etnik tarixini
o‘rganishdagi metodologik imkoniyatlari baholanadi.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
O‘zbek xalqining etnogenezi masalasi XX asr boshlaridan boshlab Markaziy
Osiyo tarixshunosligi va etnologiya fanida muntazam tadqiq etib kelinmoqda.
Dastlabki ilmiy izlanishlarda mazkur muammo asosan umumiy tarixiy yondashuvlar
doirasida ko‘rib chiqilgan bo‘lsa, keyinchalik arxeologik, antropologik va etnografik
ma’lumotlarga tayangan holda kompleks tadqiqotlar amalga oshirildi. Shu jihatdan,
o‘zbek xalqi etnogenezini o‘rganish jarayonida turli ilmiy maktablar va konsepsiyalar
shakllanganini kuzatish mumkin.
Sovet davri tarixshunosligida o‘zbek xalqining etnik shakllanishi masalasi sinfiy
yondashuv va marksistik metodologiya asosida talqin etilgan. Ushbu davr
tadqiqotlarida etnogenez jarayonlari ijtimoiy-iqtisodiy omillar bilan chambarchas
bog‘lab izohlangan bo‘lib, ayrim hollarda etnik omillarning murakkabligi yetarlicha
hisobga olinmagan. Shunga qaramay, bu davrda to‘plangan boy arxeologik va
etnografik materiallar keyingi ilmiy izlanishlar uchun muhim manba vazifasini bajardi.
Mustaqillik yillarida o‘zbek xalqining etnogenezi masalasiga yondashuvlarda
muayyan metodologik yangilanishlar yuz berdi. Tadqiqotlarda milliy tarixni xolis va
ilmiy asosda yoritish, mahalliy etnik jarayonlarga ustuvor ahamiyat berish,
shuningdek, qadimgi o‘troq dehqonchilik madaniyatlari bilan ko‘chmanchi chorvador
qabilalar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni kompleks tarzda tahlil qilishga intilish kuchaydi.
Bu jarayonda arxeologiya, antropologiya, etnologiya va yozma manbalar
ma’lumotlarini o‘zaro uyg‘unlashtirgan holda tadqiq etish tamoyili keng qo‘llanila
boshlandi.
O‘zbek xalqining etnogenezi muammosini chuqur o‘rgangan yetakchi olimlar
orasida akademik A.Asqarovning ilmiy merosi alohida ahamiyatga ega. Uning
tadqiqotlarida o‘zbek xalqining shakllanishi uzoq tarixiy jarayon sifatida talqin qilinib,
mintaqaning qadimgi aholisining uzviy davomiyligi asosiy omil sifatida ko‘rsatib
beriladi. Akademik A.Asqarov arxeologik topilmalar va etnografik kuzatishlarga
tayangan holda, o‘zbek xalqi etnogenezida mahalliy substrat bilan turli tarixiy
davrlarda kirib kelgan etnik komponentlarning sintezi muhim rol o‘ynaganini asoslab
beradi.
Shuningdek, mavzuga oid adabiyotlarda o‘zbek xalqi etnogenezi masalasini turli
jihatlardan yoritgan tadqiqotchilar qarashlari ham muhim o‘rin tutadi. Ayrim olimlar
etnik shakllanishda turkiy omilning ustuvorligini ta’kidlasa, boshqalari eroniy tilli
aholi va qadimgi dehqonchilik madaniyatlarining roliga alohida e’tibor qaratadi.
Mazkur qarashlarning xilma-xilligi o‘zbek xalqi etnogenezi muammosining murakkab
va ko‘p qirrali ekanidan dalolat beradi.
Umuman olganda, mavzuga oid adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek
xalqining etnogenezi masalasi hozirgi kunda ham ilmiy bahs-munozaralarga boy
bo‘lib, uni o‘rganishda nazariy-metodologik yondashuvlarni takomillashtirish, yangi
arxeologik va antropologik ma’lumotlarni ilmiy muomalaga kiritish dolzarb vazifa
bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa, akademik A.Asqarov qarashlarini zamonaviy ilmiy
kontekstda qayta tahlil qilish mazkur masalaning yanada chuqurroq ochilishiga xizmat
qiladi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Tadqiqotda o‘zbek xalqining etnogenezi masalasi tarixiy asoslarini o‘rganishda
xolislik tamoyiliga amal qilinib, tahlil, sintez, qiyosiy tahlil, umumlashtirish, tarixiy
tahlil hamda xronologik yondashuv kabi ilmiy uslublardan foydalanildi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Etnologiya fanining nazariy va metodologik asoslariga ko‘ra, har bir millatning
shakllanishi uch asosiy bosqichdan iborat bo‘ladi. Birinchi bosqich – bu xalqning
etnogenezi, ya’ni etnos sifatida shakllanish jarayoni. Etnos vujudga kelgandan keyin,
uning ikkinchi bosqichi – el yoki xalq sifatidagi tarixi boshlanadi. Uchinchi bosqichda
esa bu etnos rivojlanib, millat darajasiga yetadi va shu bilan uning milliy tarixi yuzaga
chiqadi. Har bir bosqich alohida va uzoq tarixiy davrlarni qamrab oladi. Bu nazariya
etnologiya fanining umumqabul qilingan qoidasi hisoblanadi va barcha millatlarga
taalluqlidir.
Ilmiy jihatdan e’tirof etilgan yondashuvga ko‘ra, ma’lum bir xalq yoki millatning
etnogenezi qachon boshlanganini aniqlashda, eng avvalo, uning bugungi ona tilining
ilk asoslari qay vaqtda yuzaga kelgani asosiy mezon sifatida qaraladi. Ana shu mezon,
o‘sha xalqning etnogenezi qay davrdan boshlanganini belgilaydi. Agar shunday
metodologik yondashuvga tayanadigan bo‘lsak, akademik A.Asqarov fikricha, o‘zbek
xalqining etnogenez jarayoni taxminan 3,5 ming yil avval, ya’ni so‘nggi bronza
davrida boshlangan. (Асқаров А., 2015. Б. 640). Chunki miloddan avvalgi II ming
yillikning o‘rtalarida, Turkistonning shimoli-sharqidagi Sirdaryoning o‘ng sohilidan
tortib, Ordosgacha cho‘zilgan keng dashtlarda yashagan turk etnosiga mansub qabila
va urug‘lar O‘rta Osiyoga ko‘chib kelgan. Bu tarixiy jarayon adabiyotlarda “oriylar
migratsiyasi” deb yuritiladi. Shu davrda ular bu hududdagi qadimgi eroniy tilli xalqlar
– sug‘diylar, xorazmiylar, boxtariylar, chochliklar va praganaliklar bilan etnik
aralashuvga kirishgan. Shu bois, aynan shu davrni o‘zbek xalqi etnogenezining
boshlang‘ich bosqichi deb hisoblash mumkin. (Асқаров А., 2015. Б. 640).
Ta’kidlash lozimki, O‘rta Osiyo o‘zbek va tojik xalqlarining etnogenetik hamda
etnik tarixi shakllangan asosiy makon hisoblanadi. Bu ikki xalqning elat sifatida
shakllanish jarayonlari aynan shu makonda, o‘zaro chambarchas bog‘liq va murakkab
sharoitda kechgan. Har ikki xalq bir hududda yashab kelgani sababli, ularni qadimdan
geografik jihatdan aniq ajratish ancha mushkul.
Akademik A.Asqarovning tadqiqotlariga tayanadigan bo‘lsak, til va siyosiy birlik
kabi etnologik mezonlarga asosan, tojik xalqining etnogenezi milodiy IX-X asrlarda,
o‘zbek xalqiniki esa XI-XII asrlarda yakuniga yetgan. Shu davrdan boshlab, bu ikki
xalqning etnik tarixi boshlangan, ya’ni ular mustaqil xalqlar sifatida shakllana
boshlagan. (Асқаров А., 2015. Б. 641).
O‘zbek xalqi tarixidagi elat (xalq) sifatidagi rivojlanish jarayoni XIX asr oxiri va
XX asr boshlarigacha davom etdi. Bu davrda Rossiya imperiyasining bosqini natijasida
O‘rta Osiyoga Rus kapitali kirib kelishi mahalliy jamiyatda katta o‘zgarishlarga sabab
bo‘ldi. Xususan, mahalliy boylar orasida milliy burjuaziya shakllana boshladi. Ular
moliyaviy imkoniyatlarini ishga solib, yangi ijtimoiy harakat – jadidchilikning yuzaga
kelishiga turtki berishdi.
Bu yangi burjua qatlami farzandlari Yevropa mamlakatlarida tahsil oldi, u yerdagi
iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy hayot bilan tanishdi. Ular o‘z vatini ham shunday isloh
qilish mumkinligini anglab, o‘zgarishlarni ma’rifat orqali boshlash kerakligini
tushunishdi. Shu asosda ular mahalliy aholi uchun yangi maktablar ochdi, gazeta va
jurnallar nashr etdi, xalqni uyg‘otish va o‘zligini anglashga da’vat etdi. Keyinchalik bu
harakat mafkuraviy va siyosiy kurashga aylandi.
Aynan shu harakatlar – XIX asr oxiri va XX asrning birinchi choragida kechgan
ijtimoiy, iqtisodiy va mafkuraviy o‘zgarishlar – o‘zbek xalqining millat sifatidagi tarixi
boshlanganini ko‘rsatadi.
Turkiston o‘lkasida ro‘y bergan milliy uyg‘onish jarayoni Sovet hokimiyatining
jiddiy tashvishga solishi natijasida Sovet hokimiyatining O‘rta Osiyo xaritasida
o‘zbek, turkman, qozoq, qirg‘iz va tojik nomlari bilan bir qatorda millatlar nomi bilan
ataluvchi yangi davlatlarni rasmiy ravishda tashkil etildi.
Sovet hokimiyatining dastlabki yillarida, yangi tashkil etilgan respublikalarga –
ya’ni o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, turkman va tojik xalqlari nomi bilan atalgan davlat
tuzilmalariga – tarix yozish jarayoni boshlab yuborildi. Bu jarayonda har bir respublika
uchun alohida milliy tarix yaratilishiga harakat qilindi. Natijada, umumiy Turkiston
zaminining yagona tarixi va boy madaniy merosi bosqichma-bosqich parchalanib,
avlodlar o‘rtasidagi an’anaviy tarixiy birlik tamoyillariga putur yeta boshladi.
Yangi tashkil etilgan davlatlarning tarixini yozishni boshlagan sovet tarixchilari
nafaqat tarixni muayyan nuqtadan boshlashga intiladi, balki tarixiy davomiylik va
mintaqadagi elatlar o‘rtasidagi uzviylikni e’tibordan chetda qoldiradi. (Ўзбекистон
тарихи (1917-1991 йиллар), 2019. Б. 77-85). Shuni alohida ta’kidlash lozimki, Sovet
hokimiyatining ilk yillarida o‘zbek xalqining kelib chiqish tarixini yoritishda asosan
o‘rta asrlarga oid, ko‘p hollarda rivoyat va hikoyalar bilan omuxtalashgan yozma
manbalarga tayanilgan. Buning asosiy sababi shundaki, o‘sha davrda O‘rta Osiyoda
arxeologiya, antropologiya, etnografiya, toponimika, numizmatika, geraldika, tarixiy
lingvistika kabi tarixiy manbashunos fanlar yetarli darajada rivojlanmagan edi. Aslida
esa xalq va elatlarning etnogenezini ilmiy asosda to‘liq o‘rganish ana shu sohalarning
kompleks rivojisiz mumkin emas.
Bundan tashqari, o‘sha paytda turkiy tilli aholining etnik tarixi mavjud an’anaviy
etnosiyosiy voqelikni hisobga olmagan holda tadqiq etildi. Natijada, o‘zbek xalqining
kelib chiqishiga oid murakkab masala soddalashtirilib, “o‘zbeklar faqat turk
qabilalaridan tashkil topgan, ular mintaqaga qadimdan xos, sof turk tilli xalqdir”, degan
bir yoqlama tezis ilgari surildi. (Асқаров А, 2015. Б. 641). Bu g‘oya mintaqada milliy
ziddiyatlar kelib chiqishiga olib kelishi mumkinligi aniq bo‘lib qoldi .
Shu bilan birga, bu g‘oyaga mutlaq qarama-qarshi yondashuvga ega bo‘lgan
guruhlar ham paydo bo‘ldi. Ular “O‘rta Osiyoning qadimgi aholisi faqat eroniy tilli
xalqlar bo‘lgan, turkiylar esa bu hududga keyin kelgan kelginchilardir”, degan tezisni
ilgari surdilar. (Асқаров А, 2015. Б. 641).
O‘lkada o‘tkazilayotgan milliy siyosatni kuzatayotgan islom ulamolari
xalqlarning kelib chiqishiga nisbatan o‘ziga xos munosabat bildirdilar. Ularning
ta’kidlashicha, etnosni shakllantiruvchi asosiy omil til emas, balki dindir. Ulamolarga
ko‘ra, O‘rta Osiyo xalqlari turli tillarda so‘zlashishi mumkin bo‘lsa-da, ularning
barchasini birlashtiruvchi umumiy belgilardan biri – islom diniga mansubligidir.
(Asqarov, 2015. Б. 641).
Aslida esa, bu kabi qarama-qarshi fikrlar va qarashlar, ijtimoiy-gumanitar fanlar
hali rivojlanishning bosh bosqichida bo‘lgan bir davrda shakllangani bois, muayyan
darajada tabiiy edi.
XX asrning 40-yillariga kelib, o‘zbek xalqining kelib chiqishi masalasida
sharqshunos olim A.Yu.Yakubovskiy 1941-yilda “O‘zbek xalqining etnik kelib
chiqishiga doir masalalar” nomli risolasini nashr etdi. Ushbu asarida Yakubovskiy
muhim ilmiy xulosalarni ilgari suradi.
Uning ta’kidlashicha, Movarounnahr va unga tutash hududlar hech qachon bo‘sh,
aholi yashamagan yerlar bo‘lmagan. Shayboniyxon boshchiligidagi Dashti Qipchoq
o‘zbeklari bu hududlarga kirib kelgunga qadar ham bu yerlarda turkiy va eroniy tilli
qabila va elatlar birgalikda, aralash holda yashaganlar. Agar mazkur hududlarda
Shayboniyxon kelguncha aholi yashamagan, “kimsasiz” yerlar bo‘lganida, o‘zbek
xalqining tarixi XVI asrdan, ya’ni Shayboniyxondan boshlangan, deb aytish mumkin
bo‘lar edi. Ammo tarixiy va arxeologik dalillar bu fikrni rad etadi degan fikrni
bildiradi. (Якубовский А.Ю, 1941 Б. 16).
Arxeologik topilmalar va qadimgi yozma manbalar shuni ko‘rsatadiki, bu
hududlarda eroniy va turkiy tilli aholi uzoq davrlardan beri qo‘shnilik va hamkorlikda
yashab kelgan. Ular o‘rtasida iqtisodiy, madaniy va etnik aloqalar tarixan juda qadimiy
ildizlarga ega. Ayniqsa, Buyuk Turk xoqonligining mintaqaga kirib kelishi bu
jarayonni yangi bosqichga olib chiqdi. G‘arbiy Turk xoqonligi davrida esa ikki til
sohibi xalqlar o‘rtasidagi etnomadaniy qorishuv yanada kuchaydi, shu bilan birga,
siyosiy va harbiy ustunlik turk qabilalari qo‘liga o‘ta boshladi.
A.Yu.Yakubovskiyning fikriga ko‘ra, ana shu tarixiy voqelik – ya’ni Turk
xoqonligi davridan boshlangan etnomadaniy va etnosiyosiy jarayonlar – o‘zbek
xalqining etnogenezi uchun boshlang‘ich nuqta hisoblanadi. Uning ushbu ilmiy
konsepsiyasi o‘z vaqtida o‘zbek xalqining kelib chiqishi masalasidagi eng to‘g‘ri va
dalilga asoslangan xulosa sifatida e’tirof etilgan. (Якубовский А.Ю, 1941 Б. 20).
A.Yu.Yakubovskiy tomonidan ilgari surilgan etnogenezga oid ilmiy g‘oyani
keyinchalik arxeolog va etnograf S.P. Tolstov yanada rivojlantirdi. U Movarounnahr
va qadimgi Xorazm hududlarida keng qamrovli arxeologik va antropologik tadqiqotlar
olib bordi. Bu tadqiqotlar natijasida o‘zbek xalqining etnogenezi ildizlari antik
davrgacha, ya’ni miloddan avvalgi ming yilliklargacha qadimiylashtirildi. (Толстов
С.П, 1941 Б. 33).
Ko‘p yillardan beri mintaqaning deyarli barcha hududlarida tadqiqot olib
borayotgan akademik A.Asqarov ilmiy ishlarida bugungi kunda Markaziy Osiyoda
yashab kelayotgan barcha turkiy va eroniy tilli xalqlar – o‘zbek, tojik, qozoq, qirg‘iz,
turkman va qoraqalpoqlar – avtoxton, ya’ni ushbu hududning tub aholisidir degan
fikrni ilgari suradi. Ularning barchasi tarixiy-etnik jihatdan umumiy ildizga ega. Agar
ularni mevali bir daraxtga qiyos qiladigan bo‘lsak, bu daraxtning turli payvand shoxlari
– bir tomonda tojik, boshqa tomonda o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, turkman va qoraqalpoq
xalqlaridir. Bu yerda qadim va o‘rta asrlarda yashab o‘tgan buyuk allomalar, din va
ilm-fan namoyandalarining butun Markaziy Osiyo xalqlariga teng darajada taalluqlidir,
degan qarashni o‘z monografiyalarida keltirib o‘tadi. (Асқаров А, 2015. Б. 643).
Zero, mintaqa xalqlarining ajdodlari asrlar davomida o‘zaro iqtisodiy, madaniy
va etnik aloqada bo‘lib, aralash holda yashaganlar, tashqi tahdidlarga qarshi birgalikda
kurashganlar. Ular tomonidan yaratilgan boy madaniy meros esa, tabiiy ravishda,
barcha xalqlar uchun umumiy, umuminsoniy boylik hisoblanadi. Bu boylik,
shuningdek, ajdodlarimizning jahon sivilizatsiyasiga qo‘shgan muhim hissasi sifatida
ham e’tirof etilgan.
So‘nggi yillardagi tadqiqotlar natijasi shuni ko‘rsatadiki, Markaziy Osiyoning
bronza davriga oid dasht chorvador qabilalarining moddiy madaniyatidagi kuchli
o‘xshashlik mavjud ekanligi, shuningdek, antropologik tipning yakdilligi ham
Markaziy Osiyoda yashab kelayotgan barcha turkiy va eroniy tilli xalqlar bitta o‘q
tomirga mansubligini isbotlaydi.
Etnogenez jarayonida hal qiluvchi rol o‘ynaydigan omillardan biri til omili bo‘lib,
tilshunos mutaxassislardan A.S.Omonjolov kushonlar davriga oid bo‘lgan “noma’lum
yozuv”ni Issiq yozuvi bilan taqqoslab tahlil qildi va uning qadimgi turkiy yozuv
ekanini ilmiy asoslab berdi. (Омонжолов А.С, 1975. Б. 61-65).
So‘nggi yillarda Xitoy va yapon olimlarining qadimgi Xitoyning 24 sulolaviy
tarixi bo‘yicha iyerogliflarning asl mohiyati qayta tahlil qilindi. Ushbu ilmiy
tadqiqotlar natijasida N.Ya.Bichurindan farqli ravishda, miloddan avvalgi III ming
yillikning oxiri va II ming yillikning boshlarida Janubiy Sibirda “xu”, “g‘uz”, “tiek”,
“hunnu” kabi etnonimlar mavjud ekanligi aniqlandi. Bu etnonimlarning geografik va
madaniy lokalizatsiyasi Yevrosiyoning eneolit va bronza davri arxeologik
madaniyatlariga bog‘liq ekani ilmiy jihatdan isbotlandi.
Jahon tarixshunosligida g‘uz (og‘uz), tiek (turk), xu (hun) etnonimlari turk etnik
qatlamiga mansubligiga oid tajribalar mavjud. Ular eneolit va bronza davrlarida Tyan-
Shan, Janubiy Sibir dashtlari, Yenisey havzalari, Ordosgacha bo‘lgan hududlarda
yashagan. G‘arb olimlari, xususan Rossiyadagi tarixchilar hindu-oriy nazariyasi
ta’sirida Yevrosiyo dashtlarining eneolit va bronza davri qabilalari qadimgi eroniy til
lahjalarida so‘zlashgan, degan fikrni asoslashga uringanlariga qaramay, ularning
asosiy dalillari qadimgi xitoy iyerogliflarini chuqur o‘rganish natijasida ularning
qadimgi turkiy tilda so‘zlashganligiga asos borligi aniqlandi.
Arxeologik, antropologik, etnografik, lingvistik, tarixiy toponimika va qadimgi
yozma manbalar asosida ilmiy tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘zbek elatining tarixiy
shakllanishi tub joyli turkiy va qadimgi eroniy tilli qabila va elatlarning uzoq asrlar
davomida o‘zaro etnik qorishuvi asosida O‘rta Osiyo ikki daryo oralig‘i va unga tutash
hududlarda vujudga kelganligi o‘z ilmiy tasdig‘ini topdi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Mazkur tadqiqot davomida o‘zbek xalqining etnogenezi masalasi nazariymetodologik yondashuvlar asosida tahlil qilinib, akademik A.Asqarov qarashlarining
ilmiy ahamiyati ochib berildi. O‘rganishlar shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek xalqining etnik
shakllanish jarayoni biryoqlama omillar bilan emas, balki Markaziy Osiyo hududida
qadimdan kechgan murakkab etnik, madaniy va ijtimoiy jarayonlarning uzviy
uyg‘unligi natijasida vujudga kelgan tarixiy hodisadir.
Tadqiqot natijalari akademik A.Asqarov tomonidan ilgari surilgan
konsepsiyaning ilmiy asoslanganligini tasdiqlaydi. Uning qarashlariga ko‘ra, o‘zbek
xalqi etnogenezi mahalliy o‘troq aholi asosida shakllanib, turli tarixiy davrlarda
mintaqaga kirib kelgan etnik guruhlar bilan uzluksiz aloqalar va integratsiya
jarayonlari orqali rivojlangan. Ushbu yondashuv o‘zbek xalqining etnik tarixini
tushunishda tarixiylik va uzviylik tamoyillarining muhimligini namoyon etadi.
Shuningdek, tadqiqot jarayonida o‘zbek xalqi etnogenezi muammosini
o‘rganishda qo‘llaniladigan nazariy-metodologik yondashuvlarning evolyutsiyasi
aniqlanib, zamonaviy tarixshunoslikda kompleks, fanlararo yondashuvlarning ustuvor
ahamiyat kasb etayotgani asoslab berildi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, quyidagi ilmiy-amaliy takliflar ilgari suriladi:
birinchidan, o‘zbek xalqining etnogenezi masalasini o‘rganishda fanlararo
tadqiqotlarni yanada kengaytirish, ayniqsa zamonaviy arxeologik va bioantropologik
tadqiqotlar natijalarini ilmiy muomalaga faol joriy etish maqsadga muvofiqdir;
ikkinchidan, akademik A. Asqarov ilmiy merosini tizimli ravishda o‘rganish va
uning qarashlarini yangi manbalar asosida qayta tahlil qilish zarur;
uchinchidan, o‘zbek etnogeneziga oid ilmiy natijalarni oliy ta’lim muassasalarida
tarix va etnologiya fanlari doirasida o‘quv jarayoniga keng joriy etish maqsadga
muvofiq bo‘lib, bu yosh avlodda tarixiy tafakkur va milliy o‘zlikni anglashni
mustahkamlashga xizmat qiladi.
Umuman olganda, mazkur maqolada ilgari surilgan xulosalar va takliflar o‘zbek
xalqining etnik tarixini chuqurroq o‘rganish hamda etnogenez masalasiga oid ilmiy
izlanishlarni yangi bosqichga ko‘tarishda muhim nazariy va metodologik asos bo‘lib
xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Асқаров А. (2015) Ўзбек халқининг келиб чиқиш тарихи. – Тошкент:
O‘zbekiston. – Б. 641.
2. Асқаров А. (2007) Ўзбек халқининг этногенези ва этник тарихи. –
Тошкент.
3. Асқаров А. (2023) Қадимги Турон энеолит, бронза ва илк темир даври
цивилизациялар тарихидан лавҳалар. – Тошкент. – Б. 356.
4. Асқаров А. (2024) Меҳнат ва курашда тобланган ҳаёт онларим. Тошкент:
Donishmand ziyisi. – Б. 510.
5. Каримова Д. Машаққатли ва шарафли илм йўли / Ўтмишга назар. № 3. –
Б. 50-65.
6. Омонжолов А.С. (1975) Материалы и исследования по истории
древнетюркской письменности. Алма-Ата. – С. 61-65.
7. Сатторов Н. (2022) Қадимги Турон аҳолисининг ёзма манбаларда акс
этиши / ҚарДУ Хабарлари Илмий-назарий, услубий журнал. – 5/2. – 28-31
бетлар. – http://xabarlar.qarshidu.uz.
8. Сатторов Н. (2022) Ўзбек халқи этногенезининг шаклланиш жараёни
ҳақида туғилган пантуркизм, паниранизм, панисломизм қарашлари / Марказий
Осиё цивилизация тизимида ўзбекистон тарихи ва маданияти Халқаро илмий-
амалий конференция. – 14 май. – 272-278 бетлар.
9. Толстов С.П. (1947) Основные проблемы этногенезе народов Средней
Азии. СЭ. – № VI-VII. – С. 303.
10. Ўзбекистон тарихи (1917-1991 йиллар). (2019) 1-жилд. – Тошкент:
O‘zbekiston. – 77-85 бетлар.
11. Якубовский А.Ю. (1941) К вопросу об этногенезе узбекского народа. –
Ташкент: Изд.
REFERENCES:
1. Asqarov A. (2007) Oʻzbek xalqining etnogenezi va etnik tarixi. – Toshkent. (In
Uzbek)
2. Asqarov A. (2015) Oʻzbek xalqining kelib chiqish tarixi. – Toshkent:
Oʻzbekiston. – B. 641. (In Uzbek)
3. Asqarov A. (2023) Qadimgi Turon eneolit, bronza va ilk temir davri
sivilizatsiyalar tarixidan lavhalar. – Toshkent. – B. 356. (In Uzbek)
4. Asqarov A. (2024) Mehnat va kurashda toblangan hayot onlarim. Toshkent:
Donishmand ziyisi. – B. 510. (In Uzbek)
5. Karimova D. Mashaqqatli va sharafli ilm yoʻli / Oʻtmishga nazar. № 3. – B.
50-65. (In Uzbek)
6. Omonjolov A.S. (1975) Materialy i issledovaniya po istorii drevnetyurkskoy
pismennosti. Alma-Ata. – S. 61-65. (In Russian)
7. Sattorov N. (2022) Qadimgi Turon aholisining yozma manbalarda aks etishi /
QarDU Xabarlari Ilmiy-nazariy, uslubiy jurnal. – 5/2. – 28-31 betlar. –
http://xabarlar.qarshidu.uz. (In Uzbek)
8. Sattorov N. (2022) Oʻzbek xalqi etnogenezining shakllanish jarayoni haqida
tugʻilgan panturkizm, paniranizm, panislomizm qarashlari / Markaziy Osiyo
sivilizatsiya tizimida Oʻzbekiston tarixi va madaniyati Xalqaro ilmiy-amaliy
konferensiya. – 14 may. – 272-278 betlar. (In Uzbek)
9. Tolstov S.P. (1947) Osnovnyye problemy etnogeneze narodov Sredney Azii.
SЭ. – № VI-VII. – S. 303. (In Russian)
10. Oʻzbekiston tarixi (1917-1991 yillar). (2019) 1-jild. – Toshkent: Oʻzbekiston.
– 77-85 betlar. (In Uzbek)
11. Yakubovskiy A.Yu. (1941) K voprosu ob etnogeneze uzbekskogo naroda. –
Toshkent: Izd. (In Russian)