AMIR TEMURNING YEVROPA HUKMDORLARI O‘RTASIDAGI
ELCHILIK MUNOSABATLARI, AYNIQSA TIL VA TARJIMONLIK
MASALALARIDAGI DIPLOMATIK MUNOSABATLARI
AMIR TEMUR’S DIPLOMATIC RELATIONS WITH EUROPEAN
RULERS, ESPECIALLY IN MATTERS OF LANGUAGE AND
TRANSLATION
ДИПЛОМАТИЧЕСКИЕ ОТНОШЕНИЯ АМИРА ТИМУРА С
ЕВРОПЕЙСКИМИ ПРАВИТЕЛЯМИ, ОСОБЕННО В ВОПРОСАХ
ЯЗЫКА И ПЕРЕВОДА
Isakov Abdulahad Abdulvahobovich
Oriental universiteti, Filologiya fakulteti,
Tillar2-kafedrasi katta o‘qituvchisi
Tel.: +998 90 562-07-33
E-mail: abdulahadisakov88@gmail.com
Annotatsiya. Mazkur maqolada Amir Temur davrida Yevropa davlatlari
bilan olib borilgan diplomatik aloqalar o‘rta asr xalqaro munosabatlar tarixida
muhim ahamiyatini yoritilgan. Ushbu tadqiqotda Temuriylar davlati va Yevropa
hukmdorlari o‘rtasidagi elchilik munosabatlari, ayniqsa til va tarjimonlik
masalalari tahlil qilinadi. XIV-XV asrlarda diplomatik yozishmalar asosan fors va
arab tillarida olib borilgan bo‘lsa, Yevropa tomonida lotin va mahalliy tillardan
foydalanilgan. Elchilar o‘rtasidagi muloqotda tarjimonlar muhim vositachi sifatida
xizmat qilgan. Xususan, Ruy González de Clavijo kundaliklari orqali Temur
saroyidagi diplomatik protokol, til siyosati va madaniy muhit haqida muhim
ma’lumotlar olinadi.
Kalit so‘zlar: Amir Temur, Clavijo kundaliklari, Amir Temurga elchixona,
diplomatiya, Amir Temurning xat yozish uslublari, Amir Temur tarjimonlari, Ispan
elchilari, albala, chacati.
Annotation. This article highlights the importance of diplomatic relations
with European countries during the reign of Amir Temur in the history of medieval
international relations. This study analyzes the diplomatic relations between the
Timurid state and European rulers, especially the issues of language and
translation. In the 14th-15th centuries, diplomatic correspondence was mainly
conducted in Persian and Arabic, while Latin and local languages were used on the
European side. Translators served as important intermediaries in communication
between ambassadors. In particular, through the diaries of Ruy González de
Clavijo, important information is obtained about the diplomatic protocol, language
policy and cultural environment at the court of Temur.
Keywords: Amir Temur, Clavijo diaries, embassy to Amir Temure,
diplomacy, Amir Temur’s letter writing style, Amir Temur’s translators, Spanish
ambassadors, albala, chacati.
Аннотация. В данной статье подчеркивается важность
дипломатических отношений с европейскими странами в период правления
Амира Тимура в истории средневековых международных отношений.
Исследование анализирует дипломатические отношения между государством
Тимуридов и европейскими правителями, особенно вопросы языка и
перевода. В XIV-XV веках дипломатическая переписка велась
преимущественно на персидском и арабском языках, в то время как с
европейской стороны использовались латынь и местные языки. Переводчики
играли важную роль в коммуникации между послами. В частности, из
дневников Руя Гонсалеса де Клавихо получена важная информация о
дипломатическом протоколе, языковой политике и культурной среде при
дворе Тимура.
Ключевые слова: Амир Темур, дневники Клавихо, посольство к
Тамерлану, дипломатия, стиль письма Амира Темура, переводчики Амира
Темура, испанские послы, альбала, чакати.
KIRISH
Muhtaram Prezidentimiz, Shavkat Mirziyoyev ta’biri bilan aytganda, -
Kelajakda harbiy bо‘lishni orzu qiladigan botir farzandlarimiz milliy ruhni,
muqaddas Vatan taqdiri uchun mas’uliyat tuy‘usini … Vatanimiz boy tarixidan,
Amir Temur kabi buyuk ajdodlarimiz jasoratidan oladi (Ahmedov B., 2023).
Xo‘sh, bugungi kunda “Amir Temur va Temuriylar imperiyasidan keyin” kabi
mashhur global tarix kitobining ahamiyati nimada? Global tarixning ushbu nufuzli
tahlili bizga olingan saboqlar va, ehtimol, undan ham muhimi, yo‘qolgan yoki
unutilgan saboqlar haqida Amir Temur va Temuriylar imperiyasining xalqaro
aloqalardagi diplomatik munosabatlarini naqadar buyuk bo‘lganini ko‘rsatadi.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Ruy Gonsales de Clavixo (vaf. 1412-yil 2-aprel, Madrid) XV asr boshlarida
ispan diplomati, sayohatchisi va yilnomachisi bo‘lgan. U Kastiliya qiroli Genrix III
ning mashhur elchixonasini Samarqanddagi O‘rta Osiyo hukmdori Amir Temur
saroyiga olib borgan va bu safar haqida batafsil ma’lumotni o‘zining “Embajada a
Tamorlán” “Amir Temurning elchixonasi” kitobida qoldirgan.
Taxminan 1406-yilda tuzilgan “Clavijo kundaliklari “O‘rta asr Ispaniya
sayohat adabiyotining eng muhim asarlaridan birini tashkil etadi. Embajada a
Tamorlán diplomatik missiya yilnomasini etnografik va geografik kuzatishlar bilan
birlashtiradi - Konstantinopol va Samarqand tavsiflaridan tortib, Sharq urf-odatlari,
flora va faunasi haqidagi ma’lumotlargacha. Bu asar Marko Poloning “Mo‘jizalar
kitobi” bilan ahamiyatliligi jihatidan taqqoslanadigan birinchi Ispaniya sayohat
jurnali hisoblanadi.
Beatrice Forbes Manz amerikalik tarixchi, Yaqin Sharq va Markaziy Osiyo
tarixi bo‘yicha mutaxassis va Tefts universitetida tarix professori. Uning
Temuriylar sulolasi haqidagi tadqiqotlari o‘rta asrlarning so‘nggi Yevrosiyo
davlatlarini o‘rganishda fundamental hisoblanadi. “Amir Temurning yuksalishi va
hukmronligi” 1989- yildagi kitobi Amir Temur haqidagi eng nufuzli asarlardan biri
sifatida tan olingan.
Maentzning tadqiqotlari XIV va XV asrlardagi Yevrosiyo davlatlari
madaniyatlari, siyosiy tuzilmalari va diniy qonuniylik o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirga
qaratilgan. U Temur va uning avlodlari hukmronligiga alohida e’tibor qaratadi,
Temuriylar orasida hokimiyat va davlatchilik mexanizmlarini tahlil qiladi (Forbes,
1989).
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu tadqiqotda tarixiy-manbashunoslik yondashuvi asos qilib olingan.
Tadqiqotning umumiy bo‘lib, unda tarixiy-tahliliy, qiyosiy va matnshunoslik
usullari qo‘llanilgan. Shuningdek, tadqiqot jarayonida xronologik tamoyilga qat’iy
rioya qilingan hamda voqealarni tizimli va obyektiv yoritishga alohida e’tibor
berilgan. Ilmiy xolislikni ta’minlash maqsadida turli tillardagi manbalarning birbirini to‘ldirishi va tasdiqlashi hisobga olingan.
TAHLIL VA NATIJALAR
Amir Temur saroyiga sayohat Ispaniya elchixonasida elchilar 1403-yil 21-
mayda El Puerto-de-Santa-Mariyadan jo‘nab ketdi va O‘rta yer dengizi,
Konstantinopol, Trabzon, Fors va Buxoro orqali murakkab yo‘lni bosib o‘tdi.
1404-yil 8-sentabrda Klavixo Samarqandga yetib keldi va u yerda Temur
tomonidan tantanali ravishda kutib olindi. Biroq, yetib kelganidan ko‘p o‘tmay,
Amir 1405- yili vafot etdi va elchixona diplomatik muvaffaqiyatga erishmasdan,
ammo Osiyo mamlakatlari bo‘yicha ko‘plab kuzatuvlar bilan Kastiliyaga qaytdi.
Kastiliya va Leon qiroli Genrix III tomonidan yuborilgan elchilarning
nuqtayi nazaridan hikoya qilinadi, ular Temur umrining oxirida erishgan
imperiyaning poytaxti Samarqandga qilgan sayohatlarini hikoya qiladilar. Bu
sayohat qisman dengiz orqali, Trebizondga, keyin esa quruqlik orqali Samarqandga
borib, deyarli uch yil davom etdi. Elchilar manzillariga yetib borishdi, ammo ko‘p
o‘tmay, Temur vafot etdi va Kastiliya qirolining elchilari Alkala de Henaresga
qaytib, u yerda o‘z vazifalari haqida hisobot berishdi. Usbu voqealar ispan
adabiyotida shunday hikoya qilingan ilk sayohatlardan biri bo‘lib, u XV asr
boshlarida kastiliya ispan tilida yozilgan, muvaffaqiyatli asarni ifodalaydi; tarixan,
bu sodir bo‘lgan voqealarning haqiqiy hikoyasidir (Xo‘jayev A., 2010).
Amir Temur diplomatiyasiga xos xususiyatlardan yana biri shuki, u
raqiblariga yozgan xatlarida odatda sharqona odob-axloq va asrlar mobaynida
qaror topgan turli diniy an’ana va marosimlardan chekinmagan. Amir Temur
boshqa hukmdorlarga elchilar yuborar ekan, ularga yuklatilgan vazifaning
ahamiyatiga qarab oʻz nomidan ish koʻruvchi bunday odamlarning eʼtiborli, el-yurt
ichida tanilgan, va aql zakovatli boʻlishiga katta eʼtibor bergan. Sohibqiron
elchilarni tanlashda gʻoyat ehtiyotkorlik bilan yondashgan, oʻz aʼyonlari ichidan
eng sadoqatli, bilimdon va hushyor kimsalarnigina bu ishga loyiq koʻrgan
(Аҳмедов, Муқминова, Пугаченкова, 1999).
Amir Temur diplomatiyasida davlatlarning oʻzaro xat almashinuvi muhim
ahamiyat kasb etar edi. Masalan, Amir Temur va Boyazid Yildirim oʻrtasidagi xat
almashinuvlari oʻta keskinligi bilan ajralib turadi. Chunki ikki buyuk davlat
arboblarining xatlarida oʻzaro diplomatik muzokaralarni oʻtkazish haqida emas,
balki ikki qudratli raqibning yakkama-yakka kuch sinashishga daʼvatini aks
ettirgan (Яздий, С. А. 1990).
Xususan, Boyazid oʻz xatida Amir Temurni zudlik bilan huzuriga yetib
kelishini talab qilib, Sohibqiron shaʼniga nomunosib soʻzlarni aytgan. Amir Temur
esa bunday haqoratomuz munosabatga qaramay, Boyazidning elchilarini yaxshi
nasihatlar bilan tinch-omon qoʻyib yuborgan. Amir Temurning Boyazidning
haqoratlariga haqiqiy diplomat singari javob qaytarishi uning yozgan xatlaridan
ham maʼlum edi: “Agar samimiy salomingiz va goʻzal ifodalar aks etgan maktub
yuborsangiz, har ikki tomonda ham biroz iliqlik va hurmat paydo boʻladi. Aks
holda, qalamlar oʻz ishini qilichga topshiradi” (Xo‘jayev., 2010).
Amir Temur Karl VI saroyiga Sultoniya arxiyepiskopi Dominikan ruhoniysi
Janni elchi qilib yubordi (Atiya A.S., 1938). Jan 1403-yil 15-iyunda Parijga yetib
keldi. Temurning maktubi Karl VI ga yetkazilib, unda quyidagilar tavsiflangan:
“Eng osoyishta, eng muzaffar Qirol va Sulton, Fransiya va boshqa koʻplab
millatlar qiroli, eng qadrli doʻstim, dunyoning eng marhamatli monarxi, koʻplab
buyuk urushlar gʻolibi. “Amir Temurdan Karl VI ga maktub” (Raximov, B., &
Tashmuradov, U. 2025). Temur Karl VI ga harbiy ittifoq hamda tijoriy aloqalarni
yanada rivojlantirishni taklif qildi. Karl VI faqat Temur oʻlimidan sal oldin 1405-
yilda javob elchiligini yubora olishi mumkin edi (Ramanova N., Oraqbayeva Z.
2022). Ispaniya bilan aloqalar ham rivojlangan. Ispaniyalik tarixchi Migel Anxel
Ochoa Brunning fikriga koʻra, Kastiliya qiroli Genrix III va Amir Temur
oʻrtasidagi munosabatlar oʻrta asr Kastiliya diplomatiyasining eng muhim tasvirlari
boʻlgan (Fischel W. F., 1969). Amir Temur Kastiliya saroyiga Hoji Muhammad al-
Qozi ismli Chigʻatoy elchisini xat va sovgʻa-salomlar bilan yubordi (González de
Clavijo R., López Estrada F., 1999). Kastiliya qiroli Genrix III esa 1403-yil 21-
mayda Rui Gonzales de Clavixo boshchiligidagi elchilarni yana ikki elchi –
Alfonso Paez va Gomes de Salazar bilan birgalikda Amir Temurning
Samarqanddagi saroyiga yuboradi (Аҳмедов Б.А., Муқминова Р.Г.,
Пугаченкова Г.А., 1999). Elchi Clavixo 1406-yil Ispaniyaga qaytib kelganda
Amir Temur Ispaniya qirolini “oʻzining oʻgʻli deb bilishini” aytadi. Klavixoning
soʻzlariga koʻra, Temurning Ispaniya delegatsiyasiga nisbatan yaxshi munosabat
bildirgan (Atiya A. S.1938). Bavariyalik sayyoh Iogann Shiltberger 1402-yildan
1405-yilgacha Amir Temur xizmatida qolganligi maʼlum bo‘lgan (Atiya, A. S.
1938).
Muvaffaqiyatli imperiyaning xususiyatlari qanday? Bu ikki savol asosan Jon
Darvinning “Amir Temurdan keyin” nomli monumental asarini o‘qib bo‘lgandan
keyin qayta bu haqida nashr qiladi. Darvin to‘qqizta qisqa va mazmunli bobda,
ma’lumot beruvchi sarlavhalar bilan birga, 600 yillik global tarixni qamrab olgan
bo‘lib, rasmlar va xaritalar bilan tasdiqlangan, shuningdek, qiziquvchilar uchun
qo‘shimcha o‘qish uchun tavsiyalar berilgan.
Unda kirish so‘zida u globallashuvning tarix yozishga iqtisodiy, siyosiy va
madaniy ta’sirini ko‘rib chiqadi va Yevropaning kengayishining yo‘nalishi, tabiati,
ko‘lami va chegaralarini – G‘arbning yuksalishini - tushunish faqat Yevropadan
linzani boshqa tomonga burib, Yevroosiyoga e’tibor qaratgandagina tushunilishi
mumkinligini ta’kidlaydi. Bu kitob o‘quvchiga dunyo qanday qilib
globallashganini tushunishga yordam berdi. Mustamlaka va global tarix bo‘yicha
yetakchi olimning ushbu kitobi haqli ravishda Yevropa markazlashgan global
tarixga qarshi kurashishda yorqin, jasur va kashshof sifatida e’tirof etilgan bo‘lib, u
Yevropaning XIX asr gegemoniyasini Kolumb va Vasko da Gamaning dengizga
sayohati bilan oldindan belgilab qo‘yilgan chiziqli tarzda talqin qiladi. Go‘yo
1490-yillarda Yevropa qirg‘oqlarida turgan bu odamlar Yevropani XVIII- XX
asrlardagi mustamlaka imperiyalarining yuksalishiga olib boradigan imperiya
yo‘liga qo‘yadi. Jon Darvin ushbu ishonchli va qiziqarli kitobida asosan jahon
tarixida imperiyalar bo‘lganligini ta’kidlaydi.
1390- yildan 1406- yilgacha hukmronlik qilgan Genrix III 1386-yildan 1405-
yilgacha notinch hayot kechirgan va Markaziy Osiyoda ulkan va qudratli imperiya
tuzishga muvaffaq bo‘lgan bu rahbar bilan munosabatlarni o‘rnatishni istagan.
Amir Temurga boshqa nomlar ham berilgan. Timurlan va shunga o‘xshash lotin va
boshqa tillarda u Amir Temur nomi bilan tanilgan, bu Yevropada kitoblarda ham,
savdogarlar va sayohatchilar orasida og‘zaki ravishda ham keng tarqalgan
(González de Clavijo R., López Estrada F., 1999). Ispaniyada u, ayniqsa yozma
shakllarda Timurlan deb ham atalgan, ammo tarixiy tilda eng mustahkam ildiz
otgan kastiliya shakli Tamorlan edi. Ispaniyada uni shunday ataladi. Amir Temur
va Genrix III o‘rtasidagi o‘ziga xos munosabatlar Kastiliya qiroli tomonidan
Yevropaning sharqiy qismidagi tashqi siyosatida amalga oshirilgan turli va xilma-
xil munosabatlar qatoriga kiradi va ular nisbatan kichik geografik o‘lchamlarga ega
va G‘arbiy Yevropada joylashgan uning qirolligini Amir Temur Yaqin Sharqda
shakllantirgan buyuk imperiya bilan bog‘lagan. Bu epizod Sharqiy imperator
hayotining so‘nggi yillariga tegishli va bundan tashqari, Kastiliya qirolining
siyosiy xatti-harakatlari bilan bog‘liq bo‘lib, u o‘zining sevimli fuqarolarini boshqa
mamlakatlardan ishonchli yangiliklarni olib kelish uchun bu safargidek uzoq
safarlarga yuborishdan qo‘rqmagan. Temurga yuborilgan bu elchixona eng muhimi
edi, chunki u masofa va murojaat qilingan shaxsning obro‘yi va ijtimoiy mavqei
tufayli ham muhim edi. Genrix III hukmronligi davrida qo‘shni monarxlar bilan
tinchlik o‘rnatishga intilgan siyosat yuritgan, ammo uning qirolligi bilan
chegaradosh bo‘lgan va azaliy dushmanlar hisoblangan arablar bundan mustasno.
Shuning uchun qirol ijtimoiy sinflarning roziligi bilan Granadaga qarshi urush
tayyorlamoqda. Boshqa tomondan, nizolar diniy siyosatga soya soladi; Portugaliya
bilan munosabatlar yaxshilanmoqda va Fransiya, Britaniya va Germaniya bilan
olib borilgan tijorat muzokaralarni to‘liq yoritgan. Genrix III tinchlikka bo‘lgan
intilishi bilan ichki muammolarni hal qilishni niyat qiladi va qisman bunga
erishadi. Chet elda Afrika uni, yaqin atrofdagi qirg‘oqbo‘yi hududlarni va hatto
Osiyo bilan chegaradosh boshqa, uzoqroq hududlarni ham o‘ziga tortadi. Qirol bu
yerlarda, ayniqsa, faqat noaniq ma’lumotlarga ega. Sharqiy yerlar haqida bilishni
xohlaydi. U yangiliklardagi Amir Temurning turklar ustidan qozongan ajoyib
g‘alabasi bilan bog‘liq yangiliklarga alohida e’tibor beradi. Bir necha yil oldin,
1386-yilda Turkiya Nikopolda G‘arbiy Yevropa otliq qo‘shinlarining tanlangan
qo‘shinini mag‘lub etib, Sharqiy Yevropaga tahdid solgan edi (González de
Clavijo R., López Estrada F. 1999).
Biroq, 1402-yilda turklar Temur (Tamorlan) qo‘lida mag‘lubiyatga
uchradilar. Kutilmagan jangda Sharqiy sarkarda Anqarada Boyazidni mag‘lub etib,
asirga oldi. Genrix III bu imkoniyatdan foydalanishga intilib va tinchlik istagi bilan
bunga erishish uchun eng mos vositalarni qidirib, innovatsion Temur bilan
munosabatlarni o‘rnatishga harakat qildi. Elchilar va ularning do‘stona vazifasi
Ushbu voqealarga ishora qiluvchi hikoyalarda Genrix III o‘z saroyining ikki taniqli
fuqarosi - Payo Gomes de Sotomayor va Hernan Sanches de Palazuelosni
Kastiliyadan uzoqda joylashgan bu joylar haqida ma’lumot olish uchun Sharqiy
Yevropaga yuborgani aytiladi (Beatrice Forbes Manz.,1989). “Elchilar” elchilar
deb ataladi, bu atama o‘sha paytda tarixiy leksikonga kiritilgan va diplomatiya
leksikonining bir qismiga aylanadi, bu esa qirollar o‘rtasida o‘z elchilari orqali
ma’lum maqsadlar uchun munosabatlar usulini ta’minlaydi, bu holatda bo‘lgani
kabi. Elchilar turklar va Amir Temur xalqi o‘rtasidagi jangda uchrashishdi, unda u
g‘alaba qozondi va Amir Temur kastiliyaliklarga mehr va xushmuomalalik bilan
munosabatda bo‘ldi. Ular Kastiliyaga qaytishni istaganlarida, qirol Genrix III bilan
tanishish va do‘stlik o‘rnatish uchun o‘z elchilari bilan birga bo‘lishlarini
xohlashdi. Bu diplomatiyada “Vakolatnoma orqali” deb nomlanuvchi, ko‘chib
yuruvchi harakat edi. Amir Temurning elchisi Muhammad Al-qoziy edi, u
Kastiliyada Muhammad Al-kagi bo‘ldi va unga Sharqiy nasroniy bo‘lgan bir
nechta qizlar hamrohlik qildi (bir yunon ayol Angelina Kastiliya qiroliga katta
boylik bilan taklif qilindi, chunki u xizmatkor xonimga aylandi). Genrix III
Sharqiy lordning iltimosi javobsiz qolishini istamadi va u Alkagi vataniga qaytishi
uchun unga hamrohlik qilish uchun saroyidan uchta ritsarni va bir guruh mohir
odamlarni tanladi. Shuningdek, u unga munosib xayriya taklif qildi va elchilari
Amir Temurga taqdim etdilar. Elchilarni tanlash oqilona bo‘ldi. Yangi elchixonaga
rahbarlik qilgan shaxs Madridlik janob Ruy Gonsales de Clavixo bo‘lib, u saroy
a’zosi va monarxning o‘ziga yaqin bo‘lgan, uning kamergeri yoki Qirollik
palatasining xizmatkori bo‘lib xizmat qilgan. U bu rolni o‘z zimmasiga olganida
voyaga yetgan edi. Uning she’riy ijodidan qo‘shiqlar kitobi uslubidagi ba’zi
she’rlar saqlanib qolgan, garchi u ko‘proq yozgan bo‘lishi mumkin. Juda hurmatli
duennaga uylangan Clavixoning Samarqandga elchi sifatidagi safari uning eng
ko‘zga ko‘ringan yutug‘i bo‘lgan. U haqda shu sababli Kastiliyada har doim
oliyjanob shaxs ekanligi aytilgan. Unga voizlar Ordenining ruhoniysi va ilohiyot
magistri rohiba Alonso Paez de Santa Mariya hamrohlik qildi. Boshqa elchilarga
dinni biladigan odam hamrohlik qilishi tavsiya qilindi, chunki uzoq safarda ular
islom huquqi doktorlari va bu mintaqa bo‘yicha mutaxassislar bilan uchrashish
imkoniyatiga ega bo‘lishlari kerak edi va shuning uchun ilohiyotni uning nasroniy
versiyasida va ehtimol uning musulmon versiyasida ham biladigan odam bo‘lishi
kerak edi (González de Clavijo R., López Estrada F., 1999).
Odatda “Amir Temurga elchixona” deb nomlangan yozma hikoya Ruy
Gonsales de Clavixoga tegishli deb hisoblanadi. U muallifni shaxsiy uslubda emas,
balki hikoya qilingan voqealarni sayohat va uning voqealarini tasvirlaydigan
matnning aksariyat qismining grammatik mavzusining asosini tashkil etuvchi
“elchilar “ga bog‘lash orqali yozilgan. Bu, bir nechta istisnolardan tashqari,
kitobning yozilishini qo‘llab-quvvatlaydigan og‘zaki persona bo‘lib, matn
ommaviy yoki shaxsiy o‘qilishidan qat’i nazar, har doim Clavixoga tegishli
bo‘lgan (Moralez S.R., 2015).
Shu tarzda, tinglovchi yoki o‘quvchi “elchilar” ning aytgan va qilgan barcha
narsalarining tajribasida ishtirok etadi, bu esa elchixonaning jamoaviy harakatining
insoniy ekvivalentidir. Muallif “istisnolardan tashqari” deb yozadi. Elchixona
sintaksisida dominant subyekt sifatida “elchilar “ga havolalarga istisnolar Patrisio
E.Meysonning kitob muallifligi sintaksisi haqidagi maqolasida keltirilgan.
Elchixona sintaksisida dominant subyekt sifatida “elchilar “ga havolalarga
istisnolar Patrisio E. Meysonning kitob muallifligi sintaksisi haqidagi maqolasida
keltirilgan. Meyson kitob muallifligi sintaksisi haqida. U yerda fe’lning birinchi
shaxs birlik shaklining ifodali qo‘llanilishi yigirma marta, ko‘plik shakli esa o‘n
olti marta qayd etilgan. Bular kichik o‘zgarishlar bo‘lib, ularni talqin qilish uchun
Clavixoning o‘zidan boshqa muallif bo‘lishi shart emas. Yashirin “Elchilar”
sifatida tilga olingan mualliflar uchta bo‘lganligi va ulardan biri sayohatda vafot
etganligi sababli, ikkitasi qoldi: yuqorida aytib o‘tilgan Clavixo, u har doim
muallif deb hisoblangan va Fray Alonso Paez de Santa Mariya, u bunday deb tilga
olinmagan, garchi bu borada ba’zi takliflar berish uchun sabablar mavjud. Bu
Clavixo kitobdagi voqealarning eng ishonchli hikoyachisi va unda aytilganlarning
xarakteristik guvohi ekanligini tushunarli qiladi.
Bundan tashqari, Clavixo yozuvchi bo‘lganini va qo‘shiqlar kitobi janrida
shoir iste’dodi va ijodiga ega bo‘lganini bilish mumkin. Yoshini hisobga olgan
holda, bu yozuvchilik tajribasini anglatadi, qo‘lyozma yoki uning hal qiluvchi
ilhomi talab qilganidek, uni kastiliya nasrining muallifi deb ham hisoblash
mumkin. Shuning uchun u asar muallifi hisoblanadi. “Temur elchixonasi” Bir
nechta qo‘lyozma va nashrlarda saqlanadi. Unga havolani mening 1999-yilgi
Madrid nashrimda topish mumkin. U yerda men Madrid Milliy kutubxonasidagi,
Londondagi Britaniya kutubxonasidagi yana bir qo‘lyozma va Qirollik saroyi
kutubxonasidagi va Madrid Milliy kutubxonasidagi boshqa qo‘lyozmalarni tilga
olaman. Shuningdek, men 1582-1782-yillardagi Madrid nashrlarini, so‘ngra
zamonaviy nashrlar va tarjimalarni tilga olaman, ularni ham o‘z tadqiqotimda
sanab o‘taman. 2004-yilda men o‘sha “Amir Temurga elchixona” ning zamonaviy
ispan tilida nashrini nashr etdim va ushbu kitobning hozirgi versiyasini taqdim etdi
(Manz., Beatrice Forbes., 1989).
Sayohat haqidagi asarining I qismda 1403-yil 21-mayda elchilarning Santa-
Mariya portiga kelishi bilan boshlanadi. Ertasi kuni sayohatchilar va ularning
yuklari - Kastiliya qirolining sovg‘alari va sovg‘alari - Rodosga sayohat qilish
uchun savdo kemasi bo‘lgan vagonga chiqishadi. Shu maqsadda ular jo‘nab
ketishadi va Gibraltar bo‘g‘ozidan o‘tib, Malaga tomon yo‘l olishadi va u yerda
kemalariga tovarlarni yuklashadi; bu o‘sha paytda juda gavjum bo‘lgan Mavr
shahri bo‘lgan Malagani tasvirlash imkoniyatini beradi. Ular sayohatlarini davom
ettirishdi va qirg‘oq bo‘ylab Kataloniyaga yetib borishdi. Keyin ular Balear
orollariga yo‘l olishdi va 5-iyunda Ibiza portiga kirishdi. U yerda kema ekipaji
yuklarni tashish bilan bog‘liq vazifalarini davom ettirishdi, elchilar esa Aragon
gubernatoriga tashrif buyurishdi. Ular orolni tasvirlab berishdi va sayohatlarini
davom ettirishdi, Korsika va Sardiniyaga yetib borishdi, ular Rimning materik
qismiga parallel ravishda suzib o‘tganliklarini ta’kidlashdi. 27-iyunda ular Gaeta
portiga yetib kelishdi, u yerni uning landshafti, aholisi va cherkovlari bilan birga
tasvirlab berishdi va Anjoulik Ladislausning ishlarini so‘zlab berishdi. Sitsiliyaga
sayohatlarida ularni ikki kun davomida bo‘ron bosib o‘tdi, shundan so‘ng ular
Messinaga yetib kelishdi va keyin orollar orasidan Rodosga suzib ketishdi. U yerda
ular yo‘q bo‘lgan Buyuk Ustaning o‘rnini egallagan leytenantni ziyorat qilishdi.
Ular 30-avgustgacha Rodosda qolishdi, ammo Temurning qayerda ekanligi haqida
ishonchli ma’lumot olishmadi (Sinor, D. (Ed.).1990).
Temur tomonidan to‘plangan imperiya va uning fuqarolarining xilma-xilligi
alohida e’tibor berardi. “Elchixona” sintaksisida dominant subyekt sifatida
“Elchilar”ga istisnolari Patrisio E. Meysonning kitob muallifligi sintaksisi haqidagi
maqolasida keltirilgan. U yerda fe’lning birinchi shaxs birlik shaklining ifodali
qo‘llanilishi yigirma marta, ko‘plik shakli esa o‘n olti marta qayd etilgan. Bular
kichik o‘zgarishlar bo‘lib, ularning talqini muallifning Klavixoning o‘zidan boshqa
hech kim bo‘lishini talab qilmaydi. “Elchilar” sifatida ko‘rsatilgan mualliflar uchta
bo‘lganligi va ulardan biri sayohatda vafot etganligi sababli, ikkitasi qolgan:
yuqorida tilga olingan Clavixo, u har doim muallif deb hisoblangan va Fray
Alonso Paez de Santa Mariya, u bunday deb tilga olinmagan, garchi bu borada
taklif qilish uchun sabablar mavjud bo‘lsa ham. Bu Clavixo kitobdagi voqealarning
eng ishonchli hikoyachisi va unda aytilganlarning xarakteristik guvohi ekanligini
tushunishga olib keladi. Shuningdek, Clavixo yozuvchi bo‘lganini va qo‘shiqlar
kitobi janridagi shoirning mahorati va ishiga ega ekanligini ko‘rish mumkin.
Yoshini hisobga olgan holda, bu yozuvchilik tajribasini anglatadi, shuning uchun
uni qo‘lyozma yoki uning hal qiluvchi ilhomi talab qilganidek, kastiliya nasrining
muallifi deb ham hisoblash mumkin (Manz., Beatrice Forbes.,1989).
Shuning uchun u asar muallifi hisoblanadi. “Amir Temurga elchixona” bir
nechta qo‘lyozma va nashrlarda saqlanadi. Unga havolani mening 1999-yilgi
Madrid nashrimda topish mumkin. U yerda men Madrid Milliy kutubxonasidagi,
Londondagi Britaniya kutubxonasidagi yana bir qo‘lyozma va Qirollik saroyi
kutubxonasidagi va Madrid Milliy kutubxonasidagi boshqa qo‘lyozmalarni tilga
olaman (González de Clavijo R., López Estrada F., 1999).
Elchilar faqat Temur tomonidan to‘plangan imperiyaning so‘nggi davrida
guvohlik berish imkoniyatiga ega, chunki Samarqand shahrining boyliklarini sanab
bo‘lgach, Sharqiy imperator Xitoyga bostirib kirishga tayyorgarlik ko‘radi va u shu
ishda vafot etadi. Uning hukmronligining so‘nggi davri, ya’ni elchilar guvoh
bo‘lgan va hikoya qilgan davri juda ajoyib bo‘lgan. Temur o‘zi to‘plashga
muvaffaq bo‘lgan imperiyaning poytaxti qanday ekanligini ko‘rish uchun
Samarqandga bordi. Kastiliya elchilari uni u yerda topdilar va u ularga Samarqand
saroylari va bog‘larida buyuk xo‘jayin kabi munosabatda bo‘ldi. V qismda ular
hali ham Temurning yerlaridan uzoqda va dastlabki bosqichlarda mahalliy lordlar
bilan aloqa qilish qiyin va qimmatga tushadi. Ular Arzinga shahriga yetib kelishadi
va uni armanlar va yunonlar aralashmasi bilan tasvirlashadi. Bu qismda rivoyat
Temur va uning ismlari va shaxsiy sharoitlari hamda dushmani Boyezid va otasi
haqida so‘z boradi (Аҳмедов Б., 1996).
Hikoyaning oxirgi qismi dengiz orqali qaytish odatiy transport vositasiga
kiradi va elchilar ma’lum yuk tashish resurslaridan foydalanadilar. 1405-yil 17-
sentabrda ular Peraga ketayotgan kemani topib, uni qo‘lga olishdi va 22-oktabrda u
yerga yetib kelishdi. Keyinchalik, Genuya karakalarida ular sayohatlarini davom
ettirishdi va kuchli bo‘ronlar orasida ular tasvirlagan oxirgi shahar Genuyaga yetib
kelishdi. Ular Papa Benedikt XIII bilan uchrashuv o‘tkazdilar va nihoyat
Sanlukarga doimiy ravishda qo‘nishdi (Moralez, S. R., 2015).
1406-yil 24-martda ular Alkala de Henaresda sayohatlarini yakunladilar va u
yerda ularni uzoq elchixonaga yuborgan qirol Genrix III bilan uchrashganligi
haqida unga xabar beriladi.
O‘rta asr matni va boshqa iqtiboslardan tashqari, elchixonaning mavjudligini
tasdiqlovchi yana bir imzolangan guvohlik XVII asrga oid asarida iqtibos sifatida
keltiradi. Bu eslatma usta Gil Gonsales Davila tomonidan yozilgan, Fransisko
Martines tomonidan Madridda ehtiyotkorlik bilan bosilgan va 1688-yilda Filipp IV
ga bag‘ishlangan kitobda uchraydi. Bu tarixchi tomonidan yozilgan Genrix III
tarixidir. 1403-yilgi voqealar haqida hikoya qiluvchi LXXII bob “Qirol Genrix
Buyuk Temurga va turklarning buyuk hukmdori Boyezidga yuborgan elchilar
haqida” haqida yozadi. Gonsales Davila Boyezid va Temur o‘rtasidagi uchrashuvni
bo‘rttirib ko‘rsatib, u yerda ikki million kishi to‘planganini tarixdan ma’lum
bo‘lgan eng katta yig‘ilish ekanligini ta’kidlaydi (Moralez, S. R., 2015).
XULOSA VA TAKLIFLAR
Yuqoridagi tahlillar asosida shuni ta’kidlash mumkinki, Amir Temur davrida
Yevropa bilan diplomatik aloqalar samarali tashkil etilgan bo‘lib, bunda til va
tarjimonlik muhim o‘rin egallagan. Turli sivilizatsiyalar vakillari o‘rtasidagi
muloqot ko‘p tillilik asosida amalga oshirilgan va bu jarayonda tarjimonlar asosiy
ko‘prik vazifasini bajargan. Diplomatik yozishmalarda qo‘llanilgan tillar siyosiy
nufuz va madaniy an’analarni aks ettirgan. Temuriylar davrida shakllangan
diplomatik tajriba keyingi xalqaro munosabatlar rivojiga ham ta’sir ko‘rsatgan.
Shuningdek, bu davr Sharq va G‘arb o‘rtasidagi madaniy hamkorlikni
mustahkamlab, o‘zaro tushunish va aloqalarni kengaytirishga xizmat qilgan.
Diplomatik aloqalarda ko‘p tillilik tizimini rivojlantirish bo‘yicha Amir
Temur davrida elchilik munosabatlarida turli tillardan (turkiy, forsiy, arabiy va
yevropa tillari) foydalanilgan. Shu tajribadan kelib chiqib, diplomatik aloqalarda
samarali muloqot uchun professional tarjimonlar va ko‘p tilli mutaxassislar
tayyorlash tizimini takomillashtirish zarur.
Tarjimonlarning siyosiy va madaniy savodxonligini oshirish orqali Elchilik
jarayonida tarjimonlar faqat til biluvchi emas, balki siyosiy vaziyatni tushunadigan
vositachi bo‘lgan. Masalan, Ruy González de Clavijo kabi elchilar bilan aloqalarda
tarjimonlar muhim rol o‘ynagan. Shu bois, zamonaviy diplomatiyada tarjimonlar
uchun tarix, madaniyat va diplomatik etikani o‘rgatish muhim.
Diplomatik yozishmalarda standartlashtirilgan tarjima tizimini joriy etishda
Amir Temur davrida elchilik maktublari aniq va tushunarli tarzda tarjima qilinishi
zarur edi. Bu tajriba asosida bugungi kunda ham xalqaro hujjatlar tarjimasida
yagona standartlar, terminologik aniqlik va ishonchlilikni ta’minlash tizimini
kuchaytirish lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Amonov J. Amir Temur davlatining tashqi siyosati va ichki siyosati.
(2023-2024). Innovatsion ilmiy jurnal. Termiz davlat universiteti.
2. Atiya A.S. (1938). The Crusade in the Later Middle Ages. London:
Methuen.
3. Аҳмедов Б. А., Муқминова Р. Г., Пугаченкова Г. А. (1999). История и
культура эпохи Амира Темура. Ташкент: Фан.
4. Аҳмедов Б.А. Темур ва Улуғбек даври тарихи. (1996). Тошкент
5. Baxtiyorov Sh. G‘ulom o‘g‘li. (2023). Amir Temur va Temuriylar davrida
davlat boshqaruvi va diplomatik aloqalar. Qo‘qon universiteti ilmiy jurnali.
6. Beatrice Forbes Manz. (1989). The rise and rule of Amir Temure.
Cambridge: Cambridge University Press.
7. Beknazarov I. (2021). Соҳибқирон Темур – буюк саркарда ва адолатли
подшоҳ. Халқаро конференция материаллари (ЮНЕСКО ҳомийлигида).
Тошкент. https://surgery.med.tma.uz/archives/2637
8. Fischel W.F. (1969). Ibn Khaldun in Egypt: His public functions and his
historical research. Berkeley: University of California Press.
9. Fisher W.B. (Ed.). (1986). The Cambridge history of Iran (Vol. 6).
Cambridge: Cambridge University Press.
10. González de Clavijo R., López Estrada F. (1999). Embajada a Tamorlán.
Madrid: Castalia.
11. Moralez S. R. (2015). Ruy González de Clavijo, un madrileño en el reino
del Gran Tamerlán. The Diplomat in Spain. http://thediplomatinspain.com/ruy-
gonzalez-de-clavijo-un-madrileno-en-el-reinodelgran-Amir Temur/
12. Rahimboyev A. (2018). Amir Temur va Yildirim Boyazid orasidagi
maktublashuv.
13. Ramanova N., Oraqbayeva Z. (2022). Amir Temur davlatining diplomatik
aloqalari. Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: nazariya va amaliyot
(konferensiya materiallari).
14. Raximov B., Tashmuradov U. (2025). Amir Temur va Temuriylar davrida
tashqi diplomatik aloqalarning davlat siyosiy taraqqiyotidagi ahamiyati. Actual
Problems of Humanities and Social Sciences, 5(3), 53–57.
15. Sog‘uniy A., Karomatov, H. (Tarj.). (1991). Temur tuzuklari (fors tilidan
tarjima). Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa birlashmasi.
REFERENCES:
1. Amonov J. Amir Temur davlatining tashqi siyosati va ichki siyosati. (2023-
2024). Innovatsion ilmiy jurnal. Termiz davlat universiteti. (In Uzbek)
2. Atiya A.S. (1938). The Crusade in the Later Middle Ages. London:
Methuen. (In English)
3. Ahmedov B. A., Muqminova R. G., Pugachenkova G. A. (1999). Istoriya i
kul’tura epoxi Amira Temura. Toshkent: Fan. (In Russian)
4. Ahmedov B.A. Temur va Ulug‘bek davri tarixi. (1996). Toshkent. (In
Uzbek)
5. Baxtiyorov Sh. G‘ulom o‘g‘li. (2023). Amir Temur va Temuriylar davrida
davlat boshqaruvi va diplomatik aloqalar. Qo‘qon universiteti ilmiy jurnali. (In
Uzbek)
6. Beatrice Forbes Manz. (1989). The rise and rule of Amir Temure.
Cambridge: Cambridge University Press. (In English)
7. Beknazarov I. (2021). Sohibqiron Temur – buyuk sarkarda va adolatli
podshoh. Xalqaro konferensiya materiallari (YUNESKO homiyligida). Toshkent.
https://surgery.med.tma.uz/archives/2637 (In Uzbek)
8. Fischel W.F. (1969). Ibn Khaldun in Egypt: His public functions and his
historical research. Berkeley: University of California Press. (In English)
9. Fisher W.B. (Ed.). (1986). The Cambridge history of Iran (Vol. 6).
Cambridge: Cambridge University Press. (In English)
10. González de Clavijo R., López Estrada F. (1999). Embajada a Tamorlán.
Madrid: Castalia. (In Spanish)
11. Moralez S. R. (2015). Ruy González de Clavijo, un madrileño en el reino
del Gran Tamerlán. The Diplomat in Spain. http://thediplomatinspain.com/ruy-
gonzalez-de-clavijo-un-madrileno-en-el-reinodelgran-Amir Temur/ (In English)
12. Rahimboyev A. (2018). Amir Temur va Yildirim Boyazid orasidagi
maktublashuv. (In Uzbek)
13. Ramanova N., Oraqbayeva Z. (2022). Amir Temur davlatining diplomatik
aloqalari. Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: nazariya va amaliyot
(konferensiya materiallari). (In Uzbek)
14. Raximov B., Tashmuradov U. (2025). Amir Temur va Temuriylar davrida
tashqi diplomatik aloqalarning davlat siyosiy taraqqiyotidagi ahamiyati. Actual
Problems of Humanities and Social Sciences, 5(3), 53–57. (In Uzbek)
15. Sog‘uniy A., Karomatov, H. (Tarj.). (1991). Temur tuzuklari (fors tilidan
tarjima). Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa birlashmasi. (In
Uzbek)