ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Amir Temurning Yevropa hukmdorlari o‘rtasidagi elchilik munosabatlari, ayniqsa til va tarjimonlik masalalaridagi diplomatik munosabatlari

Isakov Abdulahad Abdulvahobovich

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

AMIR TEMURNING YEVROPA HUKMDORLARI O‘RTASIDAGI
ELCHILIK MUNOSABATLARI, AYNIQSA TIL VA TARJIMONLIK

MASALALARIDAGI DIPLOMATIK MUNOSABATLARI
AMIR TEMUR’S DIPLOMATIC RELATIONS WITH EUROPEAN

RULERS, ESPECIALLY IN MATTERS OF LANGUAGE AND
TRANSLATION

ДИПЛОМАТИЧЕСКИЕ ОТНОШЕНИЯ АМИРА ТИМУРА С
ЕВРОПЕЙСКИМИ ПРАВИТЕЛЯМИ, ОСОБЕННО В ВОПРОСАХ

ЯЗЫКА И ПЕРЕВОДА
Isakov Abdulahad Abdulvahobovich

Oriental universiteti, Filologiya fakulteti,
Tillar2-kafedrasi katta o‘qituvchisi
Tel.: +998 90 562-07-33

E-mail: abdulahadisakov88@gmail.com
Annotatsiya. Mazkur maqolada Amir Temur davrida Yevropa davlatlari
bilan olib borilgan diplomatik aloqalar o‘rta asr xalqaro munosabatlar tarixida
muhim ahamiyatini yoritilgan. Ushbu tadqiqotda Temuriylar davlati va Yevropa
hukmdorlari o‘rtasidagi elchilik munosabatlari, ayniqsa til va tarjimonlik
masalalari tahlil qilinadi. XIV-XV asrlarda diplomatik yozishmalar asosan fors va
arab tillarida olib borilgan bo‘lsa, Yevropa tomonida lotin va mahalliy tillardan
foydalanilgan. Elchilar o‘rtasidagi muloqotda tarjimonlar muhim vositachi sifatida
xizmat qilgan. Xususan, Ruy González de Clavijo kundaliklari orqali Temur
saroyidagi diplomatik protokol, til siyosati va madaniy muhit haqida muhim
ma’lumotlar olinadi.
Kalit so‘zlar: Amir Temur, Clavijo kundaliklari, Amir Temurga elchixona,
diplomatiya, Amir Temurning xat yozish uslublari, Amir Temur tarjimonlari, Ispan
elchilari, albala, chacati.
Annotation. This article highlights the importance of diplomatic relations
with European countries during the reign of Amir Temur in the history of medieval
international relations. This study analyzes the diplomatic relations between the
Timurid state and European rulers, especially the issues of language and
translation. In the 14th-15th centuries, diplomatic correspondence was mainly
conducted in Persian and Arabic, while Latin and local languages were used on the
European side. Translators served as important intermediaries in communication
between ambassadors. In particular, through the diaries of Ruy González de
Clavijo, important information is obtained about the diplomatic protocol, language
policy and cultural environment at the court of Temur.

Keywords: Amir Temur, Clavijo diaries, embassy to Amir Temure,

diplomacy, Amir Temur’s letter writing style, Amir Temur’s translators, Spanish

ambassadors, albala, chacati.

Аннотация. В данной статье подчеркивается важность

дипломатических отношений с европейскими странами в период правления

Амира Тимура в истории средневековых международных отношений.

Исследование анализирует дипломатические отношения между государством

Тимуридов и европейскими правителями, особенно вопросы языка и

перевода. В XIV-XV веках дипломатическая переписка велась

преимущественно на персидском и арабском языках, в то время как с

европейской стороны использовались латынь и местные языки. Переводчики

играли важную роль в коммуникации между послами. В частности, из

дневников Руя Гонсалеса де Клавихо получена важная информация о

дипломатическом протоколе, языковой политике и культурной среде при

дворе Тимура.

Ключевые слова: Амир Темур, дневники Клавихо, посольство к

Тамерлану, дипломатия, стиль письма Амира Темура, переводчики Амира

Темура, испанские послы, альбала, чакати.

KIRISH
Muhtaram Prezidentimiz, Shavkat Mirziyoyev ta’biri bilan aytganda, -
Kelajakda harbiy bо‘lishni orzu qiladigan botir farzandlarimiz milliy ruhni,
muqaddas Vatan taqdiri uchun mas’uliyat tuy‘usini … Vatanimiz boy tarixidan,
Amir Temur kabi buyuk ajdodlarimiz jasoratidan oladi (Ahmedov B., 2023).
Xo‘sh, bugungi kunda “Amir Temur va Temuriylar imperiyasidan keyin” kabi
mashhur global tarix kitobining ahamiyati nimada? Global tarixning ushbu nufuzli
tahlili bizga olingan saboqlar va, ehtimol, undan ham muhimi, yo‘qolgan yoki
unutilgan saboqlar haqida Amir Temur va Temuriylar imperiyasining xalqaro
aloqalardagi diplomatik munosabatlarini naqadar buyuk bo‘lganini ko‘rsatadi.

MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Ruy Gonsales de Clavixo (vaf. 1412-yil 2-aprel, Madrid) XV asr boshlarida
ispan diplomati, sayohatchisi va yilnomachisi bo‘lgan. U Kastiliya qiroli Genrix III
ning mashhur elchixonasini Samarqanddagi O‘rta Osiyo hukmdori Amir Temur
saroyiga olib borgan va bu safar haqida batafsil ma’lumotni o‘zining “Embajada a
Tamorlán” “Amir Temurning elchixonasi” kitobida qoldirgan.
Taxminan 1406-yilda tuzilgan “Clavijo kundaliklari “O‘rta asr Ispaniya
sayohat adabiyotining eng muhim asarlaridan birini tashkil etadi. Embajada a
Tamorlán diplomatik missiya yilnomasini etnografik va geografik kuzatishlar bilan

birlashtiradi - Konstantinopol va Samarqand tavsiflaridan tortib, Sharq urf-odatlari,

flora va faunasi haqidagi ma’lumotlargacha. Bu asar Marko Poloning “Mo‘jizalar

kitobi” bilan ahamiyatliligi jihatidan taqqoslanadigan birinchi Ispaniya sayohat

jurnali hisoblanadi.

Beatrice Forbes Manz amerikalik tarixchi, Yaqin Sharq va Markaziy Osiyo

tarixi bo‘yicha mutaxassis va Tefts universitetida tarix professori. Uning

Temuriylar sulolasi haqidagi tadqiqotlari o‘rta asrlarning so‘nggi Yevrosiyo

davlatlarini o‘rganishda fundamental hisoblanadi. “Amir Temurning yuksalishi va

hukmronligi” 1989- yildagi kitobi Amir Temur haqidagi eng nufuzli asarlardan biri

sifatida tan olingan.

Maentzning tadqiqotlari XIV va XV asrlardagi Yevrosiyo davlatlari

madaniyatlari, siyosiy tuzilmalari va diniy qonuniylik o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirga

qaratilgan. U Temur va uning avlodlari hukmronligiga alohida e’tibor qaratadi,

Temuriylar orasida hokimiyat va davlatchilik mexanizmlarini tahlil qiladi (Forbes,

1989).

TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu tadqiqotda tarixiy-manbashunoslik yondashuvi asos qilib olingan.
Tadqiqotning umumiy bo‘lib, unda tarixiy-tahliliy, qiyosiy va matnshunoslik
usullari qo‘llanilgan. Shuningdek, tadqiqot jarayonida xronologik tamoyilga qat’iy
rioya qilingan hamda voqealarni tizimli va obyektiv yoritishga alohida e’tibor
berilgan. Ilmiy xolislikni ta’minlash maqsadida turli tillardagi manbalarning birbirini to‘ldirishi va tasdiqlashi hisobga olingan.

TAHLIL VA NATIJALAR
Amir Temur saroyiga sayohat Ispaniya elchixonasida elchilar 1403-yil 21-
mayda El Puerto-de-Santa-Mariyadan jo‘nab ketdi va O‘rta yer dengizi,
Konstantinopol, Trabzon, Fors va Buxoro orqali murakkab yo‘lni bosib o‘tdi.
1404-yil 8-sentabrda Klavixo Samarqandga yetib keldi va u yerda Temur
tomonidan tantanali ravishda kutib olindi. Biroq, yetib kelganidan ko‘p o‘tmay,
Amir 1405- yili vafot etdi va elchixona diplomatik muvaffaqiyatga erishmasdan,
ammo Osiyo mamlakatlari bo‘yicha ko‘plab kuzatuvlar bilan Kastiliyaga qaytdi.
Kastiliya va Leon qiroli Genrix III tomonidan yuborilgan elchilarning
nuqtayi nazaridan hikoya qilinadi, ular Temur umrining oxirida erishgan
imperiyaning poytaxti Samarqandga qilgan sayohatlarini hikoya qiladilar. Bu
sayohat qisman dengiz orqali, Trebizondga, keyin esa quruqlik orqali Samarqandga
borib, deyarli uch yil davom etdi. Elchilar manzillariga yetib borishdi, ammo ko‘p
o‘tmay, Temur vafot etdi va Kastiliya qirolining elchilari Alkala de Henaresga
qaytib, u yerda o‘z vazifalari haqida hisobot berishdi. Usbu voqealar ispan

adabiyotida shunday hikoya qilingan ilk sayohatlardan biri bo‘lib, u XV asr

boshlarida kastiliya ispan tilida yozilgan, muvaffaqiyatli asarni ifodalaydi; tarixan,

bu sodir bo‘lgan voqealarning haqiqiy hikoyasidir (Xo‘jayev A., 2010).

Amir Temur diplomatiyasiga xos xususiyatlardan yana biri shuki, u

raqiblariga yozgan xatlarida odatda sharqona odob-axloq va asrlar mobaynida

qaror topgan turli diniy an’ana va marosimlardan chekinmagan. Amir Temur

boshqa hukmdorlarga elchilar yuborar ekan, ularga yuklatilgan vazifaning

ahamiyatiga qarab oʻz nomidan ish koʻruvchi bunday odamlarning eʼtiborli, el-yurt

ichida tanilgan, va aql zakovatli boʻlishiga katta eʼtibor bergan. Sohibqiron

elchilarni tanlashda gʻoyat ehtiyotkorlik bilan yondashgan, oʻz aʼyonlari ichidan

eng sadoqatli, bilimdon va hushyor kimsalarnigina bu ishga loyiq koʻrgan

(Аҳмедов, Муқминова, Пугаченкова, 1999).

Amir Temur diplomatiyasida davlatlarning oʻzaro xat almashinuvi muhim

ahamiyat kasb etar edi. Masalan, Amir Temur va Boyazid Yildirim oʻrtasidagi xat

almashinuvlari oʻta keskinligi bilan ajralib turadi. Chunki ikki buyuk davlat

arboblarining xatlarida oʻzaro diplomatik muzokaralarni oʻtkazish haqida emas,

balki ikki qudratli raqibning yakkama-yakka kuch sinashishga daʼvatini aks

ettirgan (Яздий, С. А. 1990).

Xususan, Boyazid oʻz xatida Amir Temurni zudlik bilan huzuriga yetib

kelishini talab qilib, Sohibqiron shaʼniga nomunosib soʻzlarni aytgan. Amir Temur

esa bunday haqoratomuz munosabatga qaramay, Boyazidning elchilarini yaxshi

nasihatlar bilan tinch-omon qoʻyib yuborgan. Amir Temurning Boyazidning

haqoratlariga haqiqiy diplomat singari javob qaytarishi uning yozgan xatlaridan

ham maʼlum edi: “Agar samimiy salomingiz va goʻzal ifodalar aks etgan maktub

yuborsangiz, har ikki tomonda ham biroz iliqlik va hurmat paydo boʻladi. Aks

holda, qalamlar oʻz ishini qilichga topshiradi” (Xo‘jayev., 2010).

Amir Temur Karl VI saroyiga Sultoniya arxiyepiskopi Dominikan ruhoniysi

Janni elchi qilib yubordi (Atiya A.S., 1938). Jan 1403-yil 15-iyunda Parijga yetib

keldi. Temurning maktubi Karl VI ga yetkazilib, unda quyidagilar tavsiflangan:

“Eng osoyishta, eng muzaffar Qirol va Sulton, Fransiya va boshqa koʻplab

millatlar qiroli, eng qadrli doʻstim, dunyoning eng marhamatli monarxi, koʻplab

buyuk urushlar gʻolibi. “Amir Temurdan Karl VI ga maktub” (Raximov, B., &

Tashmuradov, U. 2025). Temur Karl VI ga harbiy ittifoq hamda tijoriy aloqalarni

yanada rivojlantirishni taklif qildi. Karl VI faqat Temur oʻlimidan sal oldin 1405-

yilda javob elchiligini yubora olishi mumkin edi (Ramanova N., Oraqbayeva Z.

2022). Ispaniya bilan aloqalar ham rivojlangan. Ispaniyalik tarixchi Migel Anxel

Ochoa Brunning fikriga koʻra, Kastiliya qiroli Genrix III va Amir Temur

oʻrtasidagi munosabatlar oʻrta asr Kastiliya diplomatiyasining eng muhim tasvirlari

boʻlgan (Fischel W. F., 1969). Amir Temur Kastiliya saroyiga Hoji Muhammad al-

Qozi ismli Chigʻatoy elchisini xat va sovgʻa-salomlar bilan yubordi (González de

Clavijo R., López Estrada F., 1999). Kastiliya qiroli Genrix III esa 1403-yil 21-

mayda Rui Gonzales de Clavixo boshchiligidagi elchilarni yana ikki elchi –

Alfonso Paez va Gomes de Salazar bilan birgalikda Amir Temurning

Samarqanddagi saroyiga yuboradi (Аҳмедов Б.А., Муқминова Р.Г.,

Пугаченкова Г.А., 1999). Elchi Clavixo 1406-yil Ispaniyaga qaytib kelganda

Amir Temur Ispaniya qirolini “oʻzining oʻgʻli deb bilishini” aytadi. Klavixoning

soʻzlariga koʻra, Temurning Ispaniya delegatsiyasiga nisbatan yaxshi munosabat

bildirgan (Atiya A. S.1938). Bavariyalik sayyoh Iogann Shiltberger 1402-yildan

1405-yilgacha Amir Temur xizmatida qolganligi maʼlum bo‘lgan (Atiya, A. S.

1938).

Muvaffaqiyatli imperiyaning xususiyatlari qanday? Bu ikki savol asosan Jon

Darvinning “Amir Temurdan keyin” nomli monumental asarini o‘qib bo‘lgandan

keyin qayta bu haqida nashr qiladi. Darvin to‘qqizta qisqa va mazmunli bobda,

ma’lumot beruvchi sarlavhalar bilan birga, 600 yillik global tarixni qamrab olgan

bo‘lib, rasmlar va xaritalar bilan tasdiqlangan, shuningdek, qiziquvchilar uchun

qo‘shimcha o‘qish uchun tavsiyalar berilgan.

Unda kirish so‘zida u globallashuvning tarix yozishga iqtisodiy, siyosiy va

madaniy ta’sirini ko‘rib chiqadi va Yevropaning kengayishining yo‘nalishi, tabiati,

ko‘lami va chegaralarini – G‘arbning yuksalishini - tushunish faqat Yevropadan

linzani boshqa tomonga burib, Yevroosiyoga e’tibor qaratgandagina tushunilishi

mumkinligini ta’kidlaydi. Bu kitob o‘quvchiga dunyo qanday qilib

globallashganini tushunishga yordam berdi. Mustamlaka va global tarix bo‘yicha

yetakchi olimning ushbu kitobi haqli ravishda Yevropa markazlashgan global

tarixga qarshi kurashishda yorqin, jasur va kashshof sifatida e’tirof etilgan bo‘lib, u

Yevropaning XIX asr gegemoniyasini Kolumb va Vasko da Gamaning dengizga

sayohati bilan oldindan belgilab qo‘yilgan chiziqli tarzda talqin qiladi. Go‘yo

1490-yillarda Yevropa qirg‘oqlarida turgan bu odamlar Yevropani XVIII- XX

asrlardagi mustamlaka imperiyalarining yuksalishiga olib boradigan imperiya

yo‘liga qo‘yadi. Jon Darvin ushbu ishonchli va qiziqarli kitobida asosan jahon

tarixida imperiyalar bo‘lganligini ta’kidlaydi.

1390- yildan 1406- yilgacha hukmronlik qilgan Genrix III 1386-yildan 1405-

yilgacha notinch hayot kechirgan va Markaziy Osiyoda ulkan va qudratli imperiya

tuzishga muvaffaq bo‘lgan bu rahbar bilan munosabatlarni o‘rnatishni istagan.

Amir Temurga boshqa nomlar ham berilgan. Timurlan va shunga o‘xshash lotin va

boshqa tillarda u Amir Temur nomi bilan tanilgan, bu Yevropada kitoblarda ham,

savdogarlar va sayohatchilar orasida og‘zaki ravishda ham keng tarqalgan

(González de Clavijo R., López Estrada F., 1999). Ispaniyada u, ayniqsa yozma

shakllarda Timurlan deb ham atalgan, ammo tarixiy tilda eng mustahkam ildiz

otgan kastiliya shakli Tamorlan edi. Ispaniyada uni shunday ataladi. Amir Temur

va Genrix III o‘rtasidagi o‘ziga xos munosabatlar Kastiliya qiroli tomonidan

Yevropaning sharqiy qismidagi tashqi siyosatida amalga oshirilgan turli va xilma-

xil munosabatlar qatoriga kiradi va ular nisbatan kichik geografik o‘lchamlarga ega

va G‘arbiy Yevropada joylashgan uning qirolligini Amir Temur Yaqin Sharqda

shakllantirgan buyuk imperiya bilan bog‘lagan. Bu epizod Sharqiy imperator

hayotining so‘nggi yillariga tegishli va bundan tashqari, Kastiliya qirolining

siyosiy xatti-harakatlari bilan bog‘liq bo‘lib, u o‘zining sevimli fuqarolarini boshqa

mamlakatlardan ishonchli yangiliklarni olib kelish uchun bu safargidek uzoq

safarlarga yuborishdan qo‘rqmagan. Temurga yuborilgan bu elchixona eng muhimi

edi, chunki u masofa va murojaat qilingan shaxsning obro‘yi va ijtimoiy mavqei

tufayli ham muhim edi. Genrix III hukmronligi davrida qo‘shni monarxlar bilan

tinchlik o‘rnatishga intilgan siyosat yuritgan, ammo uning qirolligi bilan

chegaradosh bo‘lgan va azaliy dushmanlar hisoblangan arablar bundan mustasno.

Shuning uchun qirol ijtimoiy sinflarning roziligi bilan Granadaga qarshi urush

tayyorlamoqda. Boshqa tomondan, nizolar diniy siyosatga soya soladi; Portugaliya

bilan munosabatlar yaxshilanmoqda va Fransiya, Britaniya va Germaniya bilan

olib borilgan tijorat muzokaralarni to‘liq yoritgan. Genrix III tinchlikka bo‘lgan

intilishi bilan ichki muammolarni hal qilishni niyat qiladi va qisman bunga

erishadi. Chet elda Afrika uni, yaqin atrofdagi qirg‘oqbo‘yi hududlarni va hatto

Osiyo bilan chegaradosh boshqa, uzoqroq hududlarni ham o‘ziga tortadi. Qirol bu

yerlarda, ayniqsa, faqat noaniq ma’lumotlarga ega. Sharqiy yerlar haqida bilishni

xohlaydi. U yangiliklardagi Amir Temurning turklar ustidan qozongan ajoyib

g‘alabasi bilan bog‘liq yangiliklarga alohida e’tibor beradi. Bir necha yil oldin,

1386-yilda Turkiya Nikopolda G‘arbiy Yevropa otliq qo‘shinlarining tanlangan

qo‘shinini mag‘lub etib, Sharqiy Yevropaga tahdid solgan edi (González de

Clavijo R., López Estrada F. 1999).

Biroq, 1402-yilda turklar Temur (Tamorlan) qo‘lida mag‘lubiyatga

uchradilar. Kutilmagan jangda Sharqiy sarkarda Anqarada Boyazidni mag‘lub etib,

asirga oldi. Genrix III bu imkoniyatdan foydalanishga intilib va tinchlik istagi bilan

bunga erishish uchun eng mos vositalarni qidirib, innovatsion Temur bilan

munosabatlarni o‘rnatishga harakat qildi. Elchilar va ularning do‘stona vazifasi

Ushbu voqealarga ishora qiluvchi hikoyalarda Genrix III o‘z saroyining ikki taniqli

fuqarosi - Payo Gomes de Sotomayor va Hernan Sanches de Palazuelosni

Kastiliyadan uzoqda joylashgan bu joylar haqida ma’lumot olish uchun Sharqiy

Yevropaga yuborgani aytiladi (Beatrice Forbes Manz.,1989). “Elchilar” elchilar

deb ataladi, bu atama o‘sha paytda tarixiy leksikonga kiritilgan va diplomatiya

leksikonining bir qismiga aylanadi, bu esa qirollar o‘rtasida o‘z elchilari orqali

ma’lum maqsadlar uchun munosabatlar usulini ta’minlaydi, bu holatda bo‘lgani

kabi. Elchilar turklar va Amir Temur xalqi o‘rtasidagi jangda uchrashishdi, unda u

g‘alaba qozondi va Amir Temur kastiliyaliklarga mehr va xushmuomalalik bilan

munosabatda bo‘ldi. Ular Kastiliyaga qaytishni istaganlarida, qirol Genrix III bilan

tanishish va do‘stlik o‘rnatish uchun o‘z elchilari bilan birga bo‘lishlarini

xohlashdi. Bu diplomatiyada “Vakolatnoma orqali” deb nomlanuvchi, ko‘chib

yuruvchi harakat edi. Amir Temurning elchisi Muhammad Al-qoziy edi, u

Kastiliyada Muhammad Al-kagi bo‘ldi va unga Sharqiy nasroniy bo‘lgan bir

nechta qizlar hamrohlik qildi (bir yunon ayol Angelina Kastiliya qiroliga katta

boylik bilan taklif qilindi, chunki u xizmatkor xonimga aylandi). Genrix III

Sharqiy lordning iltimosi javobsiz qolishini istamadi va u Alkagi vataniga qaytishi

uchun unga hamrohlik qilish uchun saroyidan uchta ritsarni va bir guruh mohir

odamlarni tanladi. Shuningdek, u unga munosib xayriya taklif qildi va elchilari

Amir Temurga taqdim etdilar. Elchilarni tanlash oqilona bo‘ldi. Yangi elchixonaga

rahbarlik qilgan shaxs Madridlik janob Ruy Gonsales de Clavixo bo‘lib, u saroy

a’zosi va monarxning o‘ziga yaqin bo‘lgan, uning kamergeri yoki Qirollik

palatasining xizmatkori bo‘lib xizmat qilgan. U bu rolni o‘z zimmasiga olganida

voyaga yetgan edi. Uning she’riy ijodidan qo‘shiqlar kitobi uslubidagi ba’zi

she’rlar saqlanib qolgan, garchi u ko‘proq yozgan bo‘lishi mumkin. Juda hurmatli

duennaga uylangan Clavixoning Samarqandga elchi sifatidagi safari uning eng

ko‘zga ko‘ringan yutug‘i bo‘lgan. U haqda shu sababli Kastiliyada har doim

oliyjanob shaxs ekanligi aytilgan. Unga voizlar Ordenining ruhoniysi va ilohiyot

magistri rohiba Alonso Paez de Santa Mariya hamrohlik qildi. Boshqa elchilarga

dinni biladigan odam hamrohlik qilishi tavsiya qilindi, chunki uzoq safarda ular

islom huquqi doktorlari va bu mintaqa bo‘yicha mutaxassislar bilan uchrashish

imkoniyatiga ega bo‘lishlari kerak edi va shuning uchun ilohiyotni uning nasroniy

versiyasida va ehtimol uning musulmon versiyasida ham biladigan odam bo‘lishi

kerak edi (González de Clavijo R., López Estrada F., 1999).

Odatda “Amir Temurga elchixona” deb nomlangan yozma hikoya Ruy

Gonsales de Clavixoga tegishli deb hisoblanadi. U muallifni shaxsiy uslubda emas,

balki hikoya qilingan voqealarni sayohat va uning voqealarini tasvirlaydigan

matnning aksariyat qismining grammatik mavzusining asosini tashkil etuvchi

“elchilar “ga bog‘lash orqali yozilgan. Bu, bir nechta istisnolardan tashqari,

kitobning yozilishini qo‘llab-quvvatlaydigan og‘zaki persona bo‘lib, matn

ommaviy yoki shaxsiy o‘qilishidan qat’i nazar, har doim Clavixoga tegishli

bo‘lgan (Moralez S.R., 2015).

Shu tarzda, tinglovchi yoki o‘quvchi “elchilar” ning aytgan va qilgan barcha

narsalarining tajribasida ishtirok etadi, bu esa elchixonaning jamoaviy harakatining

insoniy ekvivalentidir. Muallif “istisnolardan tashqari” deb yozadi. Elchixona

sintaksisida dominant subyekt sifatida “elchilar “ga havolalarga istisnolar Patrisio

E.Meysonning kitob muallifligi sintaksisi haqidagi maqolasida keltirilgan.

Elchixona sintaksisida dominant subyekt sifatida “elchilar “ga havolalarga

istisnolar Patrisio E. Meysonning kitob muallifligi sintaksisi haqidagi maqolasida

keltirilgan. Meyson kitob muallifligi sintaksisi haqida. U yerda fe’lning birinchi

shaxs birlik shaklining ifodali qo‘llanilishi yigirma marta, ko‘plik shakli esa o‘n

olti marta qayd etilgan. Bular kichik o‘zgarishlar bo‘lib, ularni talqin qilish uchun

Clavixoning o‘zidan boshqa muallif bo‘lishi shart emas. Yashirin “Elchilar”

sifatida tilga olingan mualliflar uchta bo‘lganligi va ulardan biri sayohatda vafot

etganligi sababli, ikkitasi qoldi: yuqorida aytib o‘tilgan Clavixo, u har doim

muallif deb hisoblangan va Fray Alonso Paez de Santa Mariya, u bunday deb tilga

olinmagan, garchi bu borada ba’zi takliflar berish uchun sabablar mavjud. Bu

Clavixo kitobdagi voqealarning eng ishonchli hikoyachisi va unda aytilganlarning

xarakteristik guvohi ekanligini tushunarli qiladi.

Bundan tashqari, Clavixo yozuvchi bo‘lganini va qo‘shiqlar kitobi janrida

shoir iste’dodi va ijodiga ega bo‘lganini bilish mumkin. Yoshini hisobga olgan

holda, bu yozuvchilik tajribasini anglatadi, qo‘lyozma yoki uning hal qiluvchi

ilhomi talab qilganidek, uni kastiliya nasrining muallifi deb ham hisoblash

mumkin. Shuning uchun u asar muallifi hisoblanadi. “Temur elchixonasi” Bir

nechta qo‘lyozma va nashrlarda saqlanadi. Unga havolani mening 1999-yilgi

Madrid nashrimda topish mumkin. U yerda men Madrid Milliy kutubxonasidagi,

Londondagi Britaniya kutubxonasidagi yana bir qo‘lyozma va Qirollik saroyi

kutubxonasidagi va Madrid Milliy kutubxonasidagi boshqa qo‘lyozmalarni tilga

olaman. Shuningdek, men 1582-1782-yillardagi Madrid nashrlarini, so‘ngra

zamonaviy nashrlar va tarjimalarni tilga olaman, ularni ham o‘z tadqiqotimda

sanab o‘taman. 2004-yilda men o‘sha “Amir Temurga elchixona” ning zamonaviy

ispan tilida nashrini nashr etdim va ushbu kitobning hozirgi versiyasini taqdim etdi

(Manz., Beatrice Forbes., 1989).

Sayohat haqidagi asarining I qismda 1403-yil 21-mayda elchilarning Santa-

Mariya portiga kelishi bilan boshlanadi. Ertasi kuni sayohatchilar va ularning

yuklari - Kastiliya qirolining sovg‘alari va sovg‘alari - Rodosga sayohat qilish

uchun savdo kemasi bo‘lgan vagonga chiqishadi. Shu maqsadda ular jo‘nab

ketishadi va Gibraltar bo‘g‘ozidan o‘tib, Malaga tomon yo‘l olishadi va u yerda

kemalariga tovarlarni yuklashadi; bu o‘sha paytda juda gavjum bo‘lgan Mavr

shahri bo‘lgan Malagani tasvirlash imkoniyatini beradi. Ular sayohatlarini davom

ettirishdi va qirg‘oq bo‘ylab Kataloniyaga yetib borishdi. Keyin ular Balear

orollariga yo‘l olishdi va 5-iyunda Ibiza portiga kirishdi. U yerda kema ekipaji

yuklarni tashish bilan bog‘liq vazifalarini davom ettirishdi, elchilar esa Aragon

gubernatoriga tashrif buyurishdi. Ular orolni tasvirlab berishdi va sayohatlarini

davom ettirishdi, Korsika va Sardiniyaga yetib borishdi, ular Rimning materik

qismiga parallel ravishda suzib o‘tganliklarini ta’kidlashdi. 27-iyunda ular Gaeta

portiga yetib kelishdi, u yerni uning landshafti, aholisi va cherkovlari bilan birga

tasvirlab berishdi va Anjoulik Ladislausning ishlarini so‘zlab berishdi. Sitsiliyaga

sayohatlarida ularni ikki kun davomida bo‘ron bosib o‘tdi, shundan so‘ng ular

Messinaga yetib kelishdi va keyin orollar orasidan Rodosga suzib ketishdi. U yerda

ular yo‘q bo‘lgan Buyuk Ustaning o‘rnini egallagan leytenantni ziyorat qilishdi.

Ular 30-avgustgacha Rodosda qolishdi, ammo Temurning qayerda ekanligi haqida

ishonchli ma’lumot olishmadi (Sinor, D. (Ed.).1990).

Temur tomonidan to‘plangan imperiya va uning fuqarolarining xilma-xilligi

alohida e’tibor berardi. “Elchixona” sintaksisida dominant subyekt sifatida

“Elchilar”ga istisnolari Patrisio E. Meysonning kitob muallifligi sintaksisi haqidagi

maqolasida keltirilgan. U yerda fe’lning birinchi shaxs birlik shaklining ifodali

qo‘llanilishi yigirma marta, ko‘plik shakli esa o‘n olti marta qayd etilgan. Bular

kichik o‘zgarishlar bo‘lib, ularning talqini muallifning Klavixoning o‘zidan boshqa

hech kim bo‘lishini talab qilmaydi. “Elchilar” sifatida ko‘rsatilgan mualliflar uchta

bo‘lganligi va ulardan biri sayohatda vafot etganligi sababli, ikkitasi qolgan:

yuqorida tilga olingan Clavixo, u har doim muallif deb hisoblangan va Fray

Alonso Paez de Santa Mariya, u bunday deb tilga olinmagan, garchi bu borada

taklif qilish uchun sabablar mavjud bo‘lsa ham. Bu Clavixo kitobdagi voqealarning

eng ishonchli hikoyachisi va unda aytilganlarning xarakteristik guvohi ekanligini

tushunishga olib keladi. Shuningdek, Clavixo yozuvchi bo‘lganini va qo‘shiqlar

kitobi janridagi shoirning mahorati va ishiga ega ekanligini ko‘rish mumkin.

Yoshini hisobga olgan holda, bu yozuvchilik tajribasini anglatadi, shuning uchun

uni qo‘lyozma yoki uning hal qiluvchi ilhomi talab qilganidek, kastiliya nasrining

muallifi deb ham hisoblash mumkin (Manz., Beatrice Forbes.,1989).

Shuning uchun u asar muallifi hisoblanadi. “Amir Temurga elchixona” bir

nechta qo‘lyozma va nashrlarda saqlanadi. Unga havolani mening 1999-yilgi

Madrid nashrimda topish mumkin. U yerda men Madrid Milliy kutubxonasidagi,

Londondagi Britaniya kutubxonasidagi yana bir qo‘lyozma va Qirollik saroyi

kutubxonasidagi va Madrid Milliy kutubxonasidagi boshqa qo‘lyozmalarni tilga

olaman (González de Clavijo R., López Estrada F., 1999).

Elchilar faqat Temur tomonidan to‘plangan imperiyaning so‘nggi davrida

guvohlik berish imkoniyatiga ega, chunki Samarqand shahrining boyliklarini sanab

bo‘lgach, Sharqiy imperator Xitoyga bostirib kirishga tayyorgarlik ko‘radi va u shu

ishda vafot etadi. Uning hukmronligining so‘nggi davri, ya’ni elchilar guvoh

bo‘lgan va hikoya qilgan davri juda ajoyib bo‘lgan. Temur o‘zi to‘plashga

muvaffaq bo‘lgan imperiyaning poytaxti qanday ekanligini ko‘rish uchun

Samarqandga bordi. Kastiliya elchilari uni u yerda topdilar va u ularga Samarqand

saroylari va bog‘larida buyuk xo‘jayin kabi munosabatda bo‘ldi. V qismda ular

hali ham Temurning yerlaridan uzoqda va dastlabki bosqichlarda mahalliy lordlar

bilan aloqa qilish qiyin va qimmatga tushadi. Ular Arzinga shahriga yetib kelishadi

va uni armanlar va yunonlar aralashmasi bilan tasvirlashadi. Bu qismda rivoyat

Temur va uning ismlari va shaxsiy sharoitlari hamda dushmani Boyezid va otasi

haqida so‘z boradi (Аҳмедов Б., 1996).

Hikoyaning oxirgi qismi dengiz orqali qaytish odatiy transport vositasiga

kiradi va elchilar ma’lum yuk tashish resurslaridan foydalanadilar. 1405-yil 17-

sentabrda ular Peraga ketayotgan kemani topib, uni qo‘lga olishdi va 22-oktabrda u

yerga yetib kelishdi. Keyinchalik, Genuya karakalarida ular sayohatlarini davom

ettirishdi va kuchli bo‘ronlar orasida ular tasvirlagan oxirgi shahar Genuyaga yetib

kelishdi. Ular Papa Benedikt XIII bilan uchrashuv o‘tkazdilar va nihoyat

Sanlukarga doimiy ravishda qo‘nishdi (Moralez, S. R., 2015).

1406-yil 24-martda ular Alkala de Henaresda sayohatlarini yakunladilar va u

yerda ularni uzoq elchixonaga yuborgan qirol Genrix III bilan uchrashganligi

haqida unga xabar beriladi.

O‘rta asr matni va boshqa iqtiboslardan tashqari, elchixonaning mavjudligini

tasdiqlovchi yana bir imzolangan guvohlik XVII asrga oid asarida iqtibos sifatida

keltiradi. Bu eslatma usta Gil Gonsales Davila tomonidan yozilgan, Fransisko

Martines tomonidan Madridda ehtiyotkorlik bilan bosilgan va 1688-yilda Filipp IV

ga bag‘ishlangan kitobda uchraydi. Bu tarixchi tomonidan yozilgan Genrix III

tarixidir. 1403-yilgi voqealar haqida hikoya qiluvchi LXXII bob “Qirol Genrix

Buyuk Temurga va turklarning buyuk hukmdori Boyezidga yuborgan elchilar

haqida” haqida yozadi. Gonsales Davila Boyezid va Temur o‘rtasidagi uchrashuvni

bo‘rttirib ko‘rsatib, u yerda ikki million kishi to‘planganini tarixdan ma’lum

bo‘lgan eng katta yig‘ilish ekanligini ta’kidlaydi (Moralez, S. R., 2015).

XULOSA VA TAKLIFLAR
Yuqoridagi tahlillar asosida shuni ta’kidlash mumkinki, Amir Temur davrida
Yevropa bilan diplomatik aloqalar samarali tashkil etilgan bo‘lib, bunda til va
tarjimonlik muhim o‘rin egallagan. Turli sivilizatsiyalar vakillari o‘rtasidagi
muloqot ko‘p tillilik asosida amalga oshirilgan va bu jarayonda tarjimonlar asosiy
ko‘prik vazifasini bajargan. Diplomatik yozishmalarda qo‘llanilgan tillar siyosiy
nufuz va madaniy an’analarni aks ettirgan. Temuriylar davrida shakllangan

diplomatik tajriba keyingi xalqaro munosabatlar rivojiga ham ta’sir ko‘rsatgan.

Shuningdek, bu davr Sharq va G‘arb o‘rtasidagi madaniy hamkorlikni

mustahkamlab, o‘zaro tushunish va aloqalarni kengaytirishga xizmat qilgan.

Diplomatik aloqalarda ko‘p tillilik tizimini rivojlantirish bo‘yicha Amir

Temur davrida elchilik munosabatlarida turli tillardan (turkiy, forsiy, arabiy va

yevropa tillari) foydalanilgan. Shu tajribadan kelib chiqib, diplomatik aloqalarda

samarali muloqot uchun professional tarjimonlar va ko‘p tilli mutaxassislar

tayyorlash tizimini takomillashtirish zarur.

Tarjimonlarning siyosiy va madaniy savodxonligini oshirish orqali Elchilik

jarayonida tarjimonlar faqat til biluvchi emas, balki siyosiy vaziyatni tushunadigan

vositachi bo‘lgan. Masalan, Ruy González de Clavijo kabi elchilar bilan aloqalarda

tarjimonlar muhim rol o‘ynagan. Shu bois, zamonaviy diplomatiyada tarjimonlar

uchun tarix, madaniyat va diplomatik etikani o‘rgatish muhim.

Diplomatik yozishmalarda standartlashtirilgan tarjima tizimini joriy etishda

Amir Temur davrida elchilik maktublari aniq va tushunarli tarzda tarjima qilinishi

zarur edi. Bu tajriba asosida bugungi kunda ham xalqaro hujjatlar tarjimasida

yagona standartlar, terminologik aniqlik va ishonchlilikni ta’minlash tizimini

kuchaytirish lozim.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1. Amonov J. Amir Temur davlatining tashqi siyosati va ichki siyosati.

(2023-2024). Innovatsion ilmiy jurnal. Termiz davlat universiteti.

2. Atiya A.S. (1938). The Crusade in the Later Middle Ages. London:

Methuen.

3. Аҳмедов Б. А., Муқминова Р. Г., Пугаченкова Г. А. (1999). История и

культура эпохи Амира Темура. Ташкент: Фан.

4. Аҳмедов Б.А. Темур ва Улуғбек даври тарихи. (1996). Тошкент

5. Baxtiyorov Sh. G‘ulom o‘g‘li. (2023). Amir Temur va Temuriylar davrida

davlat boshqaruvi va diplomatik aloqalar. Qo‘qon universiteti ilmiy jurnali.

6. Beatrice Forbes Manz. (1989). The rise and rule of Amir Temure.

Cambridge: Cambridge University Press.

7. Beknazarov I. (2021). Соҳибқирон Темур – буюк саркарда ва адолатли

подшоҳ. Халқаро конференция материаллари (ЮНЕСКО ҳомийлигида).

Тошкент. https://surgery.med.tma.uz/archives/2637

8. Fischel W.F. (1969). Ibn Khaldun in Egypt: His public functions and his

historical research. Berkeley: University of California Press.

9. Fisher W.B. (Ed.). (1986). The Cambridge history of Iran (Vol. 6).

Cambridge: Cambridge University Press.

10. González de Clavijo R., López Estrada F. (1999). Embajada a Tamorlán.

Madrid: Castalia.

11. Moralez S. R. (2015). Ruy González de Clavijo, un madrileño en el reino

del Gran Tamerlán. The Diplomat in Spain. http://thediplomatinspain.com/ruy-

gonzalez-de-clavijo-un-madrileno-en-el-reinodelgran-Amir Temur/

12. Rahimboyev A. (2018). Amir Temur va Yildirim Boyazid orasidagi

maktublashuv.

13. Ramanova N., Oraqbayeva Z. (2022). Amir Temur davlatining diplomatik

aloqalari. Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: nazariya va amaliyot

(konferensiya materiallari).

14. Raximov B., Tashmuradov U. (2025). Amir Temur va Temuriylar davrida

tashqi diplomatik aloqalarning davlat siyosiy taraqqiyotidagi ahamiyati. Actual

Problems of Humanities and Social Sciences, 5(3), 53–57.

15. Sog‘uniy A., Karomatov, H. (Tarj.). (1991). Temur tuzuklari (fors tilidan

tarjima). Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa birlashmasi.

REFERENCES:

1. Amonov J. Amir Temur davlatining tashqi siyosati va ichki siyosati. (2023-

2024). Innovatsion ilmiy jurnal. Termiz davlat universiteti. (In Uzbek)

2. Atiya A.S. (1938). The Crusade in the Later Middle Ages. London:

Methuen. (In English)

3. Ahmedov B. A., Muqminova R. G., Pugachenkova G. A. (1999). Istoriya i

kul’tura epoxi Amira Temura. Toshkent: Fan. (In Russian)

4. Ahmedov B.A. Temur va Ulug‘bek davri tarixi. (1996). Toshkent. (In

Uzbek)

5. Baxtiyorov Sh. G‘ulom o‘g‘li. (2023). Amir Temur va Temuriylar davrida

davlat boshqaruvi va diplomatik aloqalar. Qo‘qon universiteti ilmiy jurnali. (In

Uzbek)

6. Beatrice Forbes Manz. (1989). The rise and rule of Amir Temure.

Cambridge: Cambridge University Press. (In English)

7. Beknazarov I. (2021). Sohibqiron Temur – buyuk sarkarda va adolatli

podshoh. Xalqaro konferensiya materiallari (YUNESKO homiyligida). Toshkent.

https://surgery.med.tma.uz/archives/2637 (In Uzbek)

8. Fischel W.F. (1969). Ibn Khaldun in Egypt: His public functions and his

historical research. Berkeley: University of California Press. (In English)

9. Fisher W.B. (Ed.). (1986). The Cambridge history of Iran (Vol. 6).

Cambridge: Cambridge University Press. (In English)

10. González de Clavijo R., López Estrada F. (1999). Embajada a Tamorlán.

Madrid: Castalia. (In Spanish)

11. Moralez S. R. (2015). Ruy González de Clavijo, un madrileño en el reino

del Gran Tamerlán. The Diplomat in Spain. http://thediplomatinspain.com/ruy-

gonzalez-de-clavijo-un-madrileno-en-el-reinodelgran-Amir Temur/ (In English)

12. Rahimboyev A. (2018). Amir Temur va Yildirim Boyazid orasidagi

maktublashuv. (In Uzbek)

13. Ramanova N., Oraqbayeva Z. (2022). Amir Temur davlatining diplomatik

aloqalari. Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: nazariya va amaliyot

(konferensiya materiallari). (In Uzbek)

14. Raximov B., Tashmuradov U. (2025). Amir Temur va Temuriylar davrida

tashqi diplomatik aloqalarning davlat siyosiy taraqqiyotidagi ahamiyati. Actual

Problems of Humanities and Social Sciences, 5(3), 53–57. (In Uzbek)

15. Sog‘uniy A., Karomatov, H. (Tarj.). (1991). Temur tuzuklari (fors tilidan

tarjima). Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa birlashmasi. (In

Uzbek)