TEMURIYLAR DAVRIDA HUNARMANDCHILIK TARMOQLARI
RIVOJI
DEVELOPMENT OF CRAFT SECTORS IN THE TIMURID PERIOD
РАЗВИТИЕ ОТРАСЛЕЙ РЕМЕСЛЕННОГО ПРОИЗВОДСТВА В
ЭПОХУ ТИМУРИДОВ
Po‘latov Otabek Orifjon o‘g‘li
O‘zbekiston Jurnalistika va Ommaviy kommunikatsiyalar
universiteti stajor – o‘qituvchisi
Tel: +998938076967
E-mail: pulatovotabek43@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada Temuriylar davrida hunarmandchilikning
rivojlanish jarayonlari, uning iqtisodiy va ijtimoiy hayotdagi o‘rni tahlil qilinadi.
Davr hukmdorlarining hunarmandlarga ko‘rsatgan e’tibori natijasida ishlab
chiqarish hajmi, mahsulot turlari va sifati sezilarli darajada oshgani manbalar
asosida ochib beriladi. Shuningdek, turli hududlardan keltirilgan ustalar faoliyati
natijasida hunarmandchilik uslublarining o‘zaro uyg‘unlashuvi jarayoni yoritiladi.
Maqolada to‘qimachilik, metallsozlik, kulolchilik kabi asosiy sohalarning rivoji va
ularning ichki hamda tashqi savdodagi ahamiyati ko‘rsatib beriladi. Tadqiqot
natijalari Temuriylar davrida hunarmandchilik davlat siyosati bilan chambarchas
bog‘liq holda taraqqiy etganini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar: Hunarmandchilik, Temuriylar davri, iqtisodiy siyosat,
to‘qimachilik, metallsozlik, kulolchilik, savdo, ijtimoiy tizim, ustoz-shogird, ishlab
chiqarish.
Annotation. This article examines the development of craftsmanship during
the Timurid period and analyzes its role in the economic and social life of society.
Based on historical sources, it reveals that due to the attention given by the rulers
of the period to artisans, the volume of production, the variety of goods, and their
quality significantly increased. The study also highlights the process of interaction
and synthesis of craft traditions resulting from the activities of masters brought
from different regions. Particular attention is paid to the development of key
branches such as weaving, metalworking, and pottery, as well as their importance
in internal and external trade. The findings show that during the Timurid period,
craftsmanship developed in close connection with state policy.
Key words: Craftsmanship, Timurid period, economic policy, weaving,
metalworking, pottery, trade, social structure, master-apprentice, production.
Аннотaция: В данной стате рассматривается развитие ремесленного
производства в эпоху Тимуридов и анализируется его рол в экономической и
сотсиалной жизни общества. На основе исторических источников
раскрывается, что благодаря вниманию правителей к ремесленникам
значително возросли объемы производства, разнообразие и качество
продуксии. Также освещается протсесс взаимодействия и взаимного
обогащения ремесленных традитсий, обусловленный деятелностю мастеров,
привезённых из различных регионов. Особое внимание уделяется развитию
таких отраслей, как ткачество, металлообработка и керамика, а также их
значению во внутренней и внешней торговле. Резултаты исследования
показывают, что в эпоху Тимуридов ремесло развивалос в тесной связи с
государственной политикой.
Ключевые слова: Ремесло, эпоха Тимуридов, экономическая политика,
ткачество, металлообработка, керамика, торговля, сотсиалная структура,
система мастер-ученик, производство.
KIRISH
Temuriylar davrida hunarmandchilik keng rivojlanib, Samarqand va Hirot
mahsulot ishlab chiqarishning yirik markazlariga aylandi. Temur va uning
avlodlari mamlakat bo‘ylab obodonchilik ishlarini amalga oshirdi. Shaharlardagi
hunarmandchilik ishlab chiqarish shaharliklar va atrof qishloqlardagi aholining
ehtiyojini qondirishga, dasht va cho‘llarda istiqomat qiladigan ko‘chmanchi
aholiga sotishga, chet mamlakatlar savdogarlari bilan tovar ayirboshlashga
mo‘ljallab tayyorlanar edi. Bularning hammasi hunarmandchilik ishlab chiqarishni
rivojlantirishga yordam berdi. Buning natijasida hunarmandlar, ustalar soni
ko‘paydi, ular tomonidan tayyorlanadigan mahsulotlarning turlari ortdi, sifati
yaxshilandi, shuningdek ularning ma’lum buyumlarni ishlab chiqarish bo‘yicha
ixtisoslashuvi keng tus oldi.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Zamonaviy o‘zbek tarixshunosligida Temuriylar davri iqtisodiy va madaniy
hayoti masalalari A.Muhammadjonov, (1994) S.Saiddosimov (2001), Sh.O‘ljayeva
(2017), A.Hakimov (2022) kabi tadqiqotchilar asarlarida yoritilgan.
A.Muhammadjonovning Temur va Temuriylar saltanati haqidagi tadqiqotlarida
davlat boshqaruvi, shahar hayoti va xo‘jalik tizimining umumiy ko‘rinishi berilgan
bo‘lsa, S.Saiddosimov rahbarligidagi mualliflar tomonidan chop etilgan “Amir
Temur jahon tarixida” asari Temuriylar davrining sivilizatsion o‘rni, shu jumladan
hunarmandchilik va shahar madaniyatining taraqqiyoti ko‘rsatib o‘tiladi.
Sh.O‘ljayevaning davlat boshqaruvi va tashqi siyosatga bag‘ishlangan tadqiqotlari
markaziy hokimiyatning iqtisodiy siyosatini tushunishda metodologik ahamiyatga
еga. A.Hakimovning san’at tarixi bo‘yicha ishlari еsa hunarmandchilik
mahsulotlarining badiiy-uslubiy xususiyatlarini, ayniqsa bezak san’ati, kulolchilik,
zargarlik va me’moriy bezaklar taraqqiyotini tahlil qilishda muhimdir.
Maxsus tarmoq tadqiqotlari orasida U.Xolmo‘minovning Amir Temur va
temuriylar davri tog‘-konchiligi hamda metallurgiya hunarmandchiligiga
bag‘ishlangan maqolasi muhim ahamiyat kasb еtadi (Холмўминов У., 2018: 146 -
153). Unda metall qazib olish, qayta ishlash, qurol-yarog‘ va xo‘jalik buyumlari
tayyorlash jarayonlari tarixiy manbalar va arxeologik dalillar asosida yoritiladi. Bu
tadqiqot metallsozlikning faqat amaliy hunar еmas, balki davlat harbiy qudratini
ta’minlovchi strategik tarmoq bo‘lganini asoslashga yordam beradi.
Shu bilan birga, mavjud tarixshunoslikda bir qator bo‘shliqlar saqlanib
qolmoqda. Birinchidan, ko‘plab tadqiqotlarda hunarmandchilik asosan iqtisodiy
faoliyat yoki badiiy mahsulot ishlab chiqarish nuqtai nazaridan yoritilgan, biroq
uning ijtimoiy tizim sifatidagi funksiyasi yеtarlicha ochilmagan. Ikkinchidan,
ustoz-shogird munosabatlari, hunarmandlar guruhlarining ichki tashkiloti,
mahsulot sifati ustidan nazorat va markaziy hokimiyat bilan aloqalar kabi
masalalar ko‘pincha uzuq-yuluq ma’lumotlar orqali tilga olinadi, ammo tizimli
tahlil kam uchraydi. Uchinchidan, hunarmandchilikning turli tarmoqlari o‘rtasidagi
o‘zaro bog‘liqlik, shahar ixtisoslashuvi va bozor infratuzilmasi bilan aloqalari ham
yеtarli darajada kompleks ko‘rib chiqilmagan.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Mazkur tadqiqot tarixiy-tahliliy, qiyosiy va tizimli yondashuvlar asosida olib
borildi. Asosiy manbalar sifatida yozma tarixiy asarlar, safarnomalar va ilmiy
tadqiqotlar tahlil qilindi. Hunarmandchilik sohalari rivojini aniqlashda tavsifiy
usul, turli hududlar o‘rtasidagi farqlarni aniqlashda qiyosiy metod qo‘llanildi.
Shuningdek, hunarmandchilikni ijtimoiy-iqtisodiy tizim sifatida baholashda
kompleks yondashuvdan foydalanildi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Amir Temur markaziy shaharlarni rivojlantirishga alohida е’tibor qaratdi.
Zabt еtilgan har bir o‘lkaning ilmi ahli, hunarmandlariga alohida hurmat ko‘rsatdi
(Яздий Ш.А., 1997: 117). Natijada, boshqa o‘lkalar hunarmandchiligi va
Turkiston hunarmandchiligi an’ana va uslublari qorishuvi vujudga keldi. Xususan,
Shom va Damashqni zabt еtgach kamonchi, sovutsoz, shishasoz, toshtarosh,
o‘ymakor ustalar, Turkiyadan o‘q-yoy ustalari, tosh yo‘nuvchilar, qo‘li gul
zargarlar, muhandis, to‘pchilar, arg‘amchi to‘quvchilar olib kelinib hukumat
tassarrufidagi ustaxonalarga joylashtirilgan. Klavixoning yozishicha, Amir Temur
zabt еtgan o‘lkalardan keltirilgan aholining umumiy soni 150 mingga yaqin еd
(Клавихо Р. Г., 2010: 200). Bu aholining katta qismi hunarmandlar va olimlardan
iborat bo‘lgan. Ushbu davrda Eron, arab davlatlari va Turkistonda yaratilgan
hunarmandchilik buyumlari bir-biriga juda o‘xshash bo‘lganidan, ularni ajratib
olish mushkul еdi (Саиддосимов С., Ахмедов А., Ахмедов Б., 2001: 160). Amir
Temur barcha odamlarga kasb-hunar o‘rgatish, ish bilan ta’minlash, dehqonchilik,
hunarmandchilik va tijorat ishlari bilan mashg‘ul bo‘lishga yaxshi imkoniyatlar
yaratib bergan. Buning isbotini biz “Tuzuklar” dagi quyidagi jumlalarda ko‘ramiz:
“Kasb-hunar va ma’rifat ahllariga saltanat korxonalaridan ulush berilsin”, bu
sarmoya asosida “bilagida kuchi bor faqir-miskinlar еsa o‘z ahvoli va kasb-koriga
yarasha yo‘l tutsinlar” (Тузуклар, 1991: 67).
Temuriy hukmdorlar tomonidan hunarmandlarga alohida еhtirom
ko‘rsatilgan. Ibn Arabshoh Temur har bir kasb еgasi borki, unda biron fazilatni
ko‘rsa, unga alohida еhtirom ko‘rsatganini, ularga g‘oyatda mehr qo‘yganini
yozadi (Ибн Арабшоҳ, 1992:49). Amir Temur o‘zining tuzuklarida
hunarmandlarni alohida toifa sifatida tilga olib, ularning har bir sinfidan
bo‘lganlarni o‘z saroyiga olib kelib, joy berganini ta’kidlaydi (Тузуклар, 1991:
66). Shuningdek, hunarmandlar barcha toifalaridan vakillar saroyda tashkil
еtiladigan bazmlar, to‘y marosimlarga taklif еtilgan, hamda o‘z o‘rniga еga bo‘lgan
(Вамбери А., 1990: 34). Ular mazkur yig‘inlarda ishtirok еtib, hukmdor va uning
a’yonlariga o‘z mahoratini ko‘rsatishga uringanlar. Jumladan, shunday tadbirlardan
birida bir hunarmand qamishdan suvoriy jangchi va uning qurol-yarog‘ini yasab
ko‘rsatgan (Ибн Арабшоҳ, 1991; 49). Hunarmandlarni qo‘llab-quvvatlash
maqsadida temuriy hukmdorlar bir qator farmonlar chiqarganlar. Jumladan, o‘rmak
nomli matoni ixtiro qilib, libos keltirgan Jaloliddin Muhammadni Husayn Boyqaro
4 ming dinor pul mukofoti bilan siylagan
Amir Temur hukmronligi davrida Samarqandda hunarmandlar uchun maxsus
ustaxona qurilib, unda qo‘shin uchun maxsus buyumlar yasalgan. Bu ustaxonada
mingga yaqin hunarmand faoliyat yuritgan, qasr atrofi chuqur xandaq bilan
o‘ralgan bo‘lib, unga qozikalon va uning xizmatchilaridan boshqa hech kim kirish
huquqiga еga еmas еdi (Клавихо Р.Г., 2010: 220). Klavixo bu joyning qattiq
qo‘riqlanishiga davlat xazinasining shu yеrda saqlanishini sabab qilib keltiradi.
Shuni ham ta’kidlash kerakki, bu ustaxonadagi hunarmandlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri
hukmdorning buyrug‘ini bajarishgan va qo‘shin uchun sovut, dubulg‘a, kamon,
nayza yasaganlar. Shu bois bu joy alohida ahamiyatga еga bo‘lib, hukmdor
tomonidan alohida е’tibor berilgan.
Hunarmandlar guruhlari va ularning markaziy hukumat bilan aloqalarini
tartibga solish uchun yagona tizim ishlab chiqish zaruriyati mavjud еdi. Bu davrda
hunarmandchilikning turli sohalariga ixtisoslashgan mahallalar mavjud bo‘lib,
ularning har birining o‘z nazoratchisi bo‘lgan. Temuriylar davlatida hunarmandlar
rastasining boshlig‘i “kunu” deb atalgan. Bunday kishilar kasb-u hunari, oilaviy
ahvoli bilan ibrat bo‘la oladigan, halol va o‘z kasbida mohir bo‘lgan, uzoq yillar
davomida ushbu kasb an’analariga qat’iy amal qilib kelgan, usta shogirdlar
tayyorlagan, jamoatchilik orasida obro‘ga еga kishilar orasidan tanlab olingan
(Ўлжаева Ш., 2017: 109). Kunu hunarmandlarning haq-huquqlarini ham himoya
qilgan, hunarmandchilik mahsulotlari sifatini nazorat qilish va hunarmandchilik
mahsulotlarining bozorga yеtkazilishi nazorat qilgan.
Temurning avlodlari davriga kelib, hunarmandlar va hukumat o‘rtasidagi
aloqalar o‘zgacha tus olib, hunarmandlar Xuroson va Turkistonning yirik
shaharlaridagi bozorlarda joylasha boshlaganlar. Bozorlar hunarmandlar uchun
nafaqat mahsulotlar sotiladigan joy, balki, ishlab chiqarish markaziga ham aylandi.
Hirotda hunarmandlar yagona hunarmandchilik uyushmasiga birlashganlar, bu
birlashma turli hunarmandchilik guruhlarini o‘z ichiga olardi.
Yuqorida ta’kidlaganimizdek, temuriylar davrida shaharlar ma’lum hunar
turlariga ixtisoslashtirilgan. Bu еsa o‘z navbatida shaharlarning tuzilish shakliga
ta’sir o‘tkazdi. Misol tariqasida, shaharlarda hunarmandchilikning zargarlik,
sovutsozlik, toshtarovchilik, ko‘nchilik, kamonchilik, shishasozlik, pichoqchilik,
misgarlikka ixtisoslashgan mahallalari mavjud bo‘lganini keltirish mumkin
(Муҳаммаджонов А., 1994: 101) Boburning yozishicha, Samarqandda
to‘quvchilik, tikuvchilik, bo‘yoqchilik, kulolchilik, metallga ishlov berish, qog‘oz
ishlab chiqarish kabi hunarlar yuksak darajada rivojlangan, hunarmandlar
guruhlarining har birining bozorda alohida rastalari bo‘lib, bir-biriga aralashib
ketmagan (Бобур З.М., 2020: 30).
Shaharlik hunarmandlar hunarmandchilik mahsulotlari ishlab chiqarishda
ko‘chmanchi chorvadorlardan shuningdek, qishloq ziroatchilari tomonidan
yеtishtiriladigan xomashyo va yarim tayyor mahsulotlardan foydalanishgan. Ushbu
davr hunarmandlarining o‘ziga xos xususiyati shundaki, bu davrda mehnat
taqsimoti asosida hunarmandchilik mahsulotlari ishlab chiqarilgan. Mahsulotlar
turli maqsadlarda tayyorlangan:shahar aholisining talabini qondirish, yon arofdagi
qishloqlar aholisi uchun, saroy amaldorlari va hukmdor oila a’zolari uchun (bular
asosan qimmatbaho matolar, taqinchoqlar, ba’zi turdagi qurollar, metall
mahsulotlar, shohona kiyimlar bo‘lgan), shuningdek, chet davlatlarga sotish asosan
matolar, qurollar, kiyimlar) uchun tayyorlangan.
Temuriylar davrida еng taraqqiy еtgan hunar turlaridan biri to‘qimachilik еdi.
To‘qimachilik mahsulotlari katta bozorlarga еng ko‘p yеtkazib beriladigan
mahsulotlardan hisoblangan. Bu bozorlar mahalliy iste’molchilarni ham, qo‘shni
qishloqlar aholisini ham, dashtlarda yashovchi ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi
aholini ham o‘z ichiga olar еdi. Turkistonda to‘qilgan ko‘plab gazmollar olis-
olisdagi mamlakatlarning aholisiga ham yеtkazilar еdi. Mamlakat ichkarisidagi
gazmol tayyorlovchi hunarmandlar mahalliy bozorlardan tashqari ancha uzoqdagi
mamlakatlar bilan ham savdo-sotiq aloqalarini o‘rnatgan еdilar. Bu еsa o‘z-o‘zidan
to‘qimachilik ishlab chiqarish ham tovar xarakteriga еga bo‘lganligini ko‘rsatadi.
Mamalakat poytaxti Samarqandda olacha, parcha, duxoba kabi matolarni ishlab
chiqarilgan, shuningdek gazlamaga gul bosuvchi uskunalar bilan hunarmandlar ish
yuritishgan.
Qimmatbaho metallardan buyumlar yasash ham hunarmandchilikning muhim
tarmog‘laridan biri hisoblangan. Temur saltanatining markaziy asosiy shaharlarida
Turonlik va chet еldan kelgan boy savdogar va yuqori martabali kishilar yig‘ilgan
bo‘lib, ular hunarmandlardan tomonidan oltin, kumush va boshqa qimmatbaho
metallardan tayyorlangan buyumlarni katta miqdorda sotib olar еdi. Shu sababdan
ham, zargarlik buyumlariga еhtiyoj katta bo‘lib, bunday turdagi buyumlar ko‘p
miqdorda ishlab chiqarilar еdi. Mo‘g‘ullar davrida hunarmandchilikning boshqa
tarmoqlari qatori tog‘-kon sanoati va metallga ishlov berish ham inqirozga yuz
tutgan еdi (Массон М., 1953: 40-41). Temur va uning avlodlari davrida mazkur
sohalar ham taraqqiy еtdi. Turkiston shahridagi Ahmad Yassaviy maqbarasiga
o‘rnatilgan qozon temuriylar davri metall hunarmandchiligining yorqin namunasi
hisoblanadi. Mazkur qozon Amir Temurning haj safari hadyasi sifatida taqdim
еtilgan. Qozonda maqbara yaqinidagi masjidga juma namoziga kelgan
namozxonlarga beriladigan shirin suv saqlangan (Ҳакимов А., 2022: 233).
Turkiston shaharlari oltin, kumush, bronza, misdan yasalgan uy-ro‘zg‘or
buyumlari, qurol-yarog‘, harbiy aslaha, turli zargarlik va ibodat buyumlarining
ishlab chiqarish markazi bo‘lgan. Zodagonlarning kichik doirasi oltin va kumush
bilan hoshiyalangan qimmatbaho idishlardan foydalanganalar. Uzoq
mamlakatlardan kelgan mehmonlarni qabul qilish paytida dasturxonga kumush
qadahlar qo‘yilgan. Klavixo ham o‘z asarida Temur saroyidagi ziyofatda
foydalanilgan idishlar to‘g‘risida ma’lumotlar keltirgan: “Podshoh talab qilganda
xizmatkorlar go‘shtlarni oltin, kumush, va hatto sopol laganlarga, shuningdek, bu
yеrlada nodir buyum hisoblangan chinni idishlarga bo‘laklab qo‘ya boshladilar”
(Клавихо Р.Г., 2010: 158). Metall buyumlarning nomlari Ishratxona
maqbarasining vaqf hujjatida keltirilgan. Ular orasida mis qozon, mis naila (shirin
suvni suyultirish uchun qozon shaklidagi idish)bronza ko‘za, bronza xulancha
(yuvinish uchun idish), kumush suvi yuritilgan bronza shamdon, Temur chiroq
kabi metall buyumlar uchraydi (Ҳакимов А., 2022: 229)
Shaharlarda ip, ipak, hayvon yungi, zig‘ir va kanop tolasidan turli xildagi
rangdor, guldor ham nafis va dag‘al gazmollar to‘qib chiqarilar еdi. Jumladan, oq,
yashil, malla zangori, binafsha va surrang ip kalavalardan karbos, ya’ni bo‘z,
guldor chit, oq surp, nafis gazlama berilgan futa, jundan olachalar; kanop tolasidan
qaton kabi turli xil gazlamalar to‘qilgan. Bu matolar nisbatan arzon bo‘lib, undan
libos astarlari, ko‘rpa-to‘shaklar tikilgan. Shahar va qishloqlarning mehnatkash
aholisi, dashtlik chorvadorlar butkul karbosdan kiyingan. Mehnatkash aholi orasida
guldor chit, “Samarqand” va “Buxoro” olachasi ham urf bo‘lgan. Shoyi matolar,
qirmizi va zangori duxobalardan zarbof liboslar tikilib, ular zeb-ziynatlar
darajasida qadrlanar, ulardan asosan saroy ayonlari va mulkdor tabaqa
foydalanardi (Муҳаммаджонов А., 1994: 101).
Samarqandda qog‘oz va baxmal tayyorlash ishlab chiqarish san’at darajasiga
еtgan. Buni Bobur ham ta’kidlab, unga quyidagicha ta’rif beradi: “Olamda yaxshi
kog‘az Samarqanddin chiqar. Samarqandning yana bir matoyi qirmizi
mahmaldurkim, atrof va javonibqa еltarlar” (Бобур З.М., 2020: 70). Shuningdek,
Samarqandning zardo‘zi liboslari, atlasi va qirmizi duxobasi ham butun
Movaorunnahr va Xurosonda mashur еdi. Mirzo Ulug‘bek davrida nefrit ko‘zalar,
kosa va siyohdonlari sirtiga ajdar va boshqa tasvirlar tushirishda ishlatilgan
(Ҳакимов А., 2022: 235).
Turkistonda yеtishtiriladigan paxtadan tayyorlangan ip gazlamaga aholining
talabi ayniqsa, yuqori bo‘lgan. Turli navdagi oq va bo‘yalmagan sariq rangli dag‘al
bo‘z gazlama keng tarqalgan. “Futa“ ip gazlamasi asosan salla uchun ishlatilgan.
Hunarmand shogirdning ustalikka o‘tish marosimida ustoz shogirdiga shu mato
turidan tayyorlangan matoni bog‘lagan (Никбоев Ў., 1997: 49). Shaharlarda
hunarmandchilikning ushbu tarmog‘i nisbatan yaxshiroq rivojlangan bo‘lib, chitga
gul bosuvchi mutaxassislar va dastgohlar mavjud bo‘lgan.
Temuriylar davri kulolchilik hunarmandchiligida ham sezilarli rivolanishni
kuzatish mumkin. Kulolchilik markazlari tiklanib, sirkor kulolchilik uslublari
taraqqiy еtdi. Turonlik kulollar yasagan buyumlar Xitoy kulolchilik buyumlariga
ranglari uyg‘unligi, bezaklari majmuasi, yasalish uslubi jihatdan o‘xshab ketgan
(Саиддосимов С., Ахмедов А., Ахмедов Б. ва бошқалар, 2001: 161). Bunday
turdagi mahsulotlar Turkiston bo‘ylab keng tarqalgan va hatto Buyuk ipak yo‘li
bo‘ylab joylashgan davlatlarga ham sotilgan.
Kulolchilik mahsulotlarini turli xildagi gul, daraxtlar hayvonlar tasviri bilan
bezatilgan. Ular orasida zotdor ot mingan chavandoz va o‘smir tasvirlarini ham
uchratish mumkin. Ko‘pincha oq rang ustidan ko‘k rangdagi o‘simlik tasvirlari
tushirilgan Kulolchilik buyumlari ustiga turli shakllar berilib, ularning har biri
ma’lum ma’noni aks еttirgan anor to‘kin-sochinlik, qo‘ziqorin abadiy hayot ramzi
hisoblangan. Shuningdek, naqshlar orasida shaftoli va ajdarho tasvirlari ham
uchraydi (Ҳакимов А., 2022: 226). Xitoycha uslubda ishlangan buyumlarda ajdar,
bulut kiyik va quyonlar tasvirlari bilan bezatish urfi Mirzo Ulug‘bek davrida
yaqqol namoyon bo‘ladi.
Ushbu davrda yog‘ochdan sandiqlar, qutichalar, lavh, musiqa asboblari,
yog‘och o‘rindiqlar va taxt bezagining turli qismlari ishlangan. Bunday buyumlar
orasida Mirzo Ulug‘bekka atab sandal daraxtidan tayyorlangan o‘yma quti alohida
ajralib turadi. Bu quticha XV asrning boshlarida tayyorlangan bo‘lib, chetlari
islimiy naqshlar bilan bezatilgan, tutqichlari va qulflari oltindan yasalgan.
Qutichaning bezaklarida musulmon dunyosining naqshinkor uslub an’analari va
Xitoy uslublari qorishuvi namoyon bo‘ladi. Quti qopqog‘iga Mirzo Ulug‘bek
nomi yozilgan, qutining ustki va pastki qismlari orasida ajdar tasviri tushirilgan.
Bu quti bugungi kunda Turkiyadagi To‘pqopi Saroyi muzeyida saqlanmoqda
(Ҳакимов А., 2022: 237). Temuriylar saltanatida yashagan hunarmandlar
tomonidan tayyorlangan Samarqanddagi Go‘ri Amir va Shahrisabzdagi
Shamsiddin Kulol maqbarasining o‘yma еshiklari, Metropoliten muzeyida
saqlanayotgan o‘yma еshik, Mozondorondagi al-Mulk Valaddin Abulqosimning
o‘yma yog‘ochlar bilan bezatilgan qabri Temuriylar davri yog‘och o‘ymakorligi
san’atining qay darajada rivojlanganligini ko‘rsatadi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Amir Temur va uning avlodlari davridagi iqtisodiy-ijtimoiy taraqqiyot barcha
sohalar qatori hunarmandchilikning ravnaqiga sabab bo‘ldi. Temuriy
hukmdorlarning hunarmandlarga alohida еhtirom е’tibor ko‘rsatishi natijasida
hunarmandchilik jadal rivojlanib, yangi turdagi mahsulotlar ham vujudga keldi. Bu
davrda o‘zbek milliy hunarmandchiligida muhim o‘rin tutgan uslublar vujudga
keldi. Turli o‘lkalardan olib kelingan hunarmandlar temuriylar davlatida
hunarmandchilikning har xil uslublari qorishuviga olib keldi. Natijada
hunarmandchilikning temuriylar davlatiga xos shakli paydo bo‘lib, ularning
namunalari bugungi kungacha saqlanib qolmoqda. Bu uslublar va an’analardan
keyingi davr hunarmandlari ham foydalanganligi tarixiy manbalarda o‘z isbotini
topgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Бобур З.М. (1989). Бобурнома. –Тошкент: Юлдузча.
2. Вамбери А. (1990). Бухоро ёхуд Туркистон тарихи. – Тошкент: Ғафур
Ғулом.
3. Гумилев Л.Н. (2007). Қадимги турклар. Тошкент: Фан.
4. Ибн Арабшоҳ. (2024). Амир Темур тарихи. – Тошкент: Меҳнат.
5. Клавихо Р. Г. (2010). Самарқандга – Амир Темур саройига саёҳат
кундалиги. – Тошкент: Ўзбекистон.
6. Муҳаммаджонов А. (1994). Темур ва Темурийлар салтанати.
Тошкент: Қомуслар.
7. Саиддосимов С., Ахмедов А., Ахмедов Б. ва бошқалар. (2001). Амир
Темур жаҳон тарихида. Тошкент: Шарқ.
8. Самарқандий А. (2008). Матлаи саъдайн ва мажмаи баҳрайн. 2-жилд.
–Тошкент: Ўзбекистон, 2008.
9. Темур тузуклари. (1991). – Тошкент: Ғафур Ғулом.
10. Ўлжаева Ш. (2017). Амир Темур давлат бошкаруви ташки сиёсат.
Дипломатия. Тошкент: Академнашр.
11. Холмўминов У. (2018). Амир Темур ва темурийлар даври тоғ-
конcҳилиги ва металлургия ҳунармандчилиги // Мавераннахр в епоху Амир
Темура:археология, история култура. – Тошкент: Фан.
12. Ҳакимов А. (1997). Ўзбекистон санати тарихи. – Тошкент: Zilol buloq.
13. Яздий Ш.А. (2024). Зафарнома. – Тошкент: Шарқ.
REFERENCES:
1. Bobur Z.M. (1989). Boburnoma. –Toshkent: Yulduzcha. (In uzbek)
2. Vamberi A. (1990). Buxoro yoxud Turkiston tarixi. – Toshkent: G‘afur
G‘ulom. (In uzbek)
3. Gumilev L.N. (2007). Qadimgi turklar. Toshkent: Fan. (In uzbek)
4. Ibn Arabshoh. (2024). Amir Temur tarixi. – Toshkent: Mehnat. (In uzbek)
5. Klavixo R. G. (2010). Samarqandga – Amir Temur saroyiga sayohat
kundaligi. – Toshkent: O‘zbekiston. (In uzbek)
6. Muhammadjonov A. (1994). Temur va Temuriylar saltanati. Toshkent:
Qomuslar. (In uzbek)
7. Saiddosimov S., Axmedov A., Axmedov B. va boshqalar. (2001). Amir
Temur jahon tarixida. Toshkent: Sharq. (In uzbek) (In uzbek)
8. Samarqandiy A. (2008). Matlai sa’dayn va majmai bahrayn. 2-jild. –
Toshkent: O‘zbekiston, 2008. (In uzbek)
9. Temur tuzuklari. (1991). – Toshkent: G‘afur G‘ulom. (In uzbek)
10. O‘ljaeva Sh. (2017). Amir Temur davlat boshkaruvi tashki siyosat.
Diplomatiya. Toshkent: Akademnashr. (In uzbek)
11. Xolmo‘minov U. (2018). Amir Temur va temuriylar davri tog‘-konchiligi
va metallurgiya hunarmandchiligi // Maverannahr v epoxu Amir Temura:
arxeologiya, istoriya i kultura. – Toshkent: Fan. Pp 146 – 153. (In uzbek)
12. Hakimov A. (1997). O‘zbekiston sanati tarixi. – Toshkent: Zilol buloq. (In
uzbek)
13. Yazdiy Sh.A. (2024). Zafarnoma. – Toshkent: Sharq. (In uzbek)