GEOMETRIYA O‘QITISHDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR
INNOVATIVE TECHNOLOGIES IN TEACHING GEOMETRY
ИННОВАЦИОННЫЕ ТЕХНОЛОГИИ В ПРЕПОДАВАНИИ
ГЕОМЕТРИИ
https://zenodo.org/records/19442204
Jumaniyozov Qudrat Sapoyevich
Oriental universiteti professori v.b.,
Pedagogika fanlari nomzodi
Tel.: +998 97-463-32-32
E-mail: qudrat_j@mail.ru
Pulatov Baxram Nigmatovich
Oriental universiteti dotsenti
Tel.: +998 93-515-64-28
E-mail: pulbax2011@mail.ru
Annotatsiya. Ushbu maqolada umumta’lim maktablari va oliy ta’lim
muassasalarida geometriya fanini o‘qitish jarayonida innovatsion pedagogik va axborotkommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish masalalari yoritilgan. Geometriyani
o‘qitishda raqamli ta’lim platformalari, interaktiv dasturlar, multimedia vositalari,
STEAM texnologiyasi, masofaviy ta’lim elementlari hamda kompetensiyaviy
yondashuvning ahamiyati tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari innovatsion texnologiyalar
o‘quvchilarning fazoviy tafakkuri, mantiqiy fikrlashi va mustaqil bilim olish
ko‘nikmalarini rivojlantirishda samarali ekanini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar: geometriya, innovatsion texnologiyalar, interaktiv ta’lim, axborotkommunikatsiya texnologiyalari, STEAM, raqamli ta’lim.
Аннотация. В данной статье расмотрены вопросы использования
инновационных педагогических и информационно-коммуникационных
технологий в процессе преподавания геометрии в общеобразовательных школах и
высших учебных заведениях. Проанализировано значение цифровых
образовательных платформ, интерактивных программ, мультимедийных средств, в
интерактивной геометрической среде GeoGebra, технологии STEAM, элементов
дистанционного обучения и компетентностного подхода в преподавании
геометрии. Результаты исследования показывают, что инновационные технологии
эффективны в развитии.
Ключевые слова: геометрия, инновационные технологии, интерактивное
образование, информационно-коммуникационные технологии, STEAM, цифровое
образование.
Abstract. This article examines the use of innovative pedagogical and informationcommunication technologies in the process of teaching geometry in general education
schools and higher educational institutions. The importance of digital educational
platforms, interactive programs, multimedia tools in the interactive geometric
environment GeoGebra, STEAM technologies, distance learning elements, and a
competency-based approach in teaching geometry has been analyzed. The research
results show that innovative technologies are effective in development.
Keywords: Keywords: geometry, innovative technologies, interactive education,
information and communication technologies, STEAM, digital education.
KIRISH
Bugungi kunda ta’lim tizimida amalga oshirilayotgan islohotlar o‘qitish jarayoniga
innovatsion yondashuvlarni joriy etishni taqozo etmoqda. Ayniqsa, matematika fanining
muhim tarkibiy qismi bo‘lgan geometriyani o‘qitishda zamonaviy pedagogik
texnologiyalardan foydalanish o‘quv jarayoni samaradorligini oshirishning asosiy
omillaridan biri hisoblanadi. Geometriya fani o‘quvchilarda fazoviy tasavvur, mantiqiy
fikrlash, tahlil qilish va isbotlash qobiliyatlarini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi.
An’anaviy o‘qitish usullari ko‘p hollarda o‘quvchilarning faolligini to‘liq ta’minlab
berolmaydi, abstrakt tushunchalarni anglashda qiyinchiliklar yuzaga keladi. Shu sababli
geometriya ta’limida innovatsion texnologiyalarni qo‘llash orqali o‘quvchilarning
qiziqishini oshirish, bilimlarni chuqur va mustahkam o‘zlashtirishga erishish mumkin.
Innovatsion texnologiyalar deganda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari,
interaktiv metodlar, elektron resurslar, simulyatsiya va modellashtirish dasturlari, virtual
laboratoriyalar, STEAM ta’limi elementlari tushuniladi. Ushbu vositalar geometriyani
vizual, amaliy va hayot bilan bog‘langan holda o‘rgatish imkonini beradi.
Maqolaning asosiy maqsadi – geometriya o‘qitishda innovatsion texnologiyalardan
foydalanish usullarini tahlil qilish, ularning ta’lim samaradorligiga ta’sirini o‘rganish va
amaliyotda qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Geometriya o‘qitishda innovatsion texnologiyalardan foydalanish masalasi so‘nggi
o‘n yilliklarda pedagogika va didaktika adabiyotlarida faol o‘rganilmoqda. Tadqiqotlar
asosan kompyuter texnologiyalari, interaktiv muhitlar va vizualizatsiya vositalarining
o‘quv jarayoniga ta’siriga qaratilgan.
A.D. Aleksandrov (1980) geometriyada mantiq va vizual tasavvur o‘zaro
bog‘liqligini ta’kidlab, innovatsion yondashuvlar uchun nazariy zamin yaratgan. G.D.
Gleyzer (1990) an’anaviy usullarning kamchiliklarini ko‘rsatib, mantiqiy va vizual
fikrlash kombinatsiyasini taklif etgan. V.V. Davydov (1972) modellashtirish tamoyilini
ta’limda muhim vosita sifatida asoslab bergan.
Zamonaviy tadqiqotlarda N.V. Andrafanova va D.S. Nazaryan (2014) interaktiv
geometrik muhit (masalan, GeoGebra) ni vizualizatsiya, modellashtirish va dinamika
tamoyillari asosida o‘quvchilarning kognitiv faoliyatini rivojlantiruvchi vosita sifatida
tahlil qilgan. Ular dinamik modellar yordamida geometrik obyektlar xossalarini tajriba
asosida “kashf etish” imkoniyatini ta’kidlagan.
H.S.M. Coxeter va S.L. Greitzer (1978) geometrik masalalarning vizual va dinamik
talqinini muhim deb hisoblagan. L.S. Atanasyan va boshqalar (2009) maktab darsliklarida
an’anaviy usullarning cheklovlarini ko‘rsatib, raqamli vositalarni joriy etish zarurligini
ta’kidlagan.
Xorijiy adabiyotlarda (European Journal of Contemporary Education, 2013)
GeoGebra kabi IGM (interfaol geometrik muhit) ning o‘quv jarayonidagi samaradorligi
keng o‘rganilgan. Ushbu tadqiqotlar dinamik chizmalar orqali Eyler chizig‘i, to‘qqiz
nuqta aylanasi kabi murakkab tushunchalarni o‘rganishda interaktivlikning ustunligini
isbotlagan.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Umumta’lim maktablari va oliy ta’limda geometriya o‘qitishda innovatsion
texnologiyalar (GeoGebra, STEAM, raqamli platformalar, interaktiv dasturlar) ning
samaradorligini o‘rganish va ularning o‘quvchilarning fazoviy tasavvuri, mantiqiy
fikrlashi va mustaqil izlanish ko‘nikmalariga ta’sirini aniqlash kuzatish, anketaviy so‘rov,
test, tajriba va statistika kabi metodlardan foydalanildi. Ushbu metodologiya innovatsion
texnologiyalarning geometriya ta’limidagi samaradorligini ishonchli va aniq baholashga
imkon berdi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Ta’limni axborotlashtirish sharoitida geometriyani o‘qitishda kompyuter
texnologiyalaridan foydalanish nafaqat ularning jadal rivojlanishi va ta’lim sohasiga kirib
borishi bilan dolzarb, balki akademik A.D.Aleksandrov aytganidek “qat’iy mantiq vizual
tasvir bilan birlashtirilgan, unda ular bir-birini o‘zaro tashkil qiladi va boshqaradi” kabi
fanning o‘ziga xos xususiyatiga ham bog‘liq. (Александров А.Д., 1980:- № 3, - 56).
Maktab o‘quvchilari uchun geometriya murakkab fanlardan biridir. Buni
matematikadan o‘tkazilgan test natijalarining tahlili tasdiqlaydi: maktab bitiruvchilari
geometrik vazifalarni umuman bajarmaydilar yoki faqat tekislikdagi masalalarni
yechadilar va ularning ozgina qismi stereometrik masalalarni yechishga urinadilar va
kamdan kam holatda ijobiy natija oladilar.
G.D.Gleyzerning fikriga ko‘ra, bunday vaziyatning sababi geometriyani
o‘qitishning an’anaviy uslubidir: “maktab darsligi va bizda mavjud bo‘lgan o‘qitish
an’anasi geometriyani o‘qitishdan asosiy maqsad – maktab o‘quvchilarida mantiqiy
fikrlashni rivojlantirish degan fikrga olib keldi...” (Атанасян Л.С., 2009: 259). Bu usul
fikrlashning majoziy tarkibiy qismlariga zarar etkazadi. Shu sababli, so‘nggi paytlarda
ko‘plab tadqiqotchilar geometriyani mantiqiy va vizual-majoziy fikrlashning maqbul
kombinatsiyasiga asoslangan o‘rganishni takomillashtirish yo‘llarini izlashga e’tibor
qaratmoqdalar.
Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan (AKT) foydalanish
geometriyaning ko‘plab masalalarini o‘rganishda an’anaviy yondashuvlarni
o‘zgartirishga imkon beradi. Shu bilan birga, AKTni o‘qitish vositasi sifatida qo‘llash
o‘quv materialining og‘zaki taqdimotini oddiy tasvirlashni kamaytirilmasligi lozim, balki
uning vizualizatsiya, modellashtirish, dinamika kabi barcha imkoniyatlaridan foydalanish
kerak.
Vizualizatsiya tamoyili. Buyuk matematik K.Gauss matematikaning quloqlar
uchun emas, balki ko‘zlar uchun ekanligini ta’kidlagan. Zamonaviy didaktikada
o‘rganishni vizualizatsiya qilish tamoyili o‘quv jarayonida tegishli o‘quv ma’lumotlarini
vizual ravishda taqdim etishning turli vositalaridan foydalanishga qaratilgan.
Amerikalik psixolog R.Arnxaym hatto “vizual operatsiyalar orqali fikrlash” degan
ma’noni anglatuvchi “vizual fikrlash” atamasini kiritdi va uning bu ishi kognitiv
faoliyatda majoziy hodisalarning roli bo‘yicha zamonaviy tadqiqotlarga asos soldi.
Agar an’anaviy o‘qitishda vizualizatsiya, birinchi navbatda, vizual tasvirlar va
shakllar orqali o‘qituvchidan o‘quvchiga ma’lumot uzatilishini ta’minlaydigan tasviriy
komponent sifatida tushunilsa, kompyuter ta’limi sharoitida esa vizualizatsiya obyektlar
va jarayonlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni statikada va dinamikada kompyuter shaklida
taqdim etish orqali amalga oshiriladi. Ko‘rgazmalilikni yetkazib beruvchi endi o‘qituvchi
emas, balki kompyuter bo‘ladi (Андрафанова Н.В., 2014: 78). O‘quv materialini taqdim
etishning bunday usuli matematik tushuncha va tasdiqlar (teorema, ta’rif) ortida o‘quvchi
obyekt tasvirining aniq tasavvuriga ega bo‘lmaganda, ularning o‘ziga xos xususiyatlarini
shu tasdiqda noto‘g‘ri talqin qilishni oldini oladi.
Akademik A.D.Aleksandrov “Geometriya to‘g‘risida” maqolasida geometrik
ta’limotda dastlab o‘ziga xos “uchburchak”ning mavjudligini ta’kidlagan: bu mantiqtasavvur-amaliyot va agar undan kamida bitta uchini olib tashlansa, biz geometriyaning
buzilgan yo‘nalishini olamiz. Bundan tashqari, ushbu “uchburchak”dagi eng muhim
burchak tasavvurdir. Pedagogik amaliyot shuni ko‘rsatadiki, kompyuter
texnologiyalaridan foydalangan holda geometrik bilimlarni vizualizatsiya qilish maktab
o‘quvchilarida geometrik obyektlar va ularning xususiyatlari to‘g‘risida tasavvurni
rivojlantiradi.
Modellashtirish tamoyili. Zamonaviy didaktikada vizualizatsiya tamoyili nafaqat
o‘ziga xos vizual obyektlar va ularning tasvirlariga, balki ularning modellariga ham
tizimli yordam ekanligi ta’kidlangan. Nazariy tushunchalarni shakllantirishda o‘quv
modellarining roli (illyustratsiya turi sifatida) V.V.Davydov tomonidan ishonchli tarzda
ochib berilgan. U o‘quv modellarini ko‘rgazmalilik va tushuncha, aniqlik va
mavhumlikning o‘ziga xos qotishmasi sifatida tavsiflaydi va modellashtirishni
ko‘rgazmalilikni to‘ldiradigan didaktik tamoyil sifatida taklif qiladi. Bu tamoyillarning
nisbatini V. V. Davydov quyidagicha aniqlaydi: “... ta’lim mazmuni sifatida narsalarning
tashqi xususiyatlari namoyon bo‘lsa, tasviriy vizualizatsiya tamoyili o‘zini oqlaydi.
Ammo ta’lim mazmunini obyektlarning aloqalari va munosabatlari tashkil etgan joyda bu
ko‘rgazmalilik yetarli emas. Bu yerda modellashtirish tamoyili kuchga kiradi” (Давыдов
В.В., 1972: 59).
Geometrik modellarni vizualizatsiya qilish bilan bog‘liq kompyuter modellashtirish
geometrik tadqiqotlarda foydali vosita bo‘lib, uning yordamida yangi qiziqarli geometrik
faktlarni tajriba asosida aniqlash mumkin. Kompyuter tajribasi natijalari o‘quvchilarni
bayonotning to‘g‘riligiga darslikda keltirilgan mantiqiy dalillardan ko‘ra ko‘proq
ishontiradi. U. E. Mintonning ta’kidlashicha, modelda qayd etilgan muhim xususiyatlar
va aloqalar o‘quvchilar uchun ushbu belgilar, aloqalar bolalarning o‘zlari tomonidan o‘z
harakatlari natijasida, ya’ni ular o‘zlari modelni yaratishda ishtirok etganlarida ko‘rinadi
va ayon bo‘ladi.
Kompyuter tajribasi quyidagilarga imkon beradi:
* berilgan shartlarga muvofiq obyektning tavsiflarini aniqlashda;
* muayyan qo‘shimcha shartlarda obyektning xususiyatlarini aniqlashda;
* tadqiqot gipotezasini tasdiqlash yoki rad etishda (Андрафанова Н.В., 2014: 26).
Dinamika tamoyili. Geometrik tushunchalarni kompyuterda dinamik talqin qilish
geometriyani o‘qitishda innovatsion yondashuvdir. Dinamik illyustratsiya – bu
kompyuter vositasi yordamida tasviriy obyektning harakat effektini amalga oshirishdir.
Dinamika tamoyili dinamik geometriya tizimlari yoki interfaol geometrik muhitlarning
asosidir.
Dinamik modellar – interfaol modellar bo‘lib, foydalanuvchi ulardan foydalanish
jarayonida (eksperiment, kuzatuv, tadqiqot) xususiyatlarini maqsadli ravishda
o‘zgartirishi mumkin bo‘ladi. Zamonaviy o‘quvchi uchun interfaol geometrik muhit
nafaqat geometrik materialni o‘rganish uchun yangi innovatsion texnologiya, balki grafik
ma’lumotlarni qayta ishlashning tanish, tabiiy texnologiyasidir.
Kompyuter grafikasi asoschilaridan biri Ayven Sazerlend bir vaqtlar kompyuterning
o‘ziga xos xususiyatlarini grafik ma’lumotlarni vizualizatsiya qilish vositasi sifatida
quyidagicha ta’kidlagan: “Kompyuterga ulangan displey menga Alisaning mo‘jizalar
mamlakatiga ochilgan oynaga o‘xshaydi, u yerda dasturchi taniqli tabiat qonunlari bilan
tavsiflangan har qanday obyektlarni yoki dasturda qayd etilgan qonunlarga
bo‘ysunadigan sof xayoliy obyektlarni tasvirlashi mumkin. Displeylar yordamida men
samolyotni harakatlanayotgan samolyot tashuvchi kemaning palubasiga qo‘ndirdim,
potensial chuqurdagi elementar zarrachaning harakatini kuzatdim, raketada yorug‘lik
tezligida uchdim va kompyuterning ichki hayoti sirlarini kuzatdim”.
1961-yilda A. Sazerlend birinchi “Sketchpad” (“Albom”) interfaol grafik paketini
yaratdi. Ushbu dastur displeyda oddiy shakllarni chizish, ularni saqlash, shuningdek,
tayyor prototiplardan foydalanish imkonini berdi. Dastur obyektlarni modellashtirishga
imkon berdi: avtomobilning tasviri bilan ishlash, modelning qolgan qismiga ta’sir
qilmasdan shinalarini o‘lchamlarini o‘zgartirish mumkin edi.
Hozirgi vaqtda geometrik obyektlar yordamida geometrik konstruksiyalarni amalga
oshirishga imkon beradigan, ular orasidagi munosabatlarni belgilaydigan interfaol grafik
paketlar juda xilma-xildir. Ularni ikki turga bo‘lish mumkin: ikki o‘lchovli geometriya
dasturlari (2D) va uch o‘lchovli geometriya dasturlari (3D).
Geometrik muhitning interfaolligi xususiyati quyidagilarga imkon beradi:
* foydalanuvchi tomonidan kiritiladigan dastlabki ma’lumotlar uchun chizma
chizish;
* chizma chizishning umumiy algoritmini saqlashda obyektlarning parametrlarini
o‘zgartirish;
* tasvirlangan shakllarning xususiyatlari haqida ma’lumot olish;
* o‘rganilayotgan obyektning xususiyatlari to‘g‘risida ma’lumot to‘plash yoki uning
xususiyatlarining o‘zgarishi xususiyatini kuzatish uchun kompyuter tajribasini o‘tkazish
(Андрафанова Н.В., 2014: 59).
Geometrik materialni o‘rganish uchun GeoGebra uch o‘lchovli geometriya
dasturidan foydalanish mumkin. U Markus Xoxenvarter tomonidan ishlab chiqilgan,
bepul tarqatiladigan, oddiy foydalanuvchi interfeysiga va rus tilidagi versiyasiga ega.
So‘nggi yillarda ushbu dastur atrofida interfaol geometrik muhitni (IGM) targ‘ib qilish
bo‘yicha konferensiyalarda qatnashadigan dunyoning turli mamlakatlaridan kelgan
tadqiqotchilar va o‘qituvchilarning xalqaro hamjamiyati shakllandi. Yevropa zamonaviy
ta’lim jurnalining (European Journal of Contemporary Education) 2013-yilgi 4-maxsus
soni GeoGebradan o‘quv jarayonida foydalanishga bag‘ishlangan (European Journal of
Contemporary Education. – 2013: 4). To‘qqiz nuqta aylanasining dinamik chizmasini
yaratish uchun GeoGebra IGM imkoniyatlaridan foydalanishni ko‘rsatamiz.
To‘qqiz nuqta aylanasi – bu ixtiyoriy uchburchak tomonlarining o‘rtasidan, uning
balandliklarining asosidan va uchburchak uchlarini balandliklarining kesishish nuqtasi
bilan bog‘laydigan kesmalarning o‘rtasidan o‘tuvchi aylana (1-shakl).
1-shakl. To‘qqiz nuqta aylanasi.
Yevropalik mualliflar ko‘pincha bu aylanani “Eyler aylanasi” deb atashadi
(Коксетер Г.С.М., 1978:33). 1765-yilda L.Eyler uchlari uchburchak balandliklarining
asoslari bo‘lgan o‘rta uchburchak va uchlari uchburchak tomonlarining o‘rtalari bo‘lgan
o‘rta uchburchak umumiy aylanaga ega ekanligini isbotladi, shuning uchun aylananing
yana bir nomi “6 nuqta aylanasi”. Ba’zi matematiklar bu aylanani “Feyerbax aylanasi”
deb atashadi, chunki 1821-yilda K.Feyerbax tomonidan umumiy natijaning birinchi to‘liq
isboti chop etilgan.
Ushbu aylana bilan bog‘liq masalalar geometriyaning eng chiroyli masalalaridan
biridir. Ulardan ba’zilari L.S.Atanasyan, V.F.Butuzov, S.B.Kadomtsev va boshqalarning
10-11-sinf darsliklarida keltirilgan (Атанасян Л.С., 2009: 200). GeoGebraning
imkoniyatlari nafaqat tayyor muhit vositalaridan foydalangan holda to‘qqiz nuqta
aylanasini yetarlicha tez qurishga, balki uning xossalarini dinamikada namoyish etishga
imkon beradi.
To‘qqiz nuqtaning aylanasi: ixtiyoriy uchburchakning uchta balandligining asoslari,
uning uch tomonining o‘rtasi va uchlarini ortomarkazi bilan bog‘laydigan uchta
kesmaning o‘rtasi (balandliklarning kesishish nuqtasi), radiusi aylananing radiusidan ikki
baravar kam bo‘lgan bitta aylanada yotadi.
GeoGebra muhitida to‘qqiz nuqta aylanasini qurish algoritmi quyidagi qurilish
bosqichlarini o‘z ichiga oladi:
1-Jadval
Qurish bosqichlari Foydalanadigan vositalar
Ixtiyoriy ABC uchburchakni yaratish ko‘pburchak
A1,B1,C1uchburchakning A1,B1,C1 tomonlarining o‘rta yoki markaz
o‘rtasini belgilash:
Uchburchakning AD, BE, CF (D, E, F nuqtalari ikkita perpendikulyar to‘g‘ri chiziq
obyektning kesishish nuqtalari sifatida aniqlanadi) kesishish nuqtasi
balandliklarini yasash: kesishish nuqtasi
H balandliklarining kesishish nuqtasini ikkita obyektning o‘rta yoki markaz
kesishishi sifatida belgilash
Uchburchakning uchlarini Z, X, Y kabi balandliklarning uchta nuqta orqali o‘tuvchi aylana
kesishish nuqtasi bilan bog‘laydigan AH, BH, CH
kesmalarining o‘rtalarini belgilash
Uch nuqta asosida aylana qurish
Shu tarzda qurilgan aylana ushbu uchta uchburchak atrofida tasvirlangan (1-shakl):
* , berilgan uchburchakning yon tomonlari o‘rtalarini tutashtiruvchi (o‘rta
uchburchak); , berilgan uchburchakning balandliklari asoslarini bog‘laydigan (o‘rta
* - 27 -
uchburchak)
* , uchlari berilgan uchburchakning uchlarini ortomarkaz bilan bog‘laydigan
kesmalarning o‘rtalarida joylashgan.
Eyler to‘g‘ri chizig‘i: o‘rtamarkaz, sentroid (uchburchak medianalarining kesishish
nuqtasi) va ixtiyoriy uchburchak tashqi aylanasining markazi bitta to‘g‘ri chiziqda yotadi.
Sentroid o‘rtamarkazdan tashqi chizilgan aylananing markazigacha bo‘lgan masofani 2 :1
nisbatda ajratadi.
Ushbu uchta nuqta yotadigan to‘g‘ri chiziq bu uchburchakning Eyler to‘g‘ri chizig‘i
deyiladi (2-shakl). Bu alomatni aniq tasdiqlaydigan algoritm quyidagi bosqichlarni o‘z
ichiga oladi:
2-Jadval
Qurish bosqichlari Foydalanadigan vositalar
Uchburchakni yasash ko‘pburchak
Uchburchakning medianalarini yaratish: uchburchak o‘rta yoki markaz
tomonlarining o‘rtalarini topish, uchlari AА1, BB1, CC1
bo‘lgan uchburchak tomonlarining o‘rtalarini bog‘lash kesma
Medianlarning kesishish nuqtasini ikkita obyektning kesishishi kesishish nuqtasi
sifatida M bilan belgilash (sentroid)
Uchburchakning AD, BE, CF balandliklarini yasash (D, E, F perpendikulyar to‘g‘ri chiziq
nuqtalari ikkita obyektning kesishish nuqtalari sifatida
aniqlanadi) kesishish nuqtasi
Balandliklar kesishish nuqtasini ikkita obyektning kesishishi kesishish nuqtasi
sifatida H bilan belgilash (ortomarkaz)
Uchburchakning tomonlariga tushirilgan o‘rta o‘rta perpendikulyar
perpendikulyarlarni qurish
O‘rta perpendikulyarlarning kesishish nuqtasini ikki kesishish nuqtasi
obyektning kesishishi sifatida O bilan belgilash
Ikkita nuqta orqali to‘g‘ri chiziq tortish, masalan O va H kabi. to‘g‘ri chiziq
ABC uchburchakdan C uchi uchun “Ko‘chirish” vositasidan foydalanib, uchburchak
shaklini o‘zgartirib, ixtiyoriy uchburchak uchun tasdiqning to‘g‘riligini ko‘rgazmali va
tushunarli ko‘rsatish yoki ko‘rib chiqilgan geometrik shaklning dinamik chizmasini
yaratish mumkin.
2-shakl. Eyler to‘g‘ri chizig‘i
Eyler to‘g‘ri chizig‘i va to‘qqiz nuqta aylanasining xossalari:
1. To‘qqiz nuqta aylanasining markazi Eyler to‘g‘ri chizig‘ida, ortomarkaz va tashqi
aylananing markazi orasidagi kesmaning o‘rtasida joylashgan bo‘lib, uning radiusi tashqi
aylananing radiusidan ikki baravar kam (3-shakl).
2. Uchburchak tomonlari va ularning o‘rta nuqtalariga nisbatan H balandliklarining
(yoki ularning davomlarining) kesishish nuqtasiga simmetrik nuqtalar to‘qqiz nuqta
aylanasida joylashgan.
3. Uchburchakning o‘rta chiziqlarini o‘z ichiga olgan to‘g‘ri chiziqlarga nisbatan
tashqi aylana markaziga simmetrik nuqtalar to‘qqiz nuqta aylanasida yotadi.
3-shakl. Birinchi xossa namoyishi
Eyler chizig‘i va to‘qqiz nuqta aylanasining sanab o‘tilgan xossalarini o‘quvchilarga
amaliy vazifalarni bajarish orqali eksperimental ravishda “ochish”ni taklif qilish mumkin.
Ushbu vazifalardan biriga misol keltiramiz.
1. Ixtiyoriy ABC uchburchak yasang.
2. Uchburchakning AA1, BB1, CC1 balandliklarini yasang. Balandliklarning
kesishish nuqtasini H orqali belgilang.
3. ABC uchburchak atrofida aylanani tasvirlang.
4. BC tomonini o‘z ichiga olgan to‘g‘ri chiziqqa nisbatan H nuqtaga simmetrik
bo‘lgan A2 nuqtani yarating.
5. AC tomonini o‘z ichiga olgan to‘g‘ri chiziqqa nisbatan H nuqtaga simmetrik
bo‘lgan B2 nuqtani yarating.
6. AB tomonini o‘z ichiga olgan to‘g‘ri chiziqqa nisbatan H nuqtaga simmetrik
bo‘lgan C2 nuqtani yarating.
7. Uchburchak tomonlariga nisbatan simmetrik bo‘lgan nuqtalarning joylashish
xossalarini shakllantiring.
Amaliy vazifani bajarish natijasida o‘quvchilar xossalarni tajriba asosida mustaqil
ravishda “kashf etadilar”.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, geometriyani innovatsion texnologiyalar
asosida o‘qitish quyidagi ijobiy samaralarni berdi:
1. O‘quvchilarning fanga bo‘lgan qiziqishlari oshdi. Interaktiv dasturlar va vizual
materiallar darsni jonli va qiziqarli qildi.
2. Fazoviy tafakkur rivojlandi. Geometrik obyektlarni dinamik ko‘rinishda kuzatish
orqali o‘quvchilar tushunchalarni osonroq angladilar.
3. Mustaqil ishlash ko‘nikmalari shakllandi. Elektron resurslar o‘quvchilarni o‘z
ustida ishlashga undadi.
4. Kommunikativ kompetensiyalar rivojlandi. Guruhli ishlar o‘quvchilarning
hamkorlikda ishlash qobiliyatini oshirdi.
Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, geometriya o‘qitishda innovatsion
texnologiyalardan foydalanish ta’lim jarayonini sifat jihatdan yangi bosqichga olib
chiqadi. Ayniqsa, GeoGebra kabi dinamik dasturlar yordamida geometrik teoremalarni
isbotlash, figuralarni o‘zgartirish va tahlil qilish imkoniyati o‘quvchilarning mantiqiy
fikrlashini kuchaytiradi.
STEAM texnologiyasi esa geometriyani fizika, informatika va texnologiya fanlari
bilan integratsiya qilishga xizmat qiladi. Bu o‘quvchilarda fanlararo bog‘liqlikni anglash,
ijodiy fikrlash va amaliy masalalarni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Shu bilan
birga, innovatsion texnologiyalarni joriy etishda o‘qituvchining tayyorgarligi muhim
ahamiyatga ega. O‘qituvchi axborot texnologiyalaridan foydalanish ko‘nikmalariga ega
bo‘lishi, dars ssenariysini to‘g‘ri rejalashtirishi lozim. Aks holda, texnologiyalar kutilgan
samarani bermasligi mumkin.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa qilib aytganda, geometriya o‘qitishda innovatsion texnologiyalardan
foydalanish o‘quvchilarning bilim sifatini oshirish, ularni faol ta’lim subyektiga
aylantirishda muhim omil hisoblanadi. Interaktiv va raqamli vositalar orqali geometriya
fanini o‘qitish zamonaviy ta’lim talablariga to‘liq javob beradi. Shunday qilib, interfaol
geometrik muhitning keng imkoniyatlaridan foydalanish Eyler muammosi misolida
ko‘rsatilganidek, geometriyaning ko‘plab murakkab masalalarini o‘rganishga an’anaviy
yondashuvlarni o‘zgartirishga imkon beradi. An’anaviy vizual vositalar bilan
taqqoslaganda, IGM geometrik materialni o’rganishning innovatsion texnologiyasi
sifatida sifat jihatidan yangi didaktik imkoniyatlarni taqdim etadi. Ushbu tadqiqot
natijasida quyidagi takliflarni keltirishimiz mumkin bo‘ladi:
STEAM yondashuvini geometriya darslariga integratsiya qilish: har chorakda
kamida 1 ta loyiha topshirig‘i (masalan, 3D modellashtirish orqali binolar dizayni,
robototexnika elementlari bilan geometrik shakllarni qo‘llash) berish va natijalarni
maktab ko‘rgazmasida taqdim etishni majburiy qilish.
Raqamli platformalar (GeoGebra Classroom, Khan Academy Geometry, Moodle
yoki o‘zbekcha moslashtirilgan platformalar) orqali masofaviy va uy vazifalarini tashkil
etish: har bir mavzudan keyin 5-7 ta interaktiv topshiriq va avtomatik baholash tizimini
joriy etish, o‘quvchilarning mustaqil ishlash foizini 30-40 %ga oshirish maqsadida
monitoring qilish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. A.Abduqodirov va b. Informatika va hisoblash texnikasi asoslari. Masalalar
to‘plami. T. “O‘qituvchi”, 1989.
2. Абинов А.Г. Человек или машина? Серия «Знак вопроса», 1989 № 2. М.,
издательство «Знание».
3. Александров А.Д. «О геометрии» // Журнал «Математика в школе», -1980.
№ 3.
4. Андрафанова Н.В., Назарян Д.С. Интерактивная геометрическая среда как
средство компьютерной наглядности в обучении геометрии. Материалы
международной научно-практической конференции «Информационные
технологии в обеспечении федеральных государственных образовательных
стандартов», Елец, 2014,
5. Андрафанова Н.В., Назарян Д.С. Интерактивная геометрическая среда как
средство развития познавательного интереса школьников. Проблемы и
перспективы развития образования в России, 2014. № 27, – с. 59-65.
6. Андрафанова Н.В., Закира И.А. Поддержка исследовательской
деятельности школьников средствами ИГС. Проблемы и перспективы развития
образования в России, 2014. № 30, – с. 21-26.
7. Атанасян Л.С., Бутузов В.Ф., Кадомцев С.Б. и др. Геометрия 10-11 классы:
учебник для общеобразовательных учреждений: базовый и профильный уровни.
М.: Просвещение, 2009. 259 с
8. Глейзер Г.Д. Каким быть школьному курсу геометрии // Математика в
школе, 1990. № 7. – с. 68-71.
9. Давыдов В.В. Виды обобщения в обучении М.:Просвещение, 1972.
10. Коксетер Г.С.М, Грейтцер С.Л. Новые встречи с геометрией. Выпуск 14
серия «Библиотека математического кружка». М. Наука, 1978.
11. European Journal of Contemporary Education. – 2013. № 4. URL:
http://ejournal1.com/ru /
REFERENCES:
1. Abduqodirov A. va boshqalar (1989). Informatika va hisoblash texnikasi asoslari.
Masalalar to‘plami. – Toshkent: O‘qituvchi. (In Uzbek)
2. Abinov A.G. (1989). Chelovek ili mashina? Seriya «Znak voprosa», № 2. –
Moskva: Izdatelstvo «Znanie». (In Russian)
3. Aleksandrov A.D. (1980). O geometrii // Zhurnal «Matematika v shkole». – № 3.
(In Russian)
4. Andrafanova N.V., Nazaryan D.S. (2014). Interaktivnaya geometricheskaya sreda
kak sredstvo kompyuternoy naglyadnosti v obuchenii geometrii. Materialy
mezhdunarodnoy nauchno-prakticheskoy konferentsii «Informatsionnye tekhnologii v
obespechenii federalnykh gosudarstvennykh obrazovatelnykh standartov». – Yelets. (In
Russian)
5. Andrafanova N.V., Nazaryan D.S. (2014). Interaktivnaya geometricheskaya sreda
kak sredstvo razvitiya poznavatelnogo interesa shkolnikov // Problemy i perspektivy
razvitiya obrazovaniya v Rossii. – № 27. – S. 59-65. (In Russian)
6. Andrafanova N.V., Zakira I.A. (2014). Podderzhka issledovatelskoy deyatelnosti
shkolnikov sredstvami IGS // Problemy i perspektivy razvitiya obrazovaniya v Rossii. –
№ 30. – S. 21-26. (In Russian)
7. Atanasyan L.S., Butuzov V.F., Kadomtsev S.B. va boshqalar (2009). Geometriya
10-11 klassы: uchebnik dlya obshcheobrazovatelnykh uchrezhdeniy: bazovyy i profilnyy
urovni. – Moskva: Prosveshchenie. – 259 s. (In Russian)
8. Gleyzer G.D. (1990). Kakim byt shkolnomu kursu geometrii // Matematika v
shkole. – № 7. – S. 68-71. (In Russian)
9. Davydov V.V. (1972). Vidy obobshcheniya v obuchenii. – Moskva:
Prosveshchenie. (In Russian)
10. Coxeter H.S.M., Greitzer S.L. (1978). Novye vstrechi s geometriey. Vypusk 14
seriya «Biblioteka matematicheskogo kruzhka». – Moskva: Nauka. (In Russian)
11. European Journal of Contemporary Education. (2013). – № 4. – URL:
http://ejournal1.com/ru/ (In English)