UY XO‘JALIKLARIDA JAMG‘ARMA XULQ-ATVORINING
DETERMINANTLARI: O‘ZBEKISTONDAN EKONOMETRIK TAHLIL VA
EMPIRIK NATIJALAR
DETERMINANTS OF HOUSEHOLD SAVINGS IN DEVELOPING
ECONOMIES: AN ECONOMETRIC APPROACH WITH EVIDENCE
FROM UZBEKISTAN
ФАКТОРЫ СБЕРЕЖЕНИЙ ДОМАШНИХ ХОЗЯЙСТВ В
РАЗВИВАЮЩИХСЯ ЭКОНОМИКАХ: ЭКОНОМЕТРИЧЕСКИЙ
ПОДХОД И ДАННЫЕ ПО УЗБЕКИСТАНУ
https://doi.org/10.5281/zenodo.21350474
Djumanazarova Zamira Kojaboyevna
Oriental universiteti "Biznes va boshqaruv" kafedrasi
katta o‘qituvchisi
Tel.: +998 90-933-11-17
E-mail: zamiradjumanazarova197@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu tadqiqot Markaziy Osiyodagi tez rivojlanayotgan o‘rta
daromadli iqtisodiyotlardan biri bo‘lgan O‘zbekistonda uy xo‘jaliklari
jamg'armalarining asosiy determinantlarini o‘rganishga bag'ishlangan. Uy
xo‘jaliklarining jamg'arma xulq-atvoriga ta'sir etuvchi mikroiqtisodiy va
makroiqtisodiy omillarni tushunish dalillarga asoslangan siyosat ishlab chiqish,
moliya sektorini rivojlantirish va barqaror iqtisodiy o‘sishni ta'minlash uchun
muhim ahamiyatga ega.
Tadqiqotda panel ma'lumotlar usuli bilan kuchaytirilgan Oddiy eng kichik
kvadratlar (OLS) regressiya modeli qo‘llanilib, 2010-2022 yillarni qamrab olgan
Jahon bankining Global Financial Inclusion Database, O‘zbekiston Respublikasi
Davlat statistika qo‘mitasi va Life in Transition Survey (LiTS III) ma'lumotlari
tahlil qilingan. Bog'liq o‘zgaruvchi – uy xo‘jaliklari jamg'arma darajasi bo‘lib, u
daromadning jamg'armaga yo‘naltirilgan ulushi sifatida belgilangan. Mustaqil
o‘zgaruvchilar qatoriga jon boshiga daromad, ta'lim darajasi, uy xo‘jaligi hajmi,
inflyatsiya darajasi, real foiz stavkasi va moliyaviy inklyuziya indeksi kiritilgan.
Kalit so‘zlar: uy xo‘jaliklari jamg‘armalari, daromad, ta'lim, inflyatsiya, foiz
stavkasi, moliyaviy inklyuziya, O‘zbekiston, panel ma'lumotlar, OLS regressiya,
o‘tish iqtisodiyoti.
Annotation. This study investigates the principal determinants of household
savings in Uzbekistan, a rapidly transitioning middle-income economy in Central
Asia. Understanding the microeconomic and macroeconomic drivers of household
saving behaviour is essential for evidence-based policymaking, financial sector
development, and sustainable economic growth.
Employing an Ordinary Least Squares (OLS) regression framework augmented
by panel data techniques, the study analyses data drawn from the World Bank
Global Financial Inclusion Database, the State Statistics Committee of the Republic
of Uzbekistan, and the Life in Transition Survey (LiTS III) covering 2010-2022.
The dependent variable is the household saving rate, defined as the share of
disposable income allocated to savings. Independent variables include per capita
income, educational attainment, household size, inflation rate, real interest rate, and
financial inclusion index.
Keywords: household savings, income, education, inflation, interest rate,
financial inclusion, Uzbekistan, panel data, OLS regression, transition economy.
Аннотация. Данное исследование направлено на выявление основных
факторов сбережений домашних хозяйств в Узбекистане – быстро
развивающейся стране с переходной экономикой в Центральной Азии.
Понимание микро- и макроэкономических факторов, влияющих на
сберегательное поведение домашних хозяйств, имеет важное значение для
разработки обоснованной экономической политики, развития финансового
сектора и обеспечения устойчивого экономического роста.
В исследовании применяется метод наименьших квадратов (OLS) в
сочетании с панельными данными. Анализ охватывает период 2010-2022 гг. и
основан на данных Всемирного банка (Global Financial Inclusion Database),
Государственного комитета по статистике Республики Узбекистан и
исследования Life in Transition Survey (LiTS III). Зависимой переменной
является уровень сбережений домашних хозяйств, определяемый как доля
располагаемого дохода, направляемая на сбережения.
Ключевые слова: сбережения домашних хозяйств, доход, образование,
инфляция, процентная ставка, финансовая инклюзия, Узбекистан, панельные
данные, OLS-регрессия, переходная экономика.
KIRISH
Uy xo‘jaliklari jamg'armalari makroiqtisodiy barqarorlik va uzoq muddatli
iqtisodiy rivojlanishning asosiy ustunlaridan birini tashkil etadi. Joriy daromadni
kelajakdagi samarali resurslarga aylantirish orqali jamg'arma xulq-atvori ichki
resurslarni investitsiyalarga yo‘naltiradi, tashqi moliyalashtirishga bog'liqlikni
kamaytiradi va uy xo‘jaliklarini daromad shokiga qarshi himoyalaydi. Shunga
qaramay, jamg'arma determinantlari iqtisodiyotlar bo‘yicha bir xil emas, ayniqsa
institutsional asoslar, daromad o‘zgaruvchanligi va moliy bozor chuqurligi sezilarli
farqlanadigan o‘tish va rivojlanayotgan mamlakatlarda (Athukorala Sen, 2004;
Loayza et al., 2000).
O‘zbekiston bu borada alohida o‘rganishga loyiq namuna hisoblanadi. 1991-
yilda mustaqillikka erishgandan beri mamlakat sovet davridagi markazlashgan
iqtisodiyotdan bozor yo‘nalishli tizimga jadal o‘tishni amalga oshirdi. 2017-yildan
boshlab amalga oshirilgan keng ko‘lamli tarkibiy islohotlar – valyuta
liberalizatsiyasi, xususiylashtiruv dasturlari va moliya sektorini chuqurlashtirishga
qaratilgan chora-tadbirlar – uy xo‘jaliklarining jamg'arma qarorlarini
shakllantiradigan makroiqtisodiy muhitni tubdan o‘zgartirdi (World Bank, 2021).
Uy xo‘jaliklarining jamg'arma xulq-atvori O‘zbekiston uchun siyosiy jihatdan
muhim ahamiyatga ega bo‘lishiga qaramasdan, akademik adabiyot bu sohada hali
yetarlicha rivojlanmagan. Mavjud tadqiqotlar asosan yalpi milliy jamg'armalar yoki
mamlakatga xos dinamikani ajratib ko‘rsatmasdan O‘zbekistonni keng mintaqaviy
guruhlarga kirituvchi qiyosiy tahlillarga qaratilgan (Loayza et al., 2000;
Nwachukwu & Egwaikhide, 2007). Ushbu maqola 2010-2022 yillar davomida
O‘zbekistonda uy xo‘jaliklari jamg'armalarining mikroiqtisodiy va makroiqtisodiy
determinantlarini aniqlash uchun qattiq ekonometrik model yaratish orqali bu
bo‘shliqni to‘ldiradi.
Tadqiqot uch asosiy maqsadga ega: birinchisi – O‘zbekistonda uy xo‘jaliklari
jamg'arma darajasining asosiy determinantlarini aniqlash va miqdoriy baholash;
ikkinchisi – ularning ta'sir yo‘nalishi va kattaligini panel ma'lumotlar OLS
regressiyasi yordamida baholash; uchinchisi – empirik natijalar asosida amaliy
siyosiy tavsiyalar ishlab chiqish.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Uy xo‘jaliklarining jamg'arma xulq-atvorining nazariy asoslari bir-birini
to‘ldiruvchi bir nechta raqobatdosh kontseptsiyalarga tayanganchaga qaramasdan
bir-birini to‘ldiruvchi bir nechta raqobatdosh kontseptsiyalarga tayanadi. Keynsning
mutlaq daromad gipotezasi jamg'armalar joriy daromadning barqaror musbat
funksiyasi ekanligini, daromad o‘sishi bilan jamg'arma chegaraviy moyilligining
ko‘tarilishini ta'kidlaydi (Keynes, 1936). Ushbu konseptsiya intuitiv bo‘lsa-da,
vaqtlararo optimallashtirish omilini e'tiborsiz qoldirgani uchun tanqidga uchradi.
Modigliani va Brumberg (1954) tomonidan ilgari surilgan Hayot davri
gipotezasi (LCH) uy xo‘jaliklari pik daromad yillarida jamg'arib, nafaqaxo‘rlik
davrida sarf qilish orqali iste'molni umr bo‘yi tekislashtirishini asoslab beradi. Bu
gipoteza yosh tarkibi, qaramlik koeffitsienti va daromad dinamikasi jamg'arma
sur'atlarining markaziy determinantlari ekanligini ko‘rsatadi. Fridmanning Doimiy
daromad gipotezasi (PIH, 1957) ham joriy daromad o‘rniga kutilayotgan umrbod
daromadni alohida ajratib ko‘rsatadi.
So‘nggi yillardagi nazariy ishlanmalar ehtiyot jamg'arma motivlarini (Carroll,
1997) o‘z ichiga oladi; ularga ko‘ra uy xo‘jaliklari daromad noaniqligiga qarshi
aktivlarning bufer zaxirasini to‘playdi. Sug'urta bozorlari to‘liq shakllanmagan va
daromadlar o‘zgaruvchan bo‘lgan rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda ehtiyot motivlari
ayniqsa kuchli bo‘lishi mumkin, bu esa rasmiy moliyaviy xizmatlarga kirish va
makroiqtisodiy barqarorlikni jamg'armaning muhim determinantlariga aylantiradi
(Aghion et al., 2016).
Uy xo‘jaliklari jamg'armalari determinantlari bo‘yicha empirik adabiyot keng,
ammo mamlakat va metodologik yondashuvga qarab natijalar farqlanadi. Daromad
doimiy ravishda uy xo‘jaliklari jamg'armalarining eng kuchli musbat
prediktorlaridan biri sifatida aniqlangan. Loayza et al. (2000) 69 ta rivojlanayotgan
mamlakatdagi panel ma'lumotlar asosida jon boshiga daromad o‘sishi va uy
xo‘jaliklari jamg'arma darajasi o‘rtasida taxminan 0.3 dan 0.5 gacha bo‘lgan
elastiklik bilan mustahkam ijobiy bog'liqlikni aniqladi.
Ta'lim jamg'armalarga bir nechta kanallar orqali ta'sir qiladi: yuqori ta'lim
odatda umrbod daromad qobiliyatini oshiradi, moliyaviy savodxonlikni kuchaytiradi
va vaqtlararo rejalashtirish salohiyatini yaxshilaydi (Behrman et al., 2012). Empirik
jihatdan, Cohn va Kolluri (2003) IQTISODIY hamkorlik va rivojlanish tashkiloti
(IQHT) mamlakatlari bo‘yicha ta'lim darajasi va jamg'arma sur'atlari o‘rtasida ijobiy
bog'liqlikni aniqladi.
Inflyatsiya moliyaviy aktivlardagi real daromadni kamaytiradi va rasmiy
jamg'armani qiziqqansizlantiradi, buning natijasida jamg'arma darajasiga salbiy
ta'sir ko‘rsatadi (Loayza et al., 2000; Ozcan et al., 2003). Moliyaviy inklyuziya
bo‘yicha yangi adabiyot bank hisobi va mobil moliyaviy xizmatlarga kirish rasmiy
jamg'arma ehtimolini sezilarli darajada oshirishini ko‘rsatadi (Allen et al., 2016).
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu tadqiqot O‘zbekistonning o‘n to‘rt ma'muriy viloyati (viloyatlar)
bo‘yicha 2010-2022-yillar davomida uy xo‘jaliklari jamg'arma darajasining
determinantlarini baholash uchun panel ma'lumotlar OLS regressiya modelidan
foydalanadi. Panel ma'lumotlaridan foydalanish sof ko‘ndalang kesim yoki vaqt
qatori tahlili oldida bir qancha ustunliklarga ega: u kuzatilmagan mintaqaviy
geterogen tarqalishni nazorat qiladi, taxminchi samaradorligini oshiradi va
jamg‘arma xulq-atvoridagi mintaqa ichidagi hamda mintaqalararo farqlanishni
aniqlash imkonini beradi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Bazaviy ekonometrik model quyidagicha belgilanadi:
SAVit = β0 + β1INCit + β2EDUit + β3HSIZEit + β4INFit + β5INTit + β6FINit +
μi + εit
bu yerda i kichik indeksi mintaqani (i = 1, …, 14), t kichik indeksi esa yilni (t =
2010, …, 2022) anglatadi. μi atamasi vaqt bo‘yicha o‘zgarmas kuzatilmagan
geterogen tarqalishni aks ettiruvchi mintaqaga xos tasodifiy ta’sirni ifodalaydi; εit
esa o‘rtacha nolga teng va barqaror dispersiyaga ega bo‘lgan tasodifiy xato haddir.
O‘zgaruvchilar ta’rifi va kutilayotgan belgilar
1-jadval. O‘zgaruvchilar ta’rifi, o‘lchov birliklari va kutilayotgan belgilar
O‘zgaruvchi Belgi O‘lchov Kutilayotgan Nazariy asos
belgi
Uy xo‘jaligi SAVit Daromadning Bog'liq –
jamg'arma jamg'armaga ulushi
darajasi (%)
Jon boshiga INCit Real YaIM jon + Keyns, LCH
daromad boshiga (AQSh
dollari, 2015 yil
narxlarida)
Ta'lim darajasi EDUit O‘rtacha o‘qish yili + Inson kapitali,
PIH
(25+ yoshdagi
kattalar)
Uy xo‘jaligi hajmi HSIZEit O‘rtacha kishi soni − Bog'liqlik effekti
Inflyatsiya INFit Yillik IYBarga − Xarid quvvatining
darajasi asoslanl inflyatsiya
kamayishi
(%)
Real foiz stavkasi INTit Omonat stavkasi − + Almashtirish
effekti
IYBarga asoslanl
inflyatsiya (%)
Moliyaviy FINit Rasmiy hisob egasi + Rasmiy
jamg'armaga
inklyuziya bo‘lgan kattalar
kirish
ulushi (%)
Izoh: LCH = Hayot davri gipotezasi; PIH = Doimiy daromad gipotezasi; IYB
= Iste'mol yuridik baholar indeksi.
Baholash strategiyasi
Hausman (1978) spetsifikatsiya testi sabit ta'sirlar (FE) va tasodifiy ta'sirlar
(RE) taxminchilar o‘rtasida tanlash uchun qo‘llaniladi. Agar test null gipotezasini –
ikki taxminchi o‘rtasida tizimli farq yo‘q – rad etsa, mintaqaviy ta'sirlar va
regressorlar o‘rtasidagi korrelyatsiya mavjudligida izchil taxminlarni ta'minlaydigan
sabit ta'sirlar modeli afzal ko‘riladi. Potentsial geteroskedastislik va xato hadlardagi
seriya korrelyatsiyasini bartaraf etish uchun barcha hisoblashlar davomida mintaqa
darajasida klasterlangan mustahkam standart xatolar qo‘llaniladi (Cameron T.,
2010).
Empirik tahlil 2010-2022-yillar davomida O‘zbekistonning o‘n to‘rtta
viloyatini qamrab oluvchi muvozanatlanmagan panel ma'lumotlar to‘plamiga
asoslanadi. Uy xo‘jaligi daromadi, uy xo‘jaligi hajmi va mintaqaviy jamg'arma
darajalariga oid ma'lumotlar yillik uy xo‘jaligi byudjet so‘rovini (HBS) nashr
etuvchi O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasidan (Uzstat) olingan.
Jon bashiga daromad ko‘rsatkichlari sotib olish quvvati pariteti asosida tuzatilgan va
2015-yildagi doimiy AQSh dollarida ifodalangan.
Ta'lim darajasi ma'lumotlari – 25 va undan yuqori yoshdagi kattalarning
o‘rtacha o‘qish yili bilan o‘lchanadigan – BMTning Taraqqiyot dasturi Inson
taraqqiyoti hisoboti bazasidan (UNDP-HDR) olingan va mintaqaviy disaggregatsiya
uchun Uzstat ro‘yxatga olish ma'lumotlari bilan to‘ldirilgan. Yillik IYBarga
asoslangan inflyatsiya darajasi va nominal omonat foiz stavkalari O‘zbekiston
Respublikasi Markaziy bankidan (MBU) olingan. Moliyaviy inklyuziya
ma'lumotlari 2011, 2014, 2017 va 2021-yillardagi so‘rov yillari uchun mavjud
bo‘lgan Jahon banki Global Financial Inclusion (Global Findex) Ma'lumotlar
bazasidan olingan; panel uzluksizligini saqlash uchun yo‘q qilingan yillar chiziqli
interpolatsiya usuli bilan to‘ldirilgan.
2-jadval. O‘zgaruvchilarning tavsifiy statistikasi (2010-2022, n = 178)
O‘zgaruvchi O‘rtacha Standart og'ish Min Maks
Uy xo‘jaligi jamg'arma darajasi 18.41 6.73 5.20 35.60
(%)
Jon boshiga daromad (AQSh 1 842 612 890 3 410
dollari)
Ta'lim darajasi (yil) 11.8 1.4 9.1 14.2
Uy xo‘jaligi hajmi (kishi) 4.62 0.88 2.90 6.70
Inflyatsiya darajasi (%) 12.3 6.1 3.8 28.4
Real foiz stavkasi (%) 2.10 4.80 - 9.20 11.30
Moliyaviy inklyuziya (%) 39.6 14.3 11.0 71.0
Izoh: Manba: Uzstat (2023), World Bank WDI (2023), MBU (2023), World
Bank Global Findex (2022), UNDP-HDR (2023).
Regressiya natijalari
Hausman test statistikasi (χ² = 34.71, p < 0.001) null gipotezasini qat'iy
ravishda rad etadi, bu esa sabit ta'sirlar taxminchisi tasodifiy ta'sirlarga nisbatan
afzal ekanligini ko‘rsatadi. 3-jadvalda sabit ta'sirlar OLS regressiya natijalari
qiyoslash uchun pooled OLS taxminlari bilan birga keltirilgan. Muhokama afzal
spetsifikatsiya sifatida sabit ta'sirlar modeliga qaratilgan.
3-jadval. OLS regressiya natijalari: Uy xo‘jaliklari jamg‘armasining
determinantlari (Bog‘liq o‘zgaruvchi: SAVit)
O‘zgaruvchi Pooled OLS Fixed Effects OLS
ln(INCit) 0.287*** (0.041) 0.312*** (0.038)
EDUit 0.162** (0.058) 0.187** (0.063)
ln(HSIZEit) −0.198*** (0.052) −0.214*** (0.047)
INFit −0.141** (0.049) −0.163** (0.055)
INTit 0.094* (0.044) 0.108* (0.051)
FINit 0.173*** (0.046) 0.196*** (0.042)
Constant 2.441*** (0.312) 1.876*** (0.298)
R² 0.614 0.681
Adj. R² 0.599 0.659
Kuzatuvlar soni 178 178
Hausman testi (p-qiymat) – 34.71 (0.000)
Izoh: Izoh: Mintaqa darajasida klasterlangan mustahkam standart xatolar
qavsda keltirilgan. *** p < 0.01, ** p < 0.05, * p < 0.10.
Natijalarning muhokamasi
Jon boshiga daromad (INCit). Logarifmik jon boshiga daromad koeffitsienti
musbat va yuqori ahamiyatli (β = 0.312, p < 0.01) bo‘lib, boy uy xo‘jaliklarining
daromadning katta qismini jamg'arishiga doir keyns taklifi tasdiqlaydi. Elastiklik
sifatida talqin qilinsa, mintaqaviy jon boshiga daromadning o‘n foizga oshishi
boshqa omillar doimiy saqlanganida uy xo‘jaligi jamg'arma darajasining 3.1 foizlik
balga ko‘tarilishi bilan bog'liq. Bu natija Loayza et al. (2000) tadqiqotiga mos keladi
va rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda daromad o‘sishi bilan jamg'arma darajasining
ko‘tarilishiga doir stilize empirik qonuniyatni aks ettiradi.
Ta’lim darajasi (EDUit). Ta'lim darajasi uy xo‘jaliklari jamg'arma darajasiga
ijobiy va statistik jihatdan ahamiyatli ta'sir ko‘rsatadi (β = 0.187, p < 0.05).
Mintaqadagi o‘rtacha o‘qish yilining bir yilga oshishi uy xo‘jaligi jamg'arma
darajasining 0.187 foizlik balga ko‘tarilishi bilan bog'liq. Bu natija bir nechta
mexanizmlarni aks ettirishi mumkin: ko‘proq ta'lim olganlar kuchliroq moliyaviy
savodxonlik va rejalashtirish gorizontini namoyon etadi, yuqoriroq umrbod daromad
oladi va rasmiy moliyaviy institutlar bilan faolroq aloqada bo‘ladi (Behrman et al.,
2012).
Uy xo‘jaligi hajmi (HSIZEit). Uy xo‘jaligi hajmi jamg'arma darajasi bilan
salbiy va ahamiyatli bog'liq (β = −0.214, p < 0.01) bo‘lib, bu Leff (1969) tomonidan
aniqlangan bog'liqlik effektiga mos keladi. Katta uy xo‘jaliklari har bir daromad
oluvchi kishiga ko‘proq iste'mol majburiyatlarini yuklaydi va jamg'arma uchun
qoladigan mablag'ni kamaytiradi. O‘rtacha uy xo‘jaligi hajmi IQHT o‘rtachasidan
(taxminan 2.5 kishi) sezilarli darajada oshib, 4.62 kishini tashkil etuvchi
O‘zbekistonda bu ta'sir iqtisodiy jihatdan muhimdir.
Inflyatsiya darajasi (INFit). Inflyatsiya jamg'arma darajasiga salbiy va
ahamiyatli ta'sir ko‘rsatadi (β = −0.163, p < 0.05). Yuqori inflyatsiya moliyaviy
jamg'armalarning real qiymatini eroziyaga uchratadi va rasmiy moliyaviy
vositalarda jamg'arishga undovchi sabab (incentiv)ni pasaytiradi. Shuningdek, bu
makroiqtisodiy beqarorlikni aks ettirishi mumkin, bu esa uy xo‘jaliklari real
daromadlarini siqib, jamg'arma uchun ixtiyoriy mablag'ni kamaytiradi. 2017-2019-
yillardagi valyuta liberalizatsiyasidan keyin kuzatilgan jamg'arma darajasining
keskin pasayishi ushbu talqinga empirik asosliq beradi.
Real foiz stavkasi (INTit). Real foiz stavkasi koeffitsienti musbat va
chegaraviy darajada ahamiyatli (β = 0.108, p < 0.10) bo‘lib, almashtirish effekti
gipotezasiga mos keladi. Jamg'armaga real daromadning oshishi joriy iste'molning
nisbiy narxini ko‘tarib, uy xo‘jaliklarini iste'molni kechiktirishga undaydi. Biroq
daromad va ta'limga nisbatan kamroq ta'sir kuchi va past statistik ahamiyat foiz
stavkasi kanalining O‘zbekiston uy xo‘jaliklarining jamg'arma xulq-atvorini
belgilashda nisbatan kuchsiz ekanligini ko‘rsatadi.
Moliyaviy inklyuziya (FINit). Moliyaviy inklyuziya – rasmiy bank hisobiga
ega kattalar ulushi sifatida o‘lchanadigan – uy xo‘jaligi jamg'arma darajalariga
musbat va yuqori ahamiyatli ta'sir ko‘rsatadi (β = 0.196, p < 0.01). Mintaqaviy
moliyaviy inklyuziyaning o‘n foiz bali oshishi uy xo‘jaligi jamg'arma darajasida
taxminan ikki foizlik bal ortishi bilan bog'liq. Bu natija rasmiy moliyaviy
xizmatlarga kirishning latent jamg'arma moyilliklarini rasmiy vositalarga
yo‘naltirish rolini ta'kidlaydi.
Modelning mustahkamligi
Bazaviy natijalarni tasdiqlash uchun bir nechta mustahkamlik tekshiruvlari
o‘tkazildi. Birinchidan, model tasodifiy ta'sirlar GLS taxminchisi yordamida qayta
baholandi; barcha asosiy koeffitsientlarning yo‘nalishi va ahamiyati o‘zgarishsiz
qoldi. Ikkinchidan, model shahar va qishloq quyi namunaslari uchun alohida
baholandi; daromad va moliyaviy inklyuziya ta'sirlari o‘rtacha daromad darajasi va
hisob tarqalishi pastroq bo‘lgan qishloq hududlarida kuchliroq ekani aniqlandi.
Uchinchidan, inflyatsiya o‘zgaruvchisi inflyatsiya o‘zgaruvchanligi (oylik IYBning
standart og'ishi) bilan almashtirildi; natijalar sifat jihatdan izchil bo‘lib qoldi.
XULOSA VA TAVSIYALAR
Ushbu tadqiqot O‘zbekistonda 2010-2022-yillar davomida uy xo‘jaliklari
jamg'armalarining asosiy determinantlarini aniqlash uchun sabit ta'sirlar panel OLS
regressiya modelidan foydalandi. Tahlil bir nechta mustahkam va iqtisodiy jihatdan
ahamiyatli natijalar ko‘rsatadi. Jon boshiga daromad va ta'lim darajasi uy xo‘jaligi
jamg'armasining eng kuchli musbat determinantlari hisoblanadi, katta uy xo‘jaligi
hajmi va yuqori inflyatsiya esa asosiy salbiy harakatlantiruvchi kuchlardir. Real foiz
stavkasi kamtarona musbat ta'sir ko‘rsatadi, moliyaviy inklyuziya esa jamg'arma
moyilliklarini rasmiy jamg'arma xulq-atvoriga aylantirish jarayonida muhim
imkonlashtiruvchi rol o‘ynaydi.
Bu natijalar bevosita va amaliy siyosiy ahamiyatga ega. Birinchidan, uy
xo‘jaliklari daromadini ko‘taradigan inklyuziv iqtisodiy o‘sishni ta'minlash
O‘zbekistonda yalpi uy xo‘jaliklari jamg'armalarini oshirishning eng samarali
mexanizmi bo‘lib qoladi. Mehnat unumdorligini rag'batlantirish, ish haqini
rasmiylashtirishga ko‘maklashish va yuqori qo‘shilgan qiymatli sohalarda bandlikni
kengaytirish bo‘yicha siyosatlar ustuvorlikka ega bo‘lishi lozim.
Ikkinchidan, inson kapitaliga – ayniqsa sifatli o‘rta va oliy ta'limga kirishni
kengaytirishga – investitsiyalar ham daromad qobiliyatini, ham moliyaviy
savodxonlikni bir vaqtda oshirish orqali ikki tomonlama dividend beradi. Moliyaviy
ta'lim modullarini maktab o‘quv dasturlariga kiritish jamg'arma kompetentsiyalarini
shakllantiruvchi rasmiy ta'limni to‘ldirishi mumkin.
Uchinchidan, makroiqtisodiy barqarorlikni, xususan narx barqarorligini
ta'minlash uy xo‘jaliklari jamg'armalarining real qiymatini saqlash va jamg'arma
rag'batlarini qo‘llab-quvvatlash uchun zarur shartdir. O‘zbekiston Markaziy
bankining 2019-yilda joriy etilgan inflyatsiyani maqsadlash doirasi yanada
mustahkamlanishi, o‘rtacha muddatli IYB maqsadi esa bir xonali ko‘rsatkichda
barqaror saqlanishi lozim.
To‘rtinchidan, maqsadli moliyaviy inklyuziya tashabbuslari – shu jumladan
mobil bank infratuzilmasini kengaytirish, qishloq joylarda agent bankingini
rivojlantirish va hisob ochishni soddalashtirish – rasmiy jamg'aruvchilar hovuzini
sezilarli darajada kengaytirishi va ichki kapital safarbarligini chuqurlashtirishi
mumkin.
Ushbu tadqiqot kelajakdagi izlanishlarda bartaraf etilishi kerak bo‘lgan
muayyan cheklovlarga ega. Mintaqa darajasidagi yig'ma ma'lumotlarga tayanish
mintaqalar ichidagi taqsimlash dinamikasini o‘rganishga imkon bermaydi; vakillik
so‘rovi ma'lumotlaridan foydalangan holda uy xo‘jaligi darajasidagi mikroiqtisodiy
tahlil daromad kvintili, jins va kasb bo‘yicha jamg'arma geterogen tarqalishi haqida
yanada boyroq tushunchalar beradi. Bundan tashqari, panel bitta mamlakatni
qamrab oladi, bu esa natijalarning umumiylashtirilishi imkonini cheklaydi. Qo‘shni
Markaziy Osiyo iqtisodiyotlari – Qozog'iston, Qirg'iziston va Tojikiston – bilan
qiyosiy panel tadqiqoti mintaqaga xos va iqtisodiyot bo‘ylab tarqalgan jamg'arma
determinantlarini aniqlash imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI / REFERENCES:
1. Aghion P., Comin D., Howitt P., Tecu I. (2016). When does domestic saving
matter for economic growth? // IMF Economic Review, 64(3), – Pp. 381-407.
2. Allen F., Demirguc-Kunt A., Klapper L., Peria M.S.M. (2016). The
foundations of financial inclusion: Understanding ownership and use of formal
accounts // Journal of Financial Intermediation, 27, – Pp. 1-30.
3. Athukorala P., Sen K. (2004). The determinants of private saving in India //
World Development, 32(3), – Pp. 491-503.
4. Baltagi B. H. (2013). Econometric analysis of panel data (5th ed.). Wiley.
5. Bandiera O., Caprio G., Honohan P., Schiantarelli F. (2000). Does financial
reform raise or reduce saving? Review of Economics and Statistics, 82(2), – Pp.
239-263.
6. Behrman J., Stacey N., Rosenzweig M. (2012). The social benefits of
education. – University of Michigan Press.
7. Cameron A. C., Trivedi P. K. (2010). Microeconometrics using Stata (Rev.
ed.). – Stata Press.
8. Carroll C. D. (1997). Buffer-stock saving and the life cycle //permanent
income hypothesis. – Quarterly Journal of Economics, 112(1), – P. 1-55.
9. Central Bank of the Republic of Uzbekistan (MBU). (2023). – Statistical
bulletin 2023. https://www.cbu.uz
10. Cohn R. A., Kolluri B. R. (2003). Determinants of household saving in G-7
countries: Recent evidence. Applied Economics, 35(10), – Pp. 1199-1208.
11. European Bank for Reconstruction and Development (EBRD). (2022). Life
in Transition Survey III (LiTS III) report. EBRD.
12. Friedman M. (1957). A theory of the consumption function. – Princeton
University Press.
13. Hausman J. A. (1978). Specification tests in econometrics. – Econometrica,
46(6), –Pp. 1251-1271.
14. Keynes J. M. (1936). The general theory of employment, interest and
money. – Macmillan.
15. Leff N. H. (1969). Dependency rates and savings rates. American
Economic Review, 59(5), – Pp. 886-896.
16. Loayza N., Schmidt-Hebbel K., Servén L. (2000). What drives private
saving across the world? Review of Economics and Statistics, 82(2), – Pp. 165-181.
17. Modigliani F., Brumberg R. (1954). Utility analysis and the consumption
function. In K. Kurihara (Ed.), Post Keynesian Economics. – Rutgers University
Press.
18. Nwachukwu T.E., Egwaikhide F.O. (2007). An error-correction model of
the determinants of private saving in Nigeria. A paper presented at the African
Economic Society Conference, Cape Town.
19. Ozcan K.M., Gunay A., Ertac S. (2003). Determinants of private savings
behaviour in Turkey. Applied Economics, 35(12), – Pp. 1405-1416.
20. World Bank. (2021). Uzbekistan country economic memorandum: Reforms
for a new economic model. – Washington, DC: World Bank.
21. World Bank Global Findex Database. (2022). Global financial inclusion
database. – Washington, DC: World Bank.