TOʻQIMACHILIK SANOATIDA RESURSLARDAN SAMARALI
FOYDALANISH VA XARAJATLARNI OPTIMALLASHTIRISH
MASALALARI
ISSUES OF EFFECTIVE RESOURCE USE AND COST
OPTIMISATION IN THE TEXTILE INDUSTRY
ВОПРОСЫ ЭФФЕКТИВНОГО ИСПОЛЬЗОВАНИЯ РЕСУРСОВ И
ОПТИМИЗАЦИИ ЗАТРАТ В ТЕКСТИЛЬНОЙ ПРОМЫШЛЕННОСТИ
https://doi.org/10.5281/zenodo.21260538
Mardanov Aziz Yusupovich
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Mustaqil tadqiqotchi
E-mail: mardanov.aziz@mail.ru
ORCID: 0009-0001-7998-5302
Annotatsiya. Maqolada Oʻzbekiston toʻqimachilik sanoati korxonalarida
resurslardan samarali foydalanish va mahsulot tannarxini optimallashtirish
masalalari tahlil qilingan. Tadqiqotda moddiy, energetik, suv, mehnat va moliyaviy
resurslardan foydalanish holati baholanib, tannarxga taʼsir etuvchi omillar
aniqlangan. Natijada resurslar va xarajatlarni yagona tizimda boshqarishga
qaratilgan “Resurs – Jarayon – Xarajat – Natija” modeli hamda ishlab chiqarish
xarajatlarini kamaytirishga yoʻnaltirilgan konseptual optimallashtirish modeli taklif
etilgan.
Kalit soʻzlar: toʻqimachilik sanoati, resurs samaradorligi, ishlab chiqarish
xarajatlari, tannarx, xarajatlarni optimallashtirish, material oqimi xarajatlari
hisobi, energiya samaradorligi, suv tejamkorligi. aylanma iqtisodiyot,
raqamlashtirish.
Annotation. The article analyzes the issues of efficient resource use and
product cost optimization at textile industry enterprises in Uzbekistan. The study
assesses the use of material, energy, water, labor, and financial resources and
identifies the key factors affecting production costs. As a result, the “Resource –
Process – Cost – Result” model, aimed at managing resources and costs as an
integrated system, as well as a conceptual optimization model focused on reducing
production costs, is proposed.
Keywords: textile industry, resource efficiency, production costs, product
cost; cost optimization, material flow cost accounting, energy efficiency, water
conservation, circular economy, digitalisation.
Аннотация. В статье системно проанализированы вопросы повышения В
статье проанализированы вопросы эффективного использования ресурсов и
оптимизации себестоимости продукции на предприятиях текстильной
промышленности Узбекистана. В исследовании дана оценка использования
материальных, энергетических, водных, трудовых и финансовых ресурсов, а
также выявлены факторы, влияющие на формирование себестоимости. В
результате предложена модель «Ресурс – Процесс – Затраты – Результат»,
направленная на управление ресурсами и затратами как единой системой, а
также концептуальная модель оптимизации производственных затрат.
Ключевые слова: текстильная промышленность, ресурсная
эффективность, производственные затраты, себестоимость, оптимизация
затрат, учёт затрат материальных потоков, энергоэффективность,
водосбережение, циркулярная экономика, цифровизация.
KIRISH
Toʻqimachilik sanoati Oʻzbekiston iqtisodiyotining yetakchi tarmoqlaridan biri
boʻlib, paxta tolasini chuqur qayta ishlash, qoʻshilgan qiymat yaratish, bandlikni
taʼminlash va eksport tushumini shakllantirishda strategik ahamiyatga ega. Rasmiy
statistik maʼlumotlarga koʻra, 2024-yilda mamlakatda toʻqimachilik mahsulotlari va
tayyor kiyim ishlab chiqarish hajmi 123,3 trln soʻmni tashkil etgan, tarmoq eksporti
esa qariyb 2,87 mlrd AQSh dollariga teng boʻlib, umumiy tovar eksportining
taxminan 10,6 foizini qamrab olgan (Milliy statistika qo‘mitasi, 2025). Bu
koʻrsatkichlar tarmoqning makroiqtisodiy ahamiyatini tasdiqlaydi, ammo ayni
vaqtda muhim tarkibiy muammoni ham koʻrsatadi.
1-rasm. Oʻzbekiston toʻqimachilik eksportining tarkibi (2024-yil)
Manba: muallif tomonidan Milliy statistika qo‘mitasi (2025) maʼlumotlari
asosida tuzilgan.
Mamlakat toʻqimachilik eksporti tarkibida paxta ipi (kalava) qariyb 43,2 foizni,
tayyor toʻqimachilik buyumlari esa 39,2 foizni tashkil etadi (Milliy statistika
qo‘mitasi, 2025). Nisbatan past qoʻshilgan qiymatli yarim tayyor mahsulotlarning
yuqori ulushi mahalliy xomashyoni yuqori qoʻshilgan qiymatli mahsulotlarga
aylantirish salohiyati hali toʻliq oʻzlashtirilmaganidan dalolat beradi (1-rasm).
Tarmoqni modernizatsiya qilish maqsadida 2017-yildan buyon sohaga 9,8 mlrd
AQSh dollaridan ortiq investitsiya jalb etilgan va paxta-toʻqimachilik klasterlari
soni 134 taga yetgan (Milliy statistika qo‘mitasi, 2025). Davlat dasturlarida tarmoq
eksportini 2026-yilga qadar 5 mlrd dollarga, 2027-2028-yillarga borib 7 mlrd
dollarga yetkazish hamda tayyor mahsulot ulushini 70 foizgacha oshirish vazifalari
belgilangan (2-rasm). Bunday miqyosdagi oʻsishni faqat ishlab chiqarishni ekstensiv
kengaytirish hisobiga emas, balki resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish
va bir birlik mahsulot tannarxini izchil pasaytirish orqali taʼminlash maqsadga
muvofiqdir.
2-rasm. Toʻqimachilik eksporti dinamikasi va strategik maqsadlari
Manba: muallif tomonidan Milliy statistika qo‘mitasi (2025) maʼlumotlari va
davlat dasturlari asosida tuzilgan.
Jahon toʻqimachilik bozorida raqobat narx va sifat bilan birga tobora kuchayib
borayotgan ekologik standartlar boʻyicha ham olib borilmoqda. Xalqaro brendlar
yetkazib beruvchilardan suv va energiyani tejovchi, kam chiqindili, ekologik
sertifikatlangan ishlab chiqarishni talab qilmoqda. Shu bois resurs samaradorligi
endi faqat ichki tejamkorlik masalasi emas, balki eksport bozorlariga kirish shartiga
aylanmoqda.
Toʻqimachilik ishlab chiqarishi resurs sigʻimi yuqori jarayon hisoblanadi:
xomashyo, energiya, gaz, bugʻ va suv mahsulot tannarxining sezilarli qismini tashkil
etadi. Ayniqsa hoʻl jarayonlar – tayyorlash, boʻyash va pardozlash –energiya va
suvning asosiy isteʼmolchisi boʻlib, ushbu bosqichlar tarmoqdagi suv sarfining
qariyb uchdan ikki qismini tashkil etadi (Neto et al., 2021). Oʻzbekiston iqtisodiyoti
energiya sigʻimi boʻyicha jahon oʻrtacha koʻrsatkichidan, baʼzi baholashlarga koʻra,
50 foizdan ortiq yuqori boʻlgan mamlakatlar qatoriga kiradi (IEA, 2022). Bu birlik
mahsulotga toʻgʻri keladigan energiya va suv xarajatlarini kamaytirish zaruratini
kuchaytiradi.
Resurslardan samarasiz foydalanish korxonalar uchun bevosita
koʻrinmaydigan, ammo iqtisodiy jihatdan sezilarli yoʻqotishlarni keltirib chiqaradi:
xomashyoning ortiqcha sarfi, yuqori chiqindi darajasi, nuqsonli mahsulotni qayta
ishlash, uskunalarning rejadan tashqari bekor turishi, ortiqcha ombor zaxiralari va
energiya-suvning isrof boʻlishi yakuniy tannarxni oshiradi. Bunday yoʻqotishlarning
bir qismi anʼanaviy buxgalteriya hisobida alohida aks ettirilmaydi, shu sababli
boshqaruv qarorlarida koʻpincha eʼtibordan chetda qoladi.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqotning nazariy asosini resurslarga asoslangan yondashuv tashkil etadi:
Barney qiymatli, kamyob va oʻrnini bosib boʻlmaydigan resurslar barqaror raqobat
ustunligi manbai ekanligini asoslagan (Barney, 1991), Porterning qiymat zanjiri
tahlili esa har bir bosqichda qoʻshilgan qiymat va xarajat muvozanatini boshqarish
zarurligini koʻrsatadi (Porter, 1985). Xarajatlarni boshqarish doirasida faoliyatga
asoslangan xarajatlar hisobi bilvosita xarajatlarni mahsulotlarga aniqroq taqsimlash
imkonini beradi (Cooper & Kaplan, 1988), tejamkor ishlab chiqarish esa qiymat
oqimini xaritalash va isrofni bartaraf etishga qaratilgan (Womack & Jones, 2003).
Resurs samaradorligi va xarajatlar boshqaruvini bevosita birlashtiruvchi asosiy
vosita sifatida material oqimi xarajatlari hisobi (Material Flow Cost Accounting,
MFCA) ajralib turadi; uning umumiy asoslari ISO 14051 standartida belgilangan
(ISO, 2011), Schmidt va Nakajima esa MFCA material yoʻqotishlarining haqiqiy
qiymatini – yoʻqotilgan material, energiya, mehnat va tizim xarajatlari yigʻindisini –
koʻrsatishini taʼkidlaydi (Schmidt & Nakajima, 2013). Toʻqimachilikda resurs
samaradorligi va ekologik toza ishlab chiqarish choralari hoʻl jarayonlardagi yuqori
energiya va suv sarfini kamaytirish salohiyatini namoyon etadi (Neto et al., 2021),
aylanma iqtisodiyot konsepsiyasi esa chiziqli modeldan yopiq sikl modeliga oʻtishni
nazarda tutib, chiqindini ikkilamchi resurs sifatida koʻrishni asoslaydi (Ellen
MacArthur Foundation, 2017).
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Tadqiqotda tizimli yondashuv, iqtisodiy-statistik tahlil, guruhlash, omilli tahlil,
jarayonlarni xaritalash va konseptual modellashtirish usullaridan foydalanildi. Tahlil
rasmiy statistik maʼlumotlar, xalqaro tashkilotlar hisobotlari hamda ilmiy
manbalarga tayangan holda amalga oshirildi. Toʻqimachilik korxonalarida resurslar,
ishlab chiqarish jarayonlari, xarajatlar va natijalar oʻzaro bogʻliq yagona tizim
sifatida baholandi. Shuningdek, resurslardan samarali foydalanish va ishlab
chiqarish xarajatlarini minimallashtirishga qaratilgan konseptual optimallashtirish
modeli ishlab chiqildi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Resurs samaradorligi sarflangan resurslar – xomashyo, energiya, suv, mehnat
va capital – birligiga toʻgʻri keladigan foydali natija nisbatini ifodalaydi. Muallif
talqinida u uch oʻlchovni birlashtiruvchi yaxlit tushuncha sifatida qaraladi: iqtisodiy
oʻlchov (tannarx va rentabellik), texnologik oʻlchov (resurs sarfi normalari va
uskunalardan foydalanish darajasi) hamda ekologik oʻlchov (chiqindi, suv va
energiya yuki). Bu yondashuv resurs samaradorligini faqat tejamkorlik emas, balki
barqaror raqobat ustunligi omili sifatida koʻrish imkonini beradi.
Maqolada “xarajatlarni kamaytirish” va “xarajatlarni optimallashtirish”
tushunchalari farqlanadi. Xarajatlarni kamaytirish – bu xarajatlarni mexanik,
koʻpincha bir martalik qisqartirish boʻlib, agar maqsadli boshqarilmasa, mahsulot
sifati yoki ishlab chiqarish uzluksizligiga zarar keltirishi mumkin. Xarajatlarni
optimallashtirish esa mahsulot sifati, ishlab chiqarish uzluksizligi, ekologik talablar
va mijozlar ehtiyojlarini buzmagan holda korxonaning umumiy resurs sarfi va birlik
tannarxni iqtisodiy maqbul darajaga keltirish jarayoni – yaʼni shartli
optimallashtirish masalasidir.
1-jadval. Toʻqimachilik korxonalarida resurslar va ular bilan bogʻliq
xarajatlarning tasnifi
Resurs Asosiy tarkibiy elementlar Mahsulot tannarxi va samaradorlikka
guruhi taʼsiri
Moddiy Paxta tolasi, ip-kalava, mato, boʻyoq Tannarxning eng katta ulushi; tola
resurslar va kimyoviy moddalar, qadoqlash chiqishi va material yoʻqotishlari birlik
materiallari xarajatga taʼsir qiladi
Energetik Elektr energiyasi, tabiiy gaz, Hoʻl jarayonlarda yuqori sarflanadi;
resurslar issiqlik, bugʻ, yoqilgʻi, siqilgan havo energiya sigʻimi tannarx va ekologik
yukni belgilaydi
Suv Texnologik, yuvish, boʻyash, Boʻyash-pardozlashda asosiy isteʼmol;
resurslari sovitish va qayta foydalaniladigan qayta ishlatish darajasi xarajatga taʼsir
suv qiladi
Mehnat Ishlab chiqarish, muhandis-texnik va Mehnat unumdorligi birlik mehnat
resurslari boshqaruv xodimlari, texnolog, xarajati va umumiy samaradorlikni
raqamli tizim mutaxassislari belgilaydi
Texnologik Uskunalar, ishlab chiqarish Uskunalardan foydalanish (OEE) va
resurslar liniyalari, avtomatlashtirish texnologik daraja tannarx va sifatga taʼsir
tizimlari, dasturiy taʼminot, patentlar qiladi
Moliyaviy Aylanma mablagʻlar, investitsiyalar, Kapital qiymati va aylanma mablagʻ
resurslar kreditlar, lizing, yashil samaradorligi moliyaviy xarajatga taʼsir
moliyalashtirish qiladi
Vaqt Ishlab chiqarish sikli, uskunalarning Sikl va bekor turish vaqti birlik xarajat va
Resurs Asosiy tarkibiy elementlar Mahsulot tannarxi va samaradorlikka
guruhi taʼsiri
resurslari bekor turishi, buyurtma va sozlash bajarish tezligini belgilaydi
vaqti
Axborot Ishlab chiqarish, tannarx va bozor Maʼlumotlar sifati boshqaruv qarorlari va
resurslari maʼlumotlari, ERP/MES, sensor va optimallashtirish imkoniyatini belgilaydi
IoT maʼlumotlari
Logistika Omborlar, transport, taʼminot Logistika va saqlash xarajatlari hamda
resurslari kanallari, eksport logistikasi, zaxira darajasi umumiy tannarxga taʼsir
zaxiralar qiladi
Manba: muallif tomonidan ilmiy manbalar tahlili asosida ishlab chiqilgan.
Jadvalma’lumotlariga ko‘ra, resurs guruhlari oʻzaro bogʻliq: energiya va suv
resurslari asosan moddiy resurslarni qayta ishlash jarayonida sarflanadi, axborot va
texnologik resurslar esa qolgan guruhlarni boshqarish vositasi boʻlib xizmat qiladi.
Aynan shu bogʻliqlik resurslarni alohida emas, yagona tizim sifatida boshqarish
zarurligini asoslaydi.
2-jadval. Resurs yoʻqotishlarining sabablari va iqtisodiy oqibatlari
Yoʻqotish manbai Asosiy sabab Iqtisodiy oqibat Oʻlchov
koʻrsatkichi
Xomashyo va material Past tola chiqishi, kesish Birlik material Foydalanish
yoʻqotishlari va texnologik chiqindilar xarajatining oshishi koeffitsiyenti,
yoʻqotish darajasi
Energiya isrofi Eskirgan uskuna, Energiya xarajati Birlik mahsulotga
issiqlikni qaytarmaslik, ulushining oshishi energiya sarfi
izolyatsiya kamchiligi
Suv isrofi Yopiq aylanish Suv va oqava xarajatlari, Suv sarfi, qayta
tizimining yoʻqligi, ekologik toʻlovlar foydalanish
ortiqcha yuvish darajasi
Nuqson va qayta ishlash Texnologik nazorat Qayta ishlash va brak Nuqsonli mahsulot
zaifligi, sozlash xatolari xarajatlari ulushi
Uskunalarning bekor Rejasiz nosozlik, Quvvatdan toʻliq OEE, bekor turish
turishi profilaktika foydalanmaslik, sikl ulushi
yetishmovchiligi uzayishi
Ortiqcha ombor Talabni notoʻgʻri Aylanma mablagʻning Zaxiralar
zaxiralari prognozlash, yirik muzlashi, saqlash aylanuvchanligi
partiyalar xarajati
Logistika yoʻqotishlari Optimal boʻlmagan Transport va saqlash Logistikaning
tannarxdagi ulushi
marshrut, ortiqcha tashish xarajatlarining oshishi
Yashirin Real vaqtda kuzatmaslik, Aniqlanmagan isroflar, Monitoring
(raqamlashtirilmagan) qamrovi, maʼlumot
qoʻlda hisob qarorlarning kechikishi
Yoʻqotish manbai Asosiy sabab Iqtisodiy oqibat Oʻlchov
koʻrsatkichi
yoʻqotishlar toʻliqligi
Manba: muallif tomonidan ilmiy manbalar tahlili asosida ishlab chiqilgan.
Tahlil koʻrsatadiki, resurs yoʻqotishlarining sezilarli qismi bir-biri bilan
bogʻliq: uskunalarning bekor turishi nafaqat quvvatdan foydalanishni pasaytiradi,
balki qayta sozlash chogʻida material va energiya isrofini ham keltirib chiqaradi.
Yashirin yoʻqotishlar toifasining ajratilishi alohida ahamiyatga ega, chunki aynan
ular raqamlashtirilmagan korxonalarda boshqaruv eʼtiboridan chetda qoladi.
Resurslardan foydalanishni boshqarish ularni miqdoriy oʻlchashga asoslanadi.
Shu maqsadda yigirmadan ortiq koʻrsatkichni qamrab oluvchi yaxlit baholash tizimi
shakllantirilgan; uning markaziy koʻrsatkichlari 3-jadvalda keltirilgan.
Bu yerda: M – material, E – elektr energiyasi, W – suv hajmi, Q – mahsulot
hajmi, L – mehnat sarfi, TC – umumiy xarajat, R – sotuvdan tushum.
3-jadval. Resurs samaradorligini baholash koʻrsatkichlari tizimi (asosiy
bloklar)
Koʻrsatkich Hisoblash Oʻlchov Iqtisodiy mazmuni
formulasi birligi
Materialdan Km = Mf / Mu ulush, % Foydali materialning umumiy
foydalanish sarfdagi ulushi; yuqori qiymat
koeffitsiyenti maqbul
Xomashyo Ly = (Mu − Mf)/Mu % Material isrofi ulushi; past qiymat
maqbul
yoʻqotish darajasi × 100
Birlik mahsulotga mu = Mu / Q kg/birlik Material sigʻimi; pasayishi
material sarfi tannarxni kamaytiradi
Birlik mahsulotga eu = E / Q kVt·soat/birlik Energiya sigʻimi; pasayishi xarajat
elektr sarfi va ekologik yukni kamaytiradi
Bir tonna Suv sigʻimi; past qiymat
tejamkorlikni bildiradi
mahsulotga suv wu = W / Q m³/t
sarfi
Suvdan qayta Qayta ishlatilgan suv ulushi;
yuqori qiymat maqbul
foydalanish Rw = Wr / Wt × 100 %
darajasi
Uskunalarning OEE = A × Pf × Qr ulush, % Mavjudlik, unumdorlik va sifat
umumiy koʻpaytmasi
samaradorligi
Nuqsonli D = Qd / Q × 100 % Sifatsizlik darajasi; past qiymat
maqbul
mahsulot ulushi
Mehnat P = Q / L birlik/kishi Bir xodimga mahsulot; oʻsishi
unumdorligi birlik mehnat xarajatini pasaytiradi
Koʻrsatkich Hisoblash Oʻlchov Iqtisodiy mazmuni
formulasi birligi
Birlik mahsulot c = TC / Q soʻm/birlik Asosiy natijaviy koʻrsatkich;
tannarxi optimallashtirish maqsadi
Operatsion Ro = (R − TC)/R × % Faoliyat foydaliligi; resurs
rentabellik 100 samaradorligi yakuniy taʼsiri
Manba: muallif tomonidan ishlab chiqilgan. Izoh: Mf – foydali material, Mu –
umumiy material, Wr – qayta ishlatilgan suv, Wt – umumiy suv, A – mavjudlik, Pf –
unumdorlik, Qr – sifat darajasi, Qd – nuqsonli mahsulot.
Tahlil resurs samaradorligini cheklovchi besh asosiy yoʻnalishni aniqladi.
Birinchisi xomashyo sarfi va tola yoʻqotishlari bilan bogʻliq boʻlib, yechim sifatida
material oqimini bosqichma-bosqich raqamli hisobga olish va MFCA joriy etish
taklif etiladi (Schmidt & Nakajima, 2013). Ikkinchi yoʻnalish energiya va suv
sigʻimi, ayniqsa hoʻl jarayonlar bilan bogʻliq: anʼanaviy boʻyashda bir kilogramm
mahsulotga 70-150 litr suv va 4-8 kVt·soat issiqlik energiyasi sarflanishi mumkin,
ilgʻor texnologiyalarda esa bu koʻrsatkichlar mos ravishda 30-60 litr va 2-4 kVt·soat
darajasigacha pasaytiriladi (IEA, 2022; Neto et al., 2021). Bu farq 3-rasmda
koʻrsatilgan.
Uchinchi yoʻnalish – uskunalardan foydalanish va nuqson darajasi; yechim
sifatida bashoratli texnik xizmat, umumiy unumli xizmat koʻrsatish (TPM) va
avtomatik sifat nazorati taklif etiladi. Toʻrtinchi yoʻnalish ortiqcha ombor zaxiralari
va logistika xarajatlari boʻlib, zaxiralarni ABC–XYZ tahlili asosida boshqarish
samara beradi. Beshinchi, eng strategik yoʻnalish past qoʻshilgan qiymatli
mahsulotlarning yuqori ulushi (paxta ipi va yarim tayyor mahsulotlar qariyb 43,2 va
39,2 foiz) hamda import kimyoviy vositalarga bogʻliqlik bilan izohlanadi (Milliy
statistika qo‘mitasi, 2025); yechim – yuqori qoʻshilgan qiymatli mahsulot ishlab
chiqarishni kengaytirish va mahalliylashtirishdir.
3-rasm. Anʼanaviy va ilgʻor texnologiyalarda birlik mahsulotga resurs
sarfi
Manba: muallif tomonidan IEA (2022) va Neto va hammualliflari (2021)
maʼlumotlari asosida tuzilgan.
Tadqiqotning markaziy ilmiy natijasi sifatida resurslar va xarajatlarni yagona
tizim sifatida boshqarishga imkon beruvchi “Resurs-Jarayon-Xarajat-Natija”
integratsiyalashgan boshqaruv modeli taklif etiladi. Model korxona resurslarini
(kirish), ularni mahsulotga aylantiruvchi jarayonlarni (transformatsiya), xarajat
drayverlarini va yakuniy iqtisodiy hamda ekologik natijalarni uzluksiz qayta aloqa
konturida bogʻlaydi. Anʼanaviy xarajatlar boshqaruvi koʻpincha xarajatlarni hisobga
olishga qaratilgan boʻlsa, ushbu modelda xarajat resurs sarfi va jarayon
samaradorligining hosilasi sifatida koʻriladi. Modelning oʻn bosqichi 4-jadvalda
keltirilgan.
4-jadval. “Resurs – Jarayon – Xarajat – Natija” modelining bosqichlari
Bosqich Mazmuni va asosiy faoliyat Asosiy vosita /
koʻrsatkich
1. Resurslar auditi Moddiy, energetik, suv, mehnat va Resurs balansi, sarf
boshqa resurslar sarfini tizimli baholash normalari
2. Xarajat drayverlarini Tannarxni shakllantiruvchi asosiy ABC tahlili, omilli tahlil
aniqlash omillarni belgilash
3. Jarayonlarni Ishlab chiqarish bosqichlarini ketma- Qiymat oqimi xaritasi
xaritalash ketlikda tasvirlash (VSM)
4. Yoʻqotish nuqtalarini Har bir bosqichda isrof va yoʻqotishlarni MFCA, yoʻqotishlar
belgilash aniqlash reyestri
5. Muammolarni Yoʻqotishlarni iqtisodiy ahamiyatiga Pareto tahlili, xarajat
ustuvorlashtirish koʻra tartiblash ulushi
6. Yechimlarni tanlash Texnologik va tashkiliy chora-tadbirlarni Lean, TPM, energiya/suv
belgilash yechimlari
7. Investitsiya Chora-tadbirlarning iqtisodiy maqsadga Xarajat–natija tahlili,
samaradorligini muvofiqligini tahlil qilish qoplanish muddati
baholash
8. Raqamli monitoringni Resurs sarfini real vaqtda kuzatish ERP, MES, IoT/SCADA
joriy etish
9. Natijalarni KPI orqali Boshqaruv qarorlari samarasini baholash Resurs samaradorligi KPI
oʻlchash tizimi
10. Uzluksiz Natijalar asosida siklni qayta ishga Kayzen, qayta aloqa
takomillashtirish tushirish konturi
Manba: muallif tomonidan ishlab chiqilgan.
Modelning yaxlit tuzilishi 4-rasmda keltirilgan boʻlib, unda resurslar (kirish),
jarayonlar (transformatsiya), xarajatlar (drayverlar) va natijalar (chiqish) bosqichlari
hamda ularni bogʻlovchi raqamli monitoring va boshqaruv hisobi konturi
tasvirlangan. Pastki qismdagi uzluksiz qayta aloqa konturi boshqaruv qarorlarining
maʼlumotlarga asoslanishini taʼminlaydi.
4-rasm. Toʻqimachilik korxonasida resurslar va xarajatlarni
integratsiyalashgan boshqarish modeli
Manba: muallif tomonidan ishlab chiqilgan.
Model doirasida qoʻllanilishi mumkin boʻlgan xarajatlarni optimallashtirish
usullari turli boshqaruv vazifalarini hal qiladi va bir-birini toʻldiradi. 5-jadvalda eng
dolzarb usullarning qiyosiy tahlili keltirilgan; hech bir usul yakka holda barcha
muammolarni hal qila olmaydi, kutilgan samara ularni korxona xususiyatiga mos
ravishda uygʻun qoʻllash orqali yuzaga chiqadi.
5-jadval. Xarajatlarni optimallashtirish usullarining qiyosiy tavsifi
Usul Hal qiladigan Toʻqimachilikda Afzalligi Cheklovi
muammo qoʻllanishi
ABC Bilvosita xarajatlarni Mahsulot turlari Tannarx Maʼlumot
faoliyat turlari orqali boʻyicha real aniqligi oshadi yigʻish
aniq taqsimlash tannarxni aniqlash mehnattalab
Maqsadli Bozor narxidan kelib Eksport mahsuloti Bozorga Ishonchli
xarajatlar chiqib maqbul tannarxni narxini rejalashtirish yoʻnaltirilgan bozor
belgilash maʼlumotini
talab qiladi
Normativ Sarf normalarini Material, energiya va Ogʻishlarni tez Normalarni
xarajatlar belgilash va ogʻishlarni suv sarfi normalari aniqlaydi yangilab turish
nazorat qilish zarur
Kayzen Xarajatlarni bosqichma- Uzluksiz Xodimlar jalb Madaniyat
bosqich kamaytirish takomillashtirish etiladi oʻzgarishini
loyihalari talab qiladi
Isrofgarchilikni bartaraf Sikl vaqtini Tezkor amaliy Tashkiliy
Lean etish, oqimni yaxshilash qisqartirish, isrofni samara intizomga
kamaytirish bogʻliq
Olti Jarayon Boʻyash-pardozlashda Sifat sezilarli Tahlil
Usul Hal qiladigan Toʻqimachilikda Afzalligi Cheklovi
muammo qoʻllanishi
sigma oʻzgaruvchanligi va sifat barqarorligi oshadi malakasini
talab qiladi
nuqsonlarni kamaytirish
TPM Uskunalarning bekor OEE ni oshirish, Quvvatdan Boshlangʻich
turishini kamaytirish profilaktik xizmat foydalanish tashkiliy sarf
oshadi
MFCA Material Yashirin resurs Resurs va Metodik
yoʻqotishlarining yoʻqotishlarini xarajatni tayyorgarlik
haqiqiy qiymatini aniqlash bogʻlaydi talab qiladi
koʻrsatish
Tizimning eng zaif Ishlab chiqarish Eʼtiborni Faqat bitta
TOC boʻgʻinini aniqlash va oʻtkazuvchanligini asosiy toʻsiqqa cheklovga
kuchaytirish oshirish qaratadi fokuslanadi
Manba: muallif tomonidan ilmiy manbalar tahlili asosida ishlab chiqilgan.
Taklif etilgan modelning matematik ifodasi sifatida toʻqimachilik
korxonasining umumiy ishlab chiqarish xarajatlarini resurs cheklovlari sharoitida
minimallashtiruvchi konseptual optimallashtirish modeli ishlab chiqildi. Maqsad
funksiyasi quyidagi koʻrinishga ega:
Z = Cx + Ce + Cs + Cm + Ct + Cl + Cq + Cw + Cenv → min
Bu yerda Z – umumiy ishlab chiqarish xarajati; tarkibiy qismlar mos ravishda:
Cx – xomashyo va materiallar, Ce – energiya, Cs – suv, Cm – mehnat, Ct – texnik
xizmat va taʼmirlash, Cl – logistika va zaxiralarni saqlash, Cq – sifatni taʼminlash va
sifatsizlik, Cw – chiqindilarni boshqarish, Cenv – ekologik talablarni bajarish
xarajatlari. Model quyidagi asosiy cheklovlarni hisobga oladi: ishlab chiqarish rejasi
va talab hajmi; uskunalar quvvati; xomashyo, energiya va suv limitlari; mehnat
resurslari; mahsulot sifati boʻyicha minimal talablar; yetkazib berish muddati;
ekologik meʼyorlar; minimal zaxira darajasi hamda moliyaviy mablagʻlar cheklovi.
Modelning iqtisodiy mohiyati shundan iboratki, u resurslarni
optimallashtirishni shartli minimallashtirish masalasi sifatida talqin qiladi: umumiy
xarajat (Z) faqat sifat, quvvat, ekologik meʼyor va yetkazib berish muddati kabi
cheklovlar buzilmagan holdagina kamaytiriladi. Bu “xarajatlarni mexanik
qisqartirish” emas, balki “xarajatlarni optimallashtirish” tushunchasining matematik
ifodasidir.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Tahlil natijasida quyidagi ilmiy xulosalar shakllantirildi.
Birinchidan, toʻqimachilik sanoati Oʻzbekiston iqtisodiyotida muhim oʻrin
tutadi, biroq eksport tarkibida past qoʻshilgan qiymatli mahsulotlarning yuqori
ulushi (paxta ipi va yarim tayyor mahsulotlar qariyb 82 foiz) va ishlab chiqarishning
yuqori resurs sigʻimi tarmoq oldidagi asosiy iqtisodiy muammolardir; bu
muammolar faqat ishlab chiqarishni kengaytirish emas, balki resurs samaradorligini
oshirish orqali hal etiladi.
Ikkinchidan, resurslardan samarasiz foydalanish koʻpincha anʼanaviy hisobda
koʻrinmaydigan yashirin yoʻqotishlarni keltirib chiqaradi; shu bois resurs
samaradorligini boshqarishning birlamchi sharti – yoʻqotishlarni oʻlchanadigan
koʻrsatkichlar va raqamli monitoring orqali koʻrinadigan qilishdir. “Xarajatlarni
kamaytirish” va “xarajatlarni optimallashtirish” tushunchalarining farqlanishi
boshqaruv yondashuvining konseptual asosini tashkil etadi: optimallashtirish sifat,
uzluksizlik, ekologik meʼyor va mijoz ehtiyojlari cheklovlari doirasida amalga
oshiriladigan shartli minimallashtirish masalasidir.
Uchinchidan, tadqiqotning asosiy ilmiy natijasi sifatida resurs, jarayon, xarajat
va natijani yagona tizimda bogʻlovchi “Resurs–Jarayon–Xarajat–Natija”
integratsiyalashgan boshqaruv modeli, yigirmadan ortiq koʻrsatkichdan iborat
baholash tizimi hamda umumiy xarajatlarni cheklovlar doirasida
minimallashtiruvchi konseptual iqtisodiy-matematik model taklif etildi. Ilmiy
yangilik resurslarni yaxlit tizim sifatida boshqarish yondashuvida va raqamli
monitoring maʼlumotlarini boshqaruv hisobi bilan integratsiya qilish mexanizmida
namoyon boʻladi. Amaliy jihatdan ishlab chiqilgan tavsiyalar korxona darajasida
tannarxni pasaytirish, resurs yoʻqotishlarini kamaytirish, ekologik muvofiqlikni
oshirish va eksport raqobatbardoshligini mustahkamlashga xizmat qiladi. Kelgusi
tadqiqotlar taklif etilgan modelni real korxona maʼlumotlarida sinovdan oʻtkazish va
tarmoq boʻyicha empirik baholashga yoʻnaltirilishi maqsadga muvofiqdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Barney J. (1991). Firm resources and sustained competitive advantage //
Journal of Management, 17(1), – Pp. 99-120.
2. Cooper R., Kaplan R. S. (1988). Measure costs right: Make the right
decisions // Harvard Business Review, 66(5), –Pp. 96-103.
3. Ellen MacArthur Foundation. (2017). A new textiles economy: Redesigning
fashion’s future. Ellen MacArthur Foundation.
4. International Energy Agency. (2022). Uzbekistan 2022: Energy policy
review. IEA.
5. International Organization for Standardization. (2011). ISO 14051:2011.
Environmental management – Material flow cost accounting – General framework.
ISO.
6. Neto G.C.O., Silva P.C., Tucci H.N.P., Amorim M. (2021). Reuse of water
and materials as a cleaner production practice in the textile industry contributing to
blue economy // Journal of Cleaner Production, – Pp. 305.
https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2021.127075
7. Oʻzbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi. (2025). Toʻqimachilik
sanoati maʼlumotlari (2024-yil yanvar-dekabr). stat.uz.
8. Porter M. E. (1985). Competitive advantage: Creating and sustaining
superior performance. – Free Press.
9. Schmidt M., Nakajima M. (2013). Material flow cost accounting as an
approach to improve resource efficiency in manufacturing companies // Resources,
2(3), –P. 358-369. https://doi.org/10.3390/resources2030358
10. Womack J. P., Jones D. T. (2003). Lean thinking: Banish waste and create
wealth in your corporation. – Free Press.
REFERENCES:
1. Barney J. (1991). Firm resources and sustained competitive advantage.
Journal of Management, 17(1), – Pp. 99-120.
2. Cooper R., Kaplan R. S. (1988). Measure costs right: Make the right
decisions. Harvard Business Review, 66(5), – Pp. 96-103.
3. Ellen MacArthur Foundation. (2017). A new textiles economy: Redesigning
fashion’s future. – Ellen MacArthur Foundation.
4. International Energy Agency. (2022). Uzbekistan 2022: Energy policy
review. IEA.
5. International Organization for Standardization. (2011). ISO 14051:2011.
Environmental management – Material flow cost accounting – General framework.
ISO.
6. Neto G.C.O., Silva P.C., Tucci H.N.P., Amorim M. (2021). Reuse of water
and materials as a cleaner production practice in the textile industry contributing to
blue economy // Journal of Cleaner Production, – Pp.305.
https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2021.127075
7. Oʻzbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi. (2025). Toʻqimachilik
sanoati maʼlumotlari (2024-yil yanvar-dekabr). stat.uz.
8. Porter M. E. (1985). Competitive advantage: Creating and sustaining
superior performance. Free Press.
9. Schmidt M., Nakajima M. (2013). Material flow cost accounting as an
approach to improve resource efficiency in manufacturing companies // Resources,
2(3), –P. 358-369. https://doi.org/10.3390/resources2030358
10. Womack J.P., Jones D.T. (2003). Lean thinking: Banish waste and
create wealth in your corporation. Free Press.