Maqola Статья Article
Davlat boshqaruvi terminlarining shakllanish manbalari
Источники формирования терминов государственного управления
Sources of the formation of public administration terms
G‘aniyeva Lobar Sa’dulla qiziГаниева Лобар Садулла кизиG‘aniyeva Lobar Sa’dulla qizi
Al-Buxoriy Ал-Бухорий Al-Bukhari · ISSN 3030-3273
To'liq ekranda o'qishЧитать во весь экранRead full screen → Butun sonni yuklab olishСкачать весь выпускDownload full issue Faqat maqolaТолько эту статьюThis article only
AnnotatsiyaАннотацияAbstract
Ushbu maqolada bugungi kunga qadar shakllangan, davlat boshqaruvida amalda qo‘llaniladigan o‘zbek tilidagi terminlarning taraqqiyotida va shakllanish bosqichlaridagi manbalarning o‘rni va ahamiyati haqida ilmiy munozara yuritilgan. Tarixiy manbalarda uchraydigan davlat boshqaruvi terminlari diaxron va sinxron aspektda tahlilga tortilgan va bugungi kundagi faol yoki nofaolligi lingvistik jihatdan o‘rganilgan. Tarixiy terminlarning yetakchi ma’nolari izohlab keltirilgan. Shuningdek, turkiy rasmiy matnlar sifatida qayd etiladigan ko‘k turk yozuvli hujjatlar, moniy yozuvidagi vasiqalar, turkiy-uyg‘ur xati, do‘rbaljin xati, arab xatida bitilgan hujjatlarga mansub davlat boshqaruvi terminlari ilmiy manbalarga asoslangan holda tahlil qilingan. Davlat boshqaruvi terminlarining bugungi sinxron holatiga qadar taraqqiyot bosqichlarini o‘rganish maqsadida Urxun bitiklari, Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig”, Nizomulmulkning “Siyar ul-muluk” asari “Temur tuzuklari” kabi bir necha manbalarga murojaat qilingan. Keltirilgan manbalardagi davlat boshqaruviga oid terminlar leksik-semantik xususiyatiga ko‘ra tahlil qilingan.
В данной статье рассматривается роль и значение исторических источников в развитии узбекоязычных терминов, которые сформировались по сей день и практически используются в государственном управлении. Термины государственного управления, встречающиеся в исторических источниках, были подвергнуты анализу в диахроническом и синхронном аспекте, а современные активные или неактивные были лингвистически изучены. Объясняются основные значения исторических терминов. Также на основе научных источников проанализированы государственные термины, относящиеся к документам, записанным в качестве тюркских официальных текстов, к документам с синей тюркской письменностью, к документам с монийской письменностью, к документам, написанным тюрко-уйгурским почерком, почерком дорбалжин, арабским почерком. С целью изучения этапов развития терминов государственного управления до современного синхронного состояния обращались к нескольким источникам, таким как орхонские надписи, “Кутадгу билиг” Юсуфа Хос Хаджиба, “Сияр ул-мулук” Низамулмулька, “Темур тузуклари”. Термины государственного управления в приведенных источниках проанализированы по их лексико-семантическим особенностям.
This article discusses the role and importance of historical sources in the development of Uzbek-language terms, which have been formed to this day, which are practically used in public administration. The terms of public administration found in historical sources have been subject to analysis in the diachronic and synchronous aspect, and the present-day active or inactive has been linguistically studied. The leading meanings of historical terms are explained. Also, based on scientific sources, the terms of public administration related to documents in blue turkish script, mani script, turkic-uyghur script, Durbaljin script, documents written in arabic script, which are recorded as turkic official texts, were analyzed. In order to study the stages of development of state administration terms up to the current synchronous state, several sources were consulted, such as the Orkhon inscriptions, Yusuf Khass Hajib's “Qutadg‘u bilig,”, Nizam al-Mulk's work “Siyar ul-muluk”, “Temur tuzuklari”. The terms related to public administration in the cited sources are analyzed according to their lexical-semantic.
Kalit so'zlarКлючевые словаKeywords: termin terminologiya tarixiy termin davlat boshqaruvi manba ma’no torayishi yetakchi ma’no integral sema термин терминология исторический термин государственное управление источник сужение значения ведущее значение интегральная сема term terminology historical term state administration source narrowing of meaning leading meaning integral sema
Doimiy havolaПостоянная ссылкаPermanent link
https://orientalnashriyot.uz/id/son.2026.007.art04/
G‘aniyeva Lobar Sa’dulla qizi. Davlat boshqaruvi terminlarining shakllanish manbalari // Al-Buxoriy. — 2026. — 3-son (3). — B. 33-46. — URL: https://orientalnashriyot.uz/id/son.2026.007.art04/
Ганиева Лобар Садулла кизи. Источники формирования терминов государственного управления // Ал-Бухорий. — 2026. — № 3 (3). — С. 33-46. — URL: https://orientalnashriyot.uz/id/son.2026.007.art04/
G‘aniyeva Lobar Sa’dulla qizi. Sources of the formation of public administration terms // Al-Bukhari. — 2026. — No. 3 (3). — pp. 33-46. — URL: https://orientalnashriyot.uz/id/son.2026.007.art04/
Bu havola o'zgarmaydi. DOI olingach, u shu sahifaga yo'naltiriladi.Эта ссылка не изменится. После получения DOI он будет вести на эту же страницу.This link never changes. A DOI will later resolve to this same page.
AdabiyotlarСписок литературыReferences
- Абдувалиева Д.А. (2017). Алишер Навоий тарихий асарлари лексикаси. Филол. фан. б. фалс. док. … дисс. – Тошкент. – 160 б
- Акобиров С.Ф. (1968). Тил ва терминология. – Тошкент: Ўзбекистон КП МК. – 40 б
- Азамат Зиё (2000). Ўзбек давлатчилиги тарихи. – Тошкент: Шарқ. – 368 б. FILOLOGIYA Al-BUXORIY 3- son, 2026-yil
- Амир Темур (2020). Темур тузуклари. – Тошкент. – 145 б
- Бекмуҳаммедов Х.Ю. (1977). Тарих терминлари изоҳли луғати. – Тошкент: Адабиёт ва санъат. – 166 б
- Дадабаев Х.А. (1991). Общественно-политическая и социально- экономическая терминология в тюркоязычных письменных памятниках XI– XIV вв. – Ташкент: Ёзувчи. – 64 с
- Даниленко В.П. (1977). Русская терминология. Опыт лингвистического описания. – Москва: Наука. – 246 с
- Древнетюркский словарь (1969). – Ленинград: Наука. – 675 с
- Ҳерман Вамбери (1995). Бухоро ёхуд Мовароуннаҳр тарихи. – Тошкент: Адабиёт ва санъат. – 64 б
- Исақова З. (2010). Алишер Навоийнинг “Мажолис ун-нафоис” асаридаги ижтимоий-сиёсий лексика. Филол. фан. номз. … дисс. автореф. – Тошкент. – 166 б
- Лотте Д.С. (1982). Вопросы заимствования и упорядочения иноязычных терминов и терминоэлементов. – Москва: Наука. – 152 с
- Лейберова Н.М. (1984). Терминология государственного устройства в современном русском языке. Автореф. канд. филол. наук. – Ленинград. – 19 с
- Маматов Х.Т. (2002). “Темур тузуклари”да давлат ва ҳуқуқ масалалари. Юрид. фан. номз. … дисс. – Тошкент. – 156 б
- Низомулмулк (2008). Сиёсатнома (Сияр ул-мулук). Тарж. Ш. Воҳид, А. Эркинов. – Тошкент: Янги аср авлоди. – 239 б
- Омонов Қ. (2016). Туркий расмий услубнинг юзага келиши ва такомили (илк ва ўрта асрлар). Филол. фан. д-ри … дисс. – Тошкент. – 216 б
- Реформатский А.А. (1961). Что такое термин и терминология? // Вопросы терминологии. – Москва. – С. 14
- Тўраев А. (2025). Турк хоқонлигида давлат бошқаруви // New Renaissance, Volume 2, Issue 3. – Б. 1368-1374
- Холмуродова М.Ф. (2020). Қутадғу билиг лексикаси. – Тошкент: Нодирабегим. – 155 б
Tarkibida:Входит в:Part of: Al-Buxoriy. Ilmiy jurnal. 3-son, 2026 Ал-Бухорий. Научный журнал. Выпуск 3, 2026 Al-Bukhari. Scientific journal. Issue 3, 2026
Ma'lumotlarСведения об изданииRecord
- TuriТипType
- Maqola Статья Article
- RaqamНомерID
- son.2026.007.art04
- YilГодYear
- 2026
- JurnalЖурналJournal
- Al-Buxoriy Ал-Бухорий Al-Bukhari
- Jurnal ISSNISSN журналаJournal ISSN
- 3030-3273
- SonВыпускIssue
- 3-son (3), 2026№ 3 (3), 2026No. 3 (3), 2026
- Nashrdagi betlarСтраницы в изданииPages in issue
- 33-46
- Kalit so'zlarКлючевые словаKeywords
- termin, terminologiya, tarixiy termin, davlat boshqaruvi, manba, ma’no torayishi, yetakchi ma’no, integral semaтермин, терминология, исторический термин, государственное управление, источник, сужение значения, ведущее значение, интегральная семаterm, terminology, historical term, state administration, source, narrowing of meaning, leading meaning, integral sema
- LitsenziyaЛицензияLicense
- CC BY 4.0
- KirishДоступAccess
- Ochiq kirishОткрытый доступOpen access
- Nashr sanasiДата публикацииPublished
- 2026-08-27
- YangilanganОбновленоUpdated
- 2026-11-07



