ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Uyg‘ur xoqonzodasi Qari Chor Tigin antroponimi xususida (Sian bitigi matni asosida)

Dustmurodov Ma’rufjon Mansur o‘g‘li

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

UYG‘UR XOQONLIGI DAVRI TARIXI VA TARIXIY GEOGRAFIYASI

УЙҒУР ХОҚОНЗОДАСИ ҚАРИ ЧОР ТИГИН АНТРОПОНИМИ
ХУСУСИДА (Циан битиги матни асосида)
Дустмуродов Маъруфжон Мансур ўғли
филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD),
доцент. Ориентал университети.
E-mail: maruf_dust@mail.ru
ORCID: 0009-0003-4954-9504

Аннотация. Туркийларнинг илк ўрта асрлар тарихига тегишли ёзма
манбалари фақатгина улар яшаган ёки ҳукмронлик қилган территориялардан
топилган эмас. Шундай ёзма ёдгорликлар борки, улар қўшни йирик
сулолалар марказида тикланган ва ҳозир ҳам ушбу тарихий сулолалар вориси
бўлган замонавий давлатлар томонидан муҳофаза этилади. Бу жараён қадим
туркийларнинг мазкур ғайритуркий тузумлар ҳарбий-сиёсий, ижтимоий,
қолаверса, маданий соҳасидаги ҳаётига таъсири, ундаги тутган муҳим ўрни
билан изоҳланса керак. Шундай битиглардан бири уйғур хоқонзодаси
шарафига хитой ва туркий (икки тилда) битилган Циан дафн ёдномасидир.
Қуйида мазкур битиг тегишли бўлган Qaṛï Čoṛ Tägin антропоними ҳақида
қисқа бўлса-да илмий мулоҳазаларни ёритамиз.
Калит сўзлар. Уйғур хоқонлиги, Яғлақарлар, Қари Чор Тегин (Циан) битиги,
эпитафия, турк-руник ёзуви.
Abstract. Written sources of the early medieval history of the Turks were not
found only in the territories where they lived or ruled. There are such written
monuments that were restored in the centers of neighboring major dynasties and
are still protected by modern states that are the successors of these historical
dynasties. This process can be explained by the influence of the ancient Turks on
the military-political, social, and cultural life of these non-Turkic regimes, and the
important role they played in it. One of such monuments is the Qian funerary
inscription, written in Chinese and Turkic in honor of the Uyghur khaganate.
Below we will briefly discuss the scientific considerations about the anthroponym
Qaṛï Çoṛ Tägin, to which this inscription belongs.
Keywords. Uyghur khaganate, Yaglakars, Qari Chor Tegin-(Xian) inscription,
epitaph, Turkic-runic inscription.
Аннотация. Письменные источники по раннесредневековой истории тюрков
были обнаружены не только на территориях их проживания или правления.
Существуют такие письменные памятники, которые были восстановлены в
центрах соседних крупных династий и до сих пор охраняются современными
государствами, являющимися преемниками этих исторических династий.
Этот процесс можно объяснить влиянием древних тюрков на военнополитическую, социальную и культурную жизнь этих нетюркских государств
и той важной ролью, которую они играли в ней. Одним из таких памятников

является погребальная надпись Цянь, написанная на китайском и тюркском
языках в честь Уйгурского каганата. Ниже мы кратко рассмотрим научные
соображения об антропониме Qaṛï Çoṛ Tägin, к которому принадлежит эта
надпись.
Ключевые слова: Уйгурский каганат, Яглакары, надпись Кари Чор Тегин-
(Циан), эпитафия, тюркская-руническая надпись.

Qaṛï Čoṛ Tägin номи VII–VIII асрларда шаклланган уйғур хоқонзодалари
номлари уясига мансуб бўлиб, Тан сулоласи манбалари (Циан битиги)да
тилга олинган. Бу исм тегишли шахс Хоқон уруғидан чиққан шаҳзодалар
(Tägin) қатламига тегишли олийнасаблардан бири сифатида баҳоланади.
Айтиш лозимки, уйғурлар ва умумтуркий ҳукмдорлар орасида Tägin унвони
меросий ҳокимият иерархиясининг асосий белгиси бўлиб, у хоқон
авлодидаги шахснинг сиёсий-ҳукумат салмоғини ифодалаган. Биз эътибор
қаратган ёднома 795 йилда вафот этган ва Чанъан (ҳозирги Циан) яқинидаги
Чжандюан ҳудудида дафн этилган уйғур хоқонзодаси Қари Чор Тегиннинг
эпитафиси эканлиги аниқланган. Хитой бўлимига кўра, Танг сулоласининг
чап қанот ҳарбий бўлинмаси қўмондони даражасига кўтарилган Қари Чор 19
ёшида касалликдан вафот этган. Қари Чор Тегин Уйғур хоқонлигининг
иккинчи ҳукмдори Тангридан Бўлмиш Эл Этмиш Билга Хоқоннинг набираси
ва Чавиш Тегиннинг ўғлидир. Манбаларга кўра қабр тошини Танг сулоласи
(618-907) ҳукмдори Танг Дезонг (779-805) 795 йилда ясаттирган. Циан
битигида келадиган мазкур ном Уйғур хоқонлиги (744-840) ва Тан сулоласи
муносабатлари тарихини ёритадиган ёзма манбалардан бири сифатида
муҳимдир. Матнда Qaṛï Čoṛ Tägin шахси аввало ҳарбий дипломатик элчи
сифатида тилга олиниши, унинг Тан саройи билан муносабатларда иштирок
этгани, шунингдек, хоқонлик сиёсатида муҳим ўрин тутган шаҳзодалардан
бири эканлиги қайд этилади. Бу маълумотлар унинг уйғур-хитой сиёсийдипломатик муносабатларида фаол шахс бўлганини кўрсатади. Юқорида
қайд этганимиздек, битигдаги маълумотлар икки тилдадир. Туркий матн
қуйидагича: “(1) ḅu k(i)m(i)ŋ (2) tis(ä)r ‧b(ä)zg(ä)k (3) Yaγḷ(a)q(a)ṛ‧qaṇ (4) aṭï :
č(a)ḅ(ï)š (5) täg(i)n : oγḷï (6) qaṇ ṭuṭuγ‧ (7) aṭïṣï: (8) bögü : bil(-) (9) -gä : t(ä)ŋri‧
(10) qaṇ inisi (11) q(a)ṛï čoṛ (12) täg(i)n ṣïṇï (13) ẏoγï : ṭ(a)ḅγ (a)č‧ (14)
q(a)ṇ‧ẏoγḷ(a)ḍï‧ (15) ḷ(a) γzïṇ ‧ẏïḷ‧ (16) (a)ḷṭ(ï)nč‧ aẏqa‧ (17) yiti : ẏaŋïqa11 (1) Бу
кимнинг (мозори) (2) деса ҳайбатли, (3) Яғлақархон (сулоласидан бирига
оид) (4) (унинг) унвони човуш (зобитдир) (5) Тегиннинг ўғли (6) Хон
Тутуқ(нинг) (7) жияни (8) Бўгу Бил- (9) -га Тангри (10) Хоннинг укаси (11)
Қари Чор (12) Тегин мозори(дир) (13) ёғ-ўлим (маросими) Табғач (Танг
Хитойи) (14) хони (томонидан) ўтказилди (15) чўчқа йил(ининг) (16) олтинчи
ой (ининг) (17) еттинчи (кунида)”.

Туркий тилдаги матнда бош образ Қари Чор Тегиннинг шажараси баён
қилиниб, сўнгда унинг дафн вақти тавсифи билан якунланади. Шунинг қисқа
матндаги асосий сўзлар от сўз туркумига тегишли бўлиб, шахс номлари,

11 Матн Ч.Алйилмаз варианти олинди. Бу учун қаранг: [Cengiz Alyılmaz 2023: 188].

унвон-лавозим ва қавм-қарндошлик отларини ташкил этади. Матн 17 қаторли
32, такрорларсиз 28 сўз, 222 белгидан ташкил топиб, таркиби қуйидагича
туркумланади: отлар (атоқли отлар: Yaγḷ(a)q(a)ṛ, Bögü Bilgä T(ä)ŋri, Q(a)ṛï
Čoṛ Tig(i)n, Ṭ(a)ḅγ(a)č); турдош отлар: унвон-лавозим отлари: č(a)ḅ(ï)š, qaṇ,
aṭï, ṭuṭuγ; қавм-қарндошлик отлари: oγḷï, aṭïṣï, inisi; ҳайвон отлари: ḷ(a)γzïṇ;
замон (пайт) отлари: ẏïḷ, aẏ(qa); мавҳум-ҳолат отлари: ẏoγï; ўрин-жой отлари:
ṣïṇ(ï)); олмошлар (кўрсатиш ва сўроқ): (ḅu, k(i)m(i)ŋ); феъллар (ti- -s(ä)r, ẏoγ-
-ḷ(a)); сифат (b(ä)zg(ä)k); сон ((a)ḷṭ(ï)nč, yiti ẏaŋïqa)лардан иборат.
Шунингдек, матнда қуйидаги грамматик шаклларни ажратиш мумкин: -ï; -ṣï
–3 шахс бирлик эгалик аффикси (aṭï: č(a)ḅ(ï)š; oγḷï; qaṇ ṭuṭuγ‧aṭïṣï:; qaṇ inisi;
tig(i)n ṣïṇï; ẏoγï); -(i)ŋ – қаратқич келишиги (ḅu k(i)m(i)ŋ);-ḷ(a) – фаол феъл
ясовчи (ẏoγḷ(a)ḍï); -ḍï – ўтган замон (ẏoγḷ(a)ḍï); -nč – тартиб сон суффикси
((a)ḷṭ(ï)nč); -qa (qï) – тегишли (-га оид) маъносини англатувчи суффикс
(aẏqa). Контекстда ҳозирги ўзбек тили учун ҳам аҳамиятли бўлган бир қанча
лексик бирликлар бор.

Ёднома қаҳрамони шахсиятини англатиб келган Qaṛï Čoṛ Tägin номига
алоҳида тўхталиш жоиз. Танг сулоласи сўл қўшинлари қўмондони бўлган
Qaṛï Čoṛ Уйғур хоқонлигининг иккинчи хоқони Мўюн Чорнинг набираси
(Čaḅïš Täginнинг ўғли) эканлиги хитойча қисмда қайд этилган. Qaṛï Čoṛ
Tägin номи хитойча қисмининг биринчи қаторида ҳам келтирилган.
Манбаларда хоқондан қуйи, бегдан юқори даражадаги ҳарбий-маъмурий
унвон эгасини билдирган čоr унвони илк аввал Кул Тегин битигида кўзга
ташланади: “qïrγïz qaγanta Tarduš ïnanču čоr kälti – Қирғиз хоқондан Тардуш
Инанчу чўр келди” (KT, 53); “Kül čоr bašlayu ulayu šadapït bäglär – Кул чўр
бошлиқ кейинги шадапит беклар” (БX, 13). Битигларда қўлланилган čоr
истилоҳи асосан ҳарбий қисм ёки маъмурий бирлик ёхуд муайян қавм
етакчиси бўлган шахсларга бериладиган ҳарбий-маъмурий унвонни
англатган. Турк хоқонлиги Ғарбий қанотини 603-611 йилларда идора этган
ноибнинг номи čоra эди. Бундан ушбу унвоннинг қадим туркийларда
анчайин юқори даража эканлигини кўриш мумкин. “Туркча асосли ушбу сўз
Хитой манбаларида чхо шаклида ёзилади ва Лиу Чиу Т’ан’да, Қутлуғнинг
хоқон унвонини олишдан аввал қавмий меърос бўлган тудун čоr унвонини
олгани, иниси Қапғаннинг эса хитойчаси Мо-čо унвони билан аталганини
қайд этилган” [Şirin 2015: 263]. Бу жиҳатдан Qaṛï Čoṛ Täginнинг насаби
ҳисобга олинганда унинг номидаги иккинчи қисм мазкур унвоннинг
юқоридаги маъноларига тўла мос келади. Айтиш лозимки, кейинчалик будда
уйғур матнларида ушбу сўз юқори даражали лавозим номи эмас, балки оддий
шахс оти сифатида қайд этилади: “inällär čоrlär äülärin barqlarïn qodup toyïn
däntär bolmatïlar ärti – иналлар ва чўрлар уйларини, молларини тарк этиб
(Буддист) роҳиб бўлмадилар (Маитр, 1.01).

Ўрхун-Енисей битигларида учрайдиган Kül Tägin, Toŋa Tägin, Yolluγ
Tägin [Donuk 1988: 48], уларнинг келиб чиқиши афсонасида тилга
олинадиган Or Tägin ва уйғурларнинг инқирозга юз тутишида учрайдиган
Mäŋlig Tägin [Cüveynî 1999: 41; Bahaeddin 1971: 61] ва Ахун тангаларида зарб
этилган тегин номлари [Altheim 1960: 49] исломгача бўлган турк

давлатларида сулола вакиллари учун tägin унвонининг тез-тез
ишлатилганлигини кўрсатади. Шу жиҳатдан Qaṛï Čoṛнинг хоқон хонадони
(Яғлақар)га тегишли эканлигини кўрсатган, шу билан бирга юқори даражали
ҳарбий-маъмурий унвон сифатида билинган täginларга қўшин қўмондонлиги
ёки бирор вилоят маъмурлиги берилганда улар yabγu ёки šad унвонини
олишган [Altheim 1960: 49]. Сулола аъзоларини бошқа қуйи табақалардан
фарқлаш учун ушбу сўзнининг бошига унинг феъл-атвори ва мавқейига
мувофиқ эпитетлар қўшилиб айтилган ва кейинчалик ёзма нутқда ҳам ўз
аксини топиб, анъана тусини олган. Čaγrï Tägin, Küč Tägin, Alp Tägin, Qutluγ
Tägin, Kümüš Tägin, Böri Tägin, Tuγ Tägin, Toŋa Tägin, Arslan Tägin, Toγrul
Tägin, Yinäl Tägin, Yïγan Tägin, Qara Tägin [Ömer 2011: 312] каби номлар шу
жиҳатдан пайдо бўлган12. Шуни ҳисобга олганда Qaṛï Čoṛ Tägin номидаги
биринчи сўзда айнан шу нуқтаи назар ҳисобга олингани ойдинлашади. Бу
борада, яъни qaṛï сўзининг маъно-вазифавий ва этимологик тадқиқи борасида
турли фикрлар илгари сурилган. Дастлабки тадқиқотларга кўра, қадимги
туркий руник ёзувларда кўзга ташланадиган qarï сўзи Qaṛï Čoṛ Tägin
номидаги биринчи сўз билан алоқалантирилади. Хусусан, ушбу сўз феъл
шаклида қуйидаги манбаларда учрайди: “qaγan alintä qarïp ädgü bäŋi körti –
қариб, хоқон юртида яхшилик (ва) бахт кўрди” (КЧ Ғ, 3); “Özüm qarï(γ)
boldum uluγ boldum – ўзим қари бўлдим, улуғ (ёшли) бўлдим” (Тўн Ша, 6).
Охирги гапдаги qarï сўзи qrï (охирги γ ундошисиз) тарзида ёзилади. Тўнюқуқ
битиги ўқирманлари сўнгги товушда γ ундошининг бўлиши шарт эмаслигини
таъкидласалар, от ясаш учун qarï- феълидан кейин γ товуши керак бўлади.
Демак, qarï сўзидан кейин қўйилиши керак бўлган -γ қўшимчасининг (qarïфеълидан от ҳосил қилувчи) хусусияти унутилган дейиш мумкин [Aydin
2020: 151]. Г.Клаусон бу сўзни qarï (хотин) деб ўқиб, унинг одамларга ҳам,
ҳайвонларга ҳам қўлланилиши мумкинлигини таъкидлайди, лекин qarïфеъли ҳақида ҳеч нарса демайди [Clauson 1972: 644]. Шундан келиб чиқилса,
биз таҳлилга олган Qaṛï Čoṛ Tägin номидаги qarï қисми “оқсоқол” маъносини
англатганда Тўнюқуқ битикидагидек qarï(γ) – сифат (феъл эмас) бўлиши
керак эди. Агар qarï шакл тўғри бўлса ҳам, сулоладан бўлган хоқонзодага
“қари, кекса, оқсоқол” маъносини билдирувчи унвон бериш семантик
жиҳатдан тўғри келмайди, гарчи ушбу сўзнинг “улуғ, кўпни кўрган, доно”
семалари активлаштириганда ҳам. Хусусан, “Девони луғатит турк”, “Қутадғу
билиг” ва ДТСда ҳам qarï ва ундан шаклланган qarïzan сўзлари “қари; кучдан
қолган; муккайган” маъноларида изоҳланган (ДЛТ III, 242; I, 419), (QBH,
6011) (ДТС, 426-427). Хоқонзода номидаги ушбу илк сўзнинг таҳлили бошқа
бир манбада анчайин асосли берилган. Хусусан, туркийча қисмда “қари”
сўзининг имлосига назар ташланганда сўз охиридаги унли ï эканлиги аён
бўлади. Битигнинг хитойча қисмига назар ташланганда у ерда “қари” сўзи ге
ҳарфи билан ёзилгани кўзга ташланади. Хитой ёзувидаги ге белгиси
синчиклаб ўрганиб чиқилса, у уйғур қабилаларининг “Яғлақар” (Яолуоге)

12 Айтиш лозимки, tägin унвонининг даврлар ва ҳудудларга мувофиқ баъзи ўзгаришларни бошдан
кечирганлиги кўриниб турибди.

шунингдек, “Қарлуқ” (Гелуолу) номларида ҳам учрайди [Giles 1912: 6060;

Pulleyblank 1991: 106]. Уч уйғур қабила номининг ёзилишида қўлланилган ге

белгиси турк тилидаги qar бўғинига мос келиши керак. Қари Чор Тегин

унвонларининг биринчиси бўлган qarï сўзининг ўқилиши тўғри, лекин

“оқсоқол” маъносини билдирмайди. Демак, хоқонзоданинг Яғлақарлар

сулоласидан келиб чиққанлигини билдириш учун “ге” белгиси қўлланган

бўлиши керак. Бошқача қилиб айтилганда, бу хитойча белги унинг бобоси

Мўюн Чор (747-759)га ҳурмат сифатида ёзилган. Qaṛï Čoṛ Tägin номидаги

Qarï сўзини Яғлақар уруғи номининг имлосида қўлланган qar маъносини

англатувчи “ге” тарзида талқин қилиш керак, бу эса унинг мазкур сулолага

мансублигини кўрсатади [Aydin 2020: 152]. Демак, qarï сўзи даъво

қилинганидек “оқсоқол; кўҳна” деган маънони англатмайди, балки

Яғлақарлар сулоласининг қисқартирилган шакли ва мазкур сулола номига

ишора қилади. Шуни ҳам таъкидлаш керакки, ёдномани яратишда бир қанча

туркийча ёндашувлар ҳисобга олинган, хусусан, битиг ёзилиш санасини

келтиришда хитой котиблари туркийча вақт тизимидан ҳам келиб чиқишган.

Ҳар ҳолда битигни дунёга келишида хитой томони анчайин туркийча

анъаналардан бохабар бўлишган ва уларга эҳтиром кўрсатишган. Демак, Qaṛï

Čoṛ Tägin антропонимининг тузилиши ва морфологик таҳлилини ҳамда

унинг семантик ва этнотаркибий қийматини қуйидагича кўрсатиш мумкин:

Қисм Ёзилиши Маноси Изоҳ

Қари Qaṛï Яғлақар унвонидаги Сифат, эпитет хусусиятида

-qaṛ’дан. Сулолага

ҳурмат юзасидан

улуғлик, буюклик

тимсоли

Чор Čoṛ/Čöṛ “саркарда; етакчи; Туркий ҳарбий аристократия

жасур”: баъзи унвони. Бу ерда сулолавий

манбаларда қабила ҳарбий қаҳрамонлик ёки

сардори ёки ҳарбий қўмондонлик руҳини

мақом сифатида келади ифодалайди

Тегин Tägin “хоқонзода, шаҳзодa” Хоқон сулоласига

тегишлиликни англатиб, унинг

қон-қариндошлик йўли билан

юксак ҳокимият доирасига

мансублигини белгилайди

Сўнгда айтиш керакки, таҳлиллар антропонимнинг уч компонентли

тузилиши – сифат-эпитет (Qaṛï), ҳарбий-аристократик унвон (Čoṛ) ва

сулолавий мақомни билдирувчи насаб унвони (Tägin) каби бўғинлардан

шаклланганини кўрсатади. Бу эса VII–VIII аср туркий ҳукмдорлик

антропонимларига хос моделнинг тўлиқ намоён бўлишидан далолат беради.

Шунингдек, Qaṛï Čoṛ Tägin шахсининг хоқонзодалар қатламида муҳим ўрин

тутгани, дипломатик жараёнларда иштирок этгани ва туркий давлатчилик

анъаналарида салмоқли мавқега эга зодагон шахс сифатида тарихга

кирганини кўзга ташланди. Антропонимнинг семантик-қиймат хусусиятлари

эса туркий ономастикадаги насл, шараф, жасорат ва ҳурмат каби
қадриятларнинг исм орқали ифодаланиш анъаналарини ёрқин намоён қилади.

Адабиётлар:
1. Altheim F. Geschichte där Hunnen I. – Berlin, 1960. – S. 49.

2. Aydin Erhan. “Yaglakar” Adı ve Karı Çor Tegin Yazıtındaki “Karı”
Sözcüğünün Anlamı Üzerine. Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları
Dergisi. Cilt 9 Sayı 23 Aralık 2020 – S. 151.
3. Aydin, E., Aziz, E. 2014. Xi’an Yaziti Uzerine yeni Okuma ve
Anlamandirmalar. In: Bilig, 71, 65–80 (in Turkish).
4. Ayilmaz, C. 2013. Kari Cir Tägin Yaziti. In: Uluslararasi Turkce Edebiyat
Kultur Egiti Dergesi, 2 (2), 1–61 (in Turksih).
5. Bahaeddin Ö. Türk Mitolojisi, – Ankara. 1971. – S. 61.
6. Cengiz Alyılmaz. Kari Çor Tigin Yaziti’nda Geçen “Bezgek” Sözcüğü Ve
Uygurlarin Boy Damgasi Üzerine. Türk Dil Kurumu Yayınları. Ankara, 2023 – S.
188.
7. Clauson G. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish.
Oxford: Oxford University. 1972. – P. 644.
8. Cüveynî. Tarih-i Cihan Güşâ, I, çev. Mürsel Öztürk, Ankara. 1999 – s. 41.
9. Donuk A. Eski Türk devletlerinde idari-askeri unvan ve terimler. – Istanbul,
1988. – 133 s.
10. Ecsedy, H. 1965. Old Turkic titles of Chinese origin. In: Acta Orientalia
Hungarica, 18, 83–104 (in English).
11. Giles H. A. A Chinese-English Dictionary. Second edition, Shanghai. 1912. P.
– 6060.
12. Hayashi, T. 2013. Epitaph of an Uighur Prince Found in Xi’an. In: Türk Dili
Araştı rmaları Yıllığı – Belleten, 61 (2), 209–214 (in English).
13, Kamalov, A. 2001. Drevniye Uyghury. VIII–IX vv. [Ancient Uyghurs. VIII–IX
centuries] Almaty: Nash mir (in Russian).
14. Ölmez, M. 2015. Discussion on Old Uighur Runic Inscription from Chang’an.
In: Proceedings of the 12th Seoul International Altaistic Conference. Seoul, 88–89
(in English).
15. Ömer Soner H. “Tegin”, DİA, XL, – Istanbul. 2011. – S. 312.
16. Oshan, Zh. 2013. Qary chor tegin epitafiyalyq eskertkishi metini zheni oghan
qatynasty tarihi maghlumatlar [Text of the epigraphic monument Qara cor tegin
and historical information related to it]. In: Otan tarykhi [History of the
Homeland], 4 (64), 50–57 (in Qazaq).
17. Pulleyblank E. Lexicon of Reconstructed Pronunciation in Early Middle
Chinese, Late Middle Chinese, and Early Mandarin. Vancouver: UBC Press. 1991.
P. – 106.
18. Şirin H. Kül Tigin yazıtı – notlar. Bilge kültür sanat. – Istanbul. 2015. –151 s.
19. Zhu Yu-qi. 2013. 朱玉麒. 葛啜墓誌”作者崔述考略 «Ge-zho muzhi» zuozhe
Cui Shu kao lue. In:唐 研究Tang yanjiu, 27, 477–486 (in Chinese).

Bu betda matn yoʻq (rasm yoki jadval).На этой странице нет текстового слоя (изображение или таблица).No text layer on this page (image or table).

ARAB XALIFALIGI DAVRI TARIXI VA TARIXIY GEOGRAFIYASI

TÜRKISTANIN EMEVILER TARAFINDAN FETHI

Babayeva Turan

AMEA A.A. Bakıhanov Adlı Tarih ve Etnoloji

Enstitüsü Doktora Öğrencisi

tbabayeva871@gmail.com

Annotatsiya: “Turkistonning Umaviylar tomonidan zabt etilishi” nomli maqola
Oʻzbekistonda boʻlib oʻtadigan “Ilk oʻrta asrlarda Turkiston: tarix va tarixiy
geografiya (VI–VIII va IX–XIII asrlar)” nomli xalqaro konferensiyaga taqdim
etiladi. Maqola 7 sahifadan iborat boʻlib, unda Turkistonning Umaviylar – islom
lashkari tomonidan zabt etilishi haqida soʻz yuritiladi.
Kalit so‘zlar: Islom fathlari, Turkiston, Movarounnahr, Umaviylar, Iroq voliyligi,
Xuroson, Qutayba, Nasr
Аннотация: Статья под названием «Завоевание Туркестана Омейядами»
представляется на международную конференцию в Узбекистане под
названием «Туркестан в раннем средневековье: история и историческая
география (VI-VIII и IX-XIII века). Статья состоит из 7 страниц. В ней
рассматривается завоевание Туркестана армией Омейядов-исламскими
войсками.
Ключевые слова: исламские завоевания, Туркестан, Мавераннахр, Омейяды,
наместничество Ирака, Хорасан, Кутайба, Наср
Annotation: The article titled "The Conquest of Turkistan by the Umayyads" is
being submitted to the international conference to be held in Uzbekistan,
"Turkistan in the Early Middle Ages: History and Historical Geography (6th–8th
and 9th–13th Centuries)." The article consists of 7 pages and discusses the
conquest of Turkistan by the Umayyad Islamic army.
Keywords: Islamic conquests, Turkestan, Transoxiana, Umayyads, Governorship
of Iraq, Khorasan, Qutayba, Nasr

Özet

Arap-türk sınırı kabul edilen Ceyhun nehrini araplar geçerek İslam dinin
Türkistanda yayılması için fetihler yapmışlar. Türkistana düzenli ve kalıcı ordu
Emeviler zamanında gelmiştir. Dönemin şartları Emeviler lehine tezahür
ettiğinden, kısa bir sürede inanılması güç bir fetih süresi yaşanmıştır. Emeviler bir
devlet için kısa denilebilecek 90 yıl gibi bir sürede var oldukları müddetçe
Türkistana seferler yapmışlar. Arap-İslam orduları Türkistana girdiği zaman tek
devlet yerine birbiriyle savaş halinde olan küşük şehir devletleri vardır. Türklerin
kendi aralarında birliği oluşturamaması Arapların bölgede rahat bir şekilde