XORAZM OʻGUZ SHEVALARIDA POLISEMIYANING
VUJUDGA KELISHI
1Aziza Suvonova, 2M.S.Sa’dullayeva
1NavDU 1-bosqich talabasi, 2Ilmiy rahbar: f.f.f.d. (PhD)
Annotatsiya. Mazkur maqolada oʻzbek tili dialektologiyasining qadimiy va noyob
qatlamlarini oʻzida saqlab kelayotgan Xorazm oʻgʻuz shevalarining leksik-semantik va fonetik
xususiyatlari kompleks tarzda tadqiq etiladi. Tadqiqotning asosiy maqsadi — Xorazm oʻgʻuz
shevalaridagi polisemiya (koʻp ma’nolilik) hodisasining namoyon boʻlish sabablari, soʻz
ma’nosi taraqqiyoti va semantik oʻzgarishlarning ichki mexanizmlarini ilmiy jihatdan tahlil
qilishdir. Ish jarayonida shevadagi soʻzlar Mahmud Koshgʻariy asarlari bilan qiyoslanib,
ularning tarixiy ildizlari hamda bugungi kunda qoʻllanilish xususiyatlari aniqlandi. Tadqiqotda
fonetik qisqarishlar, arxaik leksik qatlamning barqarorligi va tashqi til taʻsirlari polisemiyaning
asosiy shakllanish omillari sifatida belgilandi.
Kalit soʻzlar: Xorazm oʻgʻuz shevalari, polisemiya, koʻp ma’nolilik, leksik-semantik,
fonetik qisqarish, tarixiy leksika, Mahmud Koshgʻariy, dialektologiya, arxaizm.
Аннотация. В данной статье комплексно исследуются лексико-семантические и
фонетические особенности хорезмских огузских говоров, сохранивших в себе древние и
уникальные пласты узбекской диалектологии. Основная цель исследования заключается в
научном анализе причин проявления явления полисемии (многозначности) в хорезмских
огузских говорах, развития значений слов и внутренних механизмов семантических
изменений. В ходе работы слова данных говоров сопоставлялись с материалами трудов
Махмуда Кашгари, в результате чего были выявлены их исторические корни, а также
особенности современного употребления. В исследовании фонетические сокращения,
устойчивость архаического лексического слоя и внешние языковые влияния определены
как основные факторы формирования полисемии.
Ключевые слова: хорезмские огузские говоры, полисемия, многозначность,
лексико-семантика, фонетическое сокращение, историческая лексика, Махмуд Кашгари,
диалектология, архаизм.
Abstract. This article provides a comprehensive study of the lexical-semantic and
phonetic features of the Khorezm Oghuz dialects, which preserve ancient layers of the Uzbek
language. The primary aim of the research is to scientifically analyze the causes of polysemy
(multiple meanings) in these dialects, the development of word meanings, and the internal
mechanisms of semantic change. During the research, words in the dialect were compared with
the works of Mahmud Kashgari to identify their historical roots and current usage. Phonetic
reductions, the stability of the archaic lexical layer, and external linguistic influences were
identified as the main factors in the formation of polysemy.
Keywords: Khorezm Oghuz dialects, polysemy, multiple meanings, lexical semantics,
phonetic reduction, historical lexicon, Mahmud Kashgari, dialectology, archaism.
Oʻzbek tili oʻzining boy dialekt xilma-xilligi bilan dunyoning noyob tillari qatoridan joy
oladi. Ushbu dialektlar ichida Xorazm oʻgʻuz shevalari alohida oʻrin tutadi: ular nafaqat fonetik
murakkabligi, balki qadimiy turkiy til qatlamlarini eng sof va oʻzgarmas holatda saqlab qolgan
jonli til yodgorliklardir. Xorazm vohasining oʻzi ham juda qadimiy tarixga ega boʻlib, uning
nomi birinchi marta zardushtiylarning muqaddas kitobi “Avesto”da tilga olingan boʻlib, qadimgi
tildan tarjimada “pastlikdagi yer” yoki “oziq-ovqatli yer” ma’nolarini anglatadi.
Zamonaviy tilshunoslikda polisemiya, ya’ni soʻzlarning koʻp ma’nolilik hodisasi alohida
tadqiqot sohasi sifatida faol oʻrganilmoqda. Biroq dialektal polisemiya, xususan, Xorazm oʻgʻuz
shevalari misolida bu hodisaning yuzaga kelish omillarini kompleks tahlil qilish hali yetarli
darajada oʻrganilmagan. Holbuki, ushbu mavzuning dolzarbligi shundaki, globalizatsiya va
adabiy tilning kuchli ta’siri ostida mintaqaviy shevalarning oʻziga xosligini yoʻqotish xavfi ortib
bormoqda. Shu bois ushbu lisoniy boyliklarni ilmiy jihatdan qayd etish va tahlil qilish — kelajak
avlod uchun beqiyos manbalarni muhrlash demakdir.
Maqolamizning maqsadi Xorazm oʻgʻuz shevalarida polisemiyaning vujudga kelishiga
sabab boʻluvchi fonetik, morfologik, leksik va ekstralingvistik omillarni aniqlash va ularni ilmiy
asoslashdir. Asosiy manba sifatida F.Abdullayev, S.Ashirboyev, M.J.Bozorova va boshqa
olimlarning ishlari, shuningdek, XI asrda yashab ijod etgan buyuk alloma Mahmud
Koshgʻariyning “Devonu lugʻotit turk” asari xizmat qildi.
Xiva, Xonqa, Shovot va Hazorasp kabi hududlarda keng foydalaniladigan Xorazm oʻgʻuz
lahjasi oʻzbek tili dialektlari ichida tovush tizimi jihatdan eng murakkab va boy hisoblanadi. Bu
lahjada ma’no farqlash imkoniyatiga ega boʻlgan alohida choʻziq va qisqa unlilar mavjud boʻlib,
ularning soni baʻzi hududiy shevalarda 18 taga yetadi. Bu holat oʻzaro mazmunan yaqin, ammo
fonetik jihatdan farqlanuvchi soʻzlarning paydo boʻlishiga, natijada polisemik munosabatlarning
kengayishiga zamin yaratadi.
Taniqli tilshunos olim F.Abdullayev ta’kidlaganidek, oʻgʻuz guruhi shevalarida oddiy
unli tovushlarning har biri oʻzining choʻziq variantiga ega boʻlib, bu choʻziqlik ikki guruhga
boʻlinadi. Birinchi guruhda asliy choʻziq unlilar (ot, hoʻl, gun, suv, soʻz, minnat kabilar) tursa,
ikkinchi guruhni ikki unlining qoʻshilishidan yoki tovush tushishidan yuzaga keladigan
ikkilamchi choʻziqlik tashkil etadi. Bunga koʻra, at (hayvon) va a:d (ism) yoki ot (oʻsimlik) va
o:t (olov) kabi juftliklarda unlilarning aytilish davomiyligi soʻz ma’nosini butunlay oʻzgartirib
yuborishi orqali muhim fonemik vazifani bajaradi.
Jonli nutq jarayonida h, y, n, g, ng kabi undoshlarning tushishi ham polisemiyaning
kengayishiga bevosita ta’sir koʻrsatadi. Masalan, sahar → sa:r, shaxmat → sha:mat, mehnat →
me:nat va muomala → mo:mala tarzida talaffuz qilinishi natijasida ushbu soʻzlar tovush jihatdan
yangi shakl kasb etib, semantik koʻlamini kengaytiradi. Ayniqsa, “ng” harfining shevada ikki xil
shaklda — ham til oldi, ham til orqa pozitsiyalarida oʻziga xos talaffuz qilinishi shevaning arxaik
tabiatini koʻrsatadi. kiyiming → giyimiing (giyimiŋ) kabi misol buni yaqqol isbotlaydi.
Xorazm oʻgʻuz shevalarining morfologik qurilishi ham boy lisoniy faktlarga ega boʻlib,
bu xususiyatlar koʻp ma’nolilik hodisasining shakllanishiga sezilarli hissa qoʻshadi. Shevada
qaratqich kelishigi -ung/-ıng (masalan: atı boshi — otning boshi) koʻrinishida boʻlib, adabiy
tildagi -ning qoʻshimchasidan tubdan farqlanadi. Joʻnalish kelishigi esa -a/-ı (atıma — otimga)
shaklida ishlatilishi morfemaning koʻp ma’noliligiga yoʻl ochadi.
Istak fe’li uchun qoʻllanadigan -lı/-lı qoʻshimchasi (masalan: gelelı — kelsa edi) yoki
buyruq fe’lidagi “bersene” shakllari ham Xorazm oʻgʻuz shevasining oʻziga xos morfologik
tabiatini namoyon etadi. Tildagi tejamkorlik (iqtisod) tamoyili asosida borsa + mu kabi analitik
shakllar birikib, borsa:m tarzida choʻziq aytilishi ham fonetik va morfologik hodisalarning uzviy
bogʻliqliqligidan dalolat beradi. Bu jarayon, oʻz navbatida, yangi ma’no qirralarining paydo
boʻlishiga — ya’ni polisemiyaning kengayishiga olib keladi.
Shunisi diqqatga sazovorki, morfologik shakl va semantik ma’no oʻrtasidagi munosabat
bir tomonlama emas. Qoʻshimchalar oʻz vazifasini kengroq ma’no doirasida bajarishi natijasida
grammatik polisemiya — bir shaklning bir nechta grammatik ma’no ifodalashi hodisasi —
yuzaga keladi. Bu xususiyat tilning ichki resurslari hisobiga boyib borishi va yangi iboralar
shakllanishining muhim mexanizmi boʻlibgina qolmay, tilning hayotiyligini ham ta’minlaydi.
Leksik qatlamda polisemiya, ya’ni soʻzlarning koʻp ma’nolilik xususiyati markaziy
oʻrinni egallaydi. Xorazm hududida turkman va oʻgʻuz tillariga xos gunash (quyosh), yoʻrgʻon
(koʻrpa) kabi soʻzlar bilan bir qatorda, Mahmud Koshgʻariy “Devonu lugʻotit turk” asarida
oʻgʻuzlar qoʻllaydi deb koʻrsatgan arxaik birliklar ham hamon jonli muomalada. Masalan: ashaq
(tuban), sindu (qaychi), secha (chumchuq), qarinchoq (chumoli), aliq (qush tumshugʻi) va pamuk
(paxta) kabi soʻzlar shular jumlasidandir. Ushbu birliklarning koʻpchiligi vaqt oʻtishi bilan yangi
ma’no qirralariga ega boʻlib, polisemantik tus olgan.
Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, shevadagi polisemiyaning yuzaga kelishida
quyidagi uchta asosiy omil hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Birinchidan, fonetik qisqarishlar:
undosh va unli tovushlarning tushishi yoki oʻzgarishi natijasida turli ildizga ega boʻlgan soʻzlar
bir-biriga oʻxshab ketadi va ularning ma’no doirasi qorishmalar hosil qiladi. Masalan, va:t (vaqt
ma’nosida) soʻzining shevada bir nechta vaziyatga nisbatan ishlatilishi buning yorqin dalili.
Ikkinchidan, tarixiy leksik qatlamning barqarorligi: shevada asrlar davomida oʻzgarishsiz
saqlanib qolgan arxaik soʻzlar zamonaviy soʻz qoʻllanilishiga nisbatan yangicha ma’no kasb etib,
koʻp ma’nolilik qatoriga qoʻshiladi.
Uchinchidan, qoʻshni tillar ta’siri: turkman, fors va arab tillari bilan uzoq yillik aloqa
natijasida oʻzlashgan soʻzlar mahalliy fonologik tizimga moslashib, oʻzining yangi ma’no
qirralarini kasb etadi. Sahm, oʻgʻri, yagʻ, gayat (gʻoyat) kabi leksik birliklarning semantik
jihatdan boyib borishi shevaning ichki taraqqiyot imkoniyatlari naqadar kengligini isbotlaydi.
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, kuzatishlarimizga koʻra polisemantik soʻzlardagi yangi hosila
ma’no bilan tub ma’no uzoq vaqt parallel yashaydi: yangi ma’no qirrasi eskisini inkor etmagan
holda soʻzning semantik quvvatini oshiradi.
Tahlil qilingan materiallar asosida shuni ham qayd etish mumkinki, polisemiya shevada
nafaqat leksik, balki frazeologik birliklar darajasida ham namoyon boʻladi. Xorazm oʻgʻuz
shevalariga xos maqol va iboralar tarkibida uchraydigan koʻp ma’noli soʻzlar ularning poetik va
pragmatik quvvatini oshiradi. Bu holat shevaning nutqiy madaniyat jihatidan ham naqadar boy
ekanligini koʻrsatadi.
Xulosa qilib aytganda tadqiqotimiz natijasida Xorazm oʻgʻuz shevalarida polisemiyaning
vujudga kelishi koʻp omilli murakkab jarayon ekanligi aniqlandi. Shevadagi koʻp ma’nolilik
asosan fonetik qisqarishlar, tarixiy leksik qatlamning barqaror saqlanib qolishi va qoʻshni tillar
ta’siri hisobiga yuzaga keladi. Ushbu uchta omil bir-biri bilan chambarchas bogʻliq holda tilning
semantik tizimini boyitib boradi.
Xorazm oʻgʻuz shevalari oʻzbek tilining qadimiy va hozirgi qatlamlarini oʻzida jamlab,
uning tarixiy-qiyosiy tahlili uchun beqiyos manba boʻlibgina qolmay, xalqaro turkologiya va
umumiy tilshunoslik uchun ham katta ahamiyat kasb etadi. XI asrda Mahmud Koshgʻariy qayd
etgan koʻplab soʻzlarning shu kunga qadar ushbu shevada jonli muomalada saqlanib qolganligi
— dialektning arxaik tabiatini va ilmiy qiymatini alohida ta’kidlaydi.
Kelajakdagi tadqiqotlarda Xorazm oʻgʻuz shevalarini qoʻshni turkiy tillar — turkman,
qoraqalpoq va ozarbayjon tillari — bilan qiyosiy oʻrganish hamda raqamli korpuslar asosida
polisemik soʻzlar lugʻatini yaratish ustuvor vazifalar sifatida belgilanadi. Shuningdek,
zamonaviy ijtimoiy lingvistika usullaridan foydalanib, soʻzlovchilarning yoshi, taʻlim darajasi va
yashash joyiga qarab polisemiyaning namoyon boʻlish xususiyatlarini oʻrganish ham dolzarb
masalalar sirasiga kiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Abdullayev F. Oʻzbek tili oʻgʻuz shevalari. – Toshkent: Fan nashriyoti, 1967. – B. 12–45.
2. Ashirboyev S. Oʻzbek dialektologiyasi. – Toshkent: Navroʻz, 2017. – B. 89–112.
3. Bozorova M. J., Karimovna V. A., Mahmudiyeva Sh. F. Oʻzbek dialektologiyasi. –
Toshkent, 2021. – B. 56–78.
4. Koshgʻariy M. Devonu lugʻotit turk. I–III jildlar. – Toshkent: Fan, 1960–1963.
5. Mirzayev M., Kononov A., Karimov S. Oʻzbek shevashunosligi. – Toshkent: Oʻqituvchi,
1978. – B. 104–130.
6. Sa’dullayeva M.S. Oʻzbek shevalarida polisemiya (oʻgʻuz lahjasi misolida). (f.f.f.d. (PhD)
dissertatsiyasi). Jizzax, 2025. 170 b.
7. Tojimamatova H. Oʻzbek shevalari leksikasining lingvistik tahlili // unilibrary.uz. – 2023. –
B. 15–20.
8. Yoqub S. Oʻzbek dialektologiyasi: Xorazm shevalari fonetikasi va grammatikasi. –
Toshkent: Fan, 2010. – B. 77–102.
9. Yoʻldoshev B. Oʻzbek tilshunosligi: leksikologiya va semantika. – Toshkent: Akademiya,
2015. – B. 34–56.