ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Turkiy tillarning tarixiy taraqqiyotida tasavvufiy adabiy yozma manbalar va tasavvuf terminlarining o‘rni

Vaxidov Avazbek Ashiralievich

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

TURKIY TILLARNING TARIXIY TARAQQIYOTIDA
TASAVVUFIY ADABIY YOZMA MANBALAR VA TASAVVUF

TERMINLARINING OʻRNI

Vaxidov Avazbek Ashiralievich
filologiya fanlari nomzodi, dotsent, Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti Eronshunoslik

va afgʻonshunoslik oliy maktabi dotsenti

Annotatsiya. Mazkur tadqiqotda turkiy tillarning turli tarixiy bosqichlariga taalluqli
tasavvufga oid yozma yodgorliklar tizimli oʻrganilib, tasavvuf terminlarining turkiy til
leksikasidagi oʻrni yoritilgan. XI–XV asrlarda yaratilgan moʻtabar tasavvufiy manbalar
(Mahmud Qoshgʻariyning “Devonu lugʻotit turk”, Alisher Navoiyning “Nasoyim ul-muhabbat”,
Yassaviy ta’limoti asarlari, chagʻatoy tilidagi futuvvatnomalar) asosida tasavvuf terminlari
ma’no va kelib chiqish jihatdan tahlil qilingan, ularning turkiy tillar soʻz boyligidagi oʻrni
aniqlangan. Tadqiqotda qiyosiy-tarixiy, komponent tahlil va lingvostatistik usullar qoʻllanilgan.
Tahlil natijasida tasavvuf terminlari uch asosiy qatlam – arab, fors va turkiy oʻzlik qatlamiga
ajratilgan. Xulosa shuni koʻrsatadiki, tasavvuf terminlari turkiy tillarning lugʻat boyligini
oshirishda, adabiy til me’yorlarining qaror topishida va turkiy xalqlarning madaniy-ma’naviy
yaqinlashuvida muhim rol oʻynagan. Mazkur terminlarning ma’no taraqqiyoti turkiy tillardagi
mavhum-falsafiy tushunchalar tizimining rivojlanishini namoyon etadi.

Kalit soʻzlar: turkiy tillar, tasavvuf adabiyoti, yozma manbalar, tasavvuf terminlari,
“Devonu lugʻotit turk”, “Nasoyim ul-muhabbat”, futuvvatnomalar, semantik tahlil.

Аннотация. В данном исследовании на основе системного анализа письменных
памятников, относящихся к суфизму и созданных в различные исторические периоды
развития тюркских языков, рассматривается место суфийской терминологии в
лексической системе тюркских языков. С опорой на авторитетные суфийские источники
XI–XV вв. («Диван лугат ат-турк» Махмуда Кашгари, «Насаим ул-мухаббат» Алишера
Наваи, сочинения яссавийского учения, чагатайские футувватнаме) был проведён
семантико-этимологический анализ суфийских терминов и определено их место в
словарном составе тюркских языков. В исследовании использовались сравнительноисторический метод, компонентный анализ и лингвостатистические методы. В
результате анализа суфийские термины были распределены по трём основным пластам:
арабскому, персидскому и собственно тюркскому. Сделан вывод о том, что суфийские
термины сыграли важную роль в обогащении словарного запаса тюркских языков, в
становлении норм литературного языка и в культурно-духовном сближении тюркских
народов. Семантическая эволюция данных терминов демонстрирует развитие системы
абстрактно-философских понятий в тюркских языках.

Ключевые слова: тюркские языки, суфийская литература, письменные
памятники, суфийские термины, «Диван лугат ат-турк», «Насаим ул-мухаббат»,
футувватнаме, семантический анализ.

Abstract. This research systematically examines written monuments related to Sufism
from various historical stages of Turkic languages, and elucidates the role of Sufi terminology in
the lexical system of the Turkic languages. Based on authoritative Sufi sources created between

the 11th and 15th centuries (Mahmud al-Kashgari’s “Dīwān Lughāt al-Turk”, Alisher Navai’s
“Nasayim al-muhabbat”, works of the Yassavi doctrine, and Chagatai futuwwatnamas), the Sufi
terms were analyzed semantically and etymologically, and their place in the vocabulary of
Turkic languages was determined. The research employs comparative-historical, componential
analysis, and linguostatistical methods. As a result of the analysis, Sufi terms are divided into
three main layers: Arabic, Persian, and native Turkic. The conclusion demonstrates that Sufi
terminology has played a significant role in enriching the vocabulary of Turkic languages, in the
establishment of literary language norms, and in the cultural and spiritual rapprochement of
Turkic peoples. The semantic evolution of these terms reveals the development of a system of
abstract-philosophical concepts in the Turkic languages.

Keywords: Turkic languages, Sufi literature, written sources, Sufi terms, “Dīwān Lughāt
al-Turk”, “Nasayim al-muhabbat”, futuwwatnamas, semantic analysis.

Kirish. Turkiy tillarning tarixiy taraqqiyoti nafaqat grammatika va fonetika sohasidagi
oʻzgarishlarda, balki lugʻat-semantika tizimining boyishida, madaniy va ma’naviy merosning til
vositasida avloddan avlodga yetkazilishida namoyon boʻlgan. Bu jarayonda tasavvuf adabiyotiga
oid yozma manbalar va tasavvuf terminlari alohida oʻrin tutadi. Tasavvuf ta’limotining asosiy
tushunchalari ifodasi sifatida tasavvuf terminlari arab tilidan fors tiliga, keyinchalik esa turkiy
tillarga kirib kelgan. E. Cebecioğlu ta’kidlashicha, “tasavvuf istilohi marifat, ilohiy feyz, zot,
varlik, komil nafs, ruh-i a’zam, tumeul aql kabi turli ma’nolarni qamrab oladi” [1; 12]. Tasavvuf
terminlarining turkiy tillarga kirib kelishi bilan ular asosan ikki yoʻnalishda rivojlandi: birinchisi
– arab va fors tillaridan oʻzlashtirilgan terminlar (masalan, tariqat, zot, sifat, maqom, hol, vajd,
pir, murshid), ikkinchisi – turkiy tillarning oʻz ichki imkoniyatlari asosida yaratilgan terminlar
(masalan, bildi – biladigan, kechi – darvesh kabi). Mazkur ikki qatlam bir-birini toʻldirib, turkiy
tillarning ma’naviy-falsafiy lugʻat boyligini oshirgan.

1. Tasavvuf adabiyotiga oid yozma manbalar
1.1. Mahmud Qoshgʻariyning “Devonu lugʻotit turk” asaridagi tasavvuf terminlari
Mahmud Qoshgʻariyning “Devonu lugʻotit turk” asari (XI asr) turkiy tillar tarixini
oʻrganishda eng muhim manbalardan biri hisoblanadi. S.Jepbarovaning yozishicha, “XI asrning
nodir asari ‘Dîvânu Lugât’it-Turk (DLT)’da uchrovchi va tasavvuf bilan bogʻliq ma’nolarga ega
boʻlgan terminlar hamda ushbu terminlarning qoʻllanishi haqida soʻz yuritiladi” [2;170]. Asarda
bildi (biladigan, orif), kechi (darvesh), adash (sargardon, hayron), angʻlat (bildirmoq,
tushuntirmoq) kabi soʻzlar tasavvuf ma’nosida qoʻllanilgan. Jepbarova yana bir muhim jihatni
qayd etadi: “DLTda qayd etilgan tasavvuf terminlari Alisher Navoiy, Soʻfi Olloyor, Yusuf Xos
Hojib, Yunus Emro va boshqa yozuvchilarning asarlarida qoʻllanilgan” [2; 171]. Shuningdek,
“DLTdan joy olgan tasavvuf terminlarining til nuqtai nazaridan oʻrganilishi hozirgi oʻzbek tilida
ishlatilayotgan, ammo ma’nolari toʻliq ochib berilmagan koʻplab soʻzlarning ma’no
xususiyatlarini yoritishga muhim hissa qoʻshadi” [2; 175].
1.2. “Nasoyim ul-muhabbat”: birinchi turkiy tazkira
Alisher Navoiyning “Nasoyim ul-muhabbat” asari (XIV asr) turkiy adabiyotdagi birinchi
tazkira (biografik va adabiy antologiya) boʻlib, unda muallif turli shoir va avliyolar haqida
ma’lumotlar keltiradi, ularning hayoti, ijodi va tasavvufiy qarashlarini bayon etadi. “Asarning
asosiy mavzusi – muhabbat (ishq) va tasavvufdir. Navoiy bu asar orqali oʻz davrining mashhur
shoir va avliyolarining hayoti va ijodini abadiylashtirishga intilgan” [3;125]. Asarda ishq
(muhabbat), maqom (ruhiy martaba), silsila (tasavvuf maktablaridagi ustoz-shogirdlik zanjiri),

pir (ustoz, rahbar), murid (shogird), faqr (kambagʻallik, tavakkul), tavhid (yagonalik) kabi
terminlar keng qoʻllanilgan. Navoiy bu terminlarni nafaqat tasavvuf an’analari doirasida, balki
turkiy madaniyat va dunyoqarash nuqtai nazaridan ham boyitgan.

1.3. Chagʻatoy tilidagi tasavvufiy asarlar va futuvvatnomalar
Chagʻatoy tili – sharqiy turkiy shevalar asosida shakllangan adabiy til – hozirgi oʻzbek va
uygʻur tillarining ajdodi hisoblanadi. Futuvvatnomalar esa turkiy dunyodagi ilk futuvvat yozma
yodgorliklaridir. Ularda tasavvuf an’analari, urf-odatlar, diniy marosimlar va hunarmandchilikka
oid risolalar bayon etilgan. F. Köprülüning ta’kidlashicha, “turkiy tasavvuf adabiyotining ilk
namunalari aynan Yassaviy maktabi orqali shakllangan boʻlib, bu an’ana keyingi asrlarda
Navoiy va boshqa shoirlar ijodida davom etgan” [4; 45].
2. Tasavvuf terminlarining turkiy tillardagi semantik-etimologik tahlili
Z.Erginlining “Metinlerle Tasavvuf Terimleri Sözlüğü” asarida ta’kidlanishicha,
“Tasavvuf – hol bilimidir. Soʻfiylar bu borada ta’kidlab, tasavvuf soʻz ilmi emas, deb alohida
uqtirishadi.” [5; 17]. Biroq, “soʻfiylar tomonidan hol ilmi deb ta’riflanishi bu ilm haqida koʻp
sonli asarlar yozilishiga toʻsqinlik qilmagan. Aksincha, boshdan kechirilgan holatlar soʻfiylarni
koʻp asarlar yozishga undagan” [5; 19]. Erginli yana bir muhim jihatni qayd etadi: “Soʻfiylarning
qoldirgan bu boy merosi, albatta, juda keng terminlar tarmogʻini oʻz ichiga oladi. Tasavvuf
terminlari ustida ishlar, Islom sivilizatsiyasining dastlabki davrlaridan boshlangan va hozirgi
kungacha davom etgan” [5; 25].
3. Tasavvuf terminlari uch asosiy manbadan shakllangan:
Arab tilidan oʻzlashtirilgan terminlar:
tavhid (yagonalik), zikr (eslash, tilovat), vajd (ruhiy joʻshqinlik), faqr (kambagʻallik,
tavakkul), riyozat (ruhiy tarbiya), muroqaba (ruhiy mulohaza), maqom (ruhiy martaba). Ushbu
terminlar tasavvufdagi asosiy tushunchalarni ifodalab, turkiy tillarning falsafiy-ma’naviy
leksikasini boyitgan.
Fors tili orqali kirgan terminlar:
pir (ustoz, rahbar), murid (shogird), xonaqoh (soʻfiylar istiqomat qiladigan maskan),
sartarosh (roʻza tutgan darvesh), ja’far (tasavvuf maktablaridagi ruhiy holat). Ba’zi terminlar
arabcha boʻlsa-da, fors tili orqali semantik jihatdan boyitilgan.
Turkiy tillarning oʻz ichki imkoniyatlari asosida yaratilgan terminlar:
bildi (biladigan, orif), adash/azgʻin (yoʻldan ozgan, hayron), tanzik (soʻfiylarning musiqa
va she’riy majlisi). Mazkur terminlar turkiy tillarning semantik imkoniyatlarini namoyon etadi.
E.Zeynalovning qayd etishicha, “Islomning turkiy hududlarda tarqalishi tasavvuf
tafakkuri va turmush tarzining xalq orasida keng yoyilishiga olib keldi. Tasavvuf tushunchalari
va irfoniy terminologiyaning Ozarbayjon ashik she’riyatiga qoʻshilishi mazkur musiqa va she’riy
san’at turining dastlabki bosqichlaridayoq boshlangan” [6; 4]. Shuningdek, “XVI asrdan boshlab
ashiklar goʻyo oʻzlariga oʻrta asr saroy adabiyotini – ilgari faqat ziyolilar tomonidan
tushuniladigan adabiyotni – oddiy tilda xalqqa qaytarish vazifasini oʻz zimmalariga olganlar” [6;
6]. E. Zeynalov misol sifatida “Ashik Alining qoʻllagan ‘pir’, ‘kul’, ‘bechora’, ‘sirri-subhon’,
‘hakimi-loʻgʻmon’, ‘Shohi-Mardon’, ‘Shiri-Yazdon’ kabi soʻzlari”ni keltiradi [6; 7].
4. Tasavvuf terminlarining zamonaviy turkiy tillardagi ifodalanishi
A. Yusupovaning tadqiqotida XIX asr tatar she’riyatida tasavvuf lugʻatining qoʻllanilishi
va funksiyasining oʻziga xos xususiyatlari oʻrganilgan hamda an’anaviy tasavvuf
tushunchalarining semantik oʻzgarishlari va uslubiy variantlari aniqlangan[7; 276]. Mazkur
tadqiqotning ilmiy yangiligi “tasavvuf terminlarining arab tilidan tatar tiliga tarjimasi masalasini

ham qamrab olgani” va “ba’zi terminlarning turkiy-tatar variantlari ham berilgani” bilan
belgilanadi [7; 277]. A.Yusupovaning xulosasiga koʻra, “maxsus tasavvuf lugʻatining
qoʻllanilishi XIX asr tatar she’riyatining uslubiy jihatdan rivojlangan she’riy tilining funksiyasini
tashkil qiladi” [7; 282]. Oʻzbek tilida tasavvuf terminlarining oʻrganilishi alohida ilmiy yoʻnalish
sifatida shakllangan. N.Komilovning “Tasavvuf” [8] va I.Haqqulovning “Zanjirband sher
qoshida (Navoii saboqlari)” [9] asarlari bu sohadagi muhim manbalar hisoblanadi. Oʻzbek
klassik adabiyotida tasavvuf terminlari denotativ (leksik) va konotativ (majoziy, estetikma’naviy) darajalarda badiiy transformatsiyaga uchragan [10; 7-15]. Bu holat, ayniqsa, Alisher
Navoiy lirikasida va didaktik asarlarida yaqqol namoyon boʻladi [10; 10-13]. Bu oʻzbek tilida
tasavvuf terminlarining ikki darajada – toʻgʻridan-toʻgʻri leksik ma’noda va majoziy-badiiy
ma’noda faoliyat koʻrsatishini koʻrsatadi. Qozoq tilidagi tasavvuf terminlari ham asosan arabfors tillaridan oʻzlashgan boʻlib, ular oʻzbek tilidagi singari semantik rivojlanishni boshdan
kechirgan. A.A. Axmetbekova va A.A. Kuanishbekning tadqiqotida koʻrsatilishicha, sufiylik
terminlarida ifodalangan konseptlar Qur’on matni asosida paydo boʻlgan [11; 6-10]. Bu holat
qozoq tilidagi sufiylik terminlarining ma’nodosh boʻlib, ularning semantikasi Qur’on konteksti
bilan bevosita bogʻliqligini koʻrsatadi. N.M. Janpeisova, G.A. Kuzembayeva va J.A.
Maydangaliyevning tadqiqotida qayd etilishicha, “Koʻplab zamonaviy qozoq soʻzlarining araberon tillaridan olingan asl ma’nosi etik kategoriyalar va ma’naviy-axloqiy qadriyatlar bilan
bogʻliq” [12; 25-29]. Ularning tadqiqoti qozoq tili arab tilidan oʻzlashtirgan soʻzlar qatlamini
aniqlash va arab tilidagi leksemalarni qayta anglash semantik jarayonlarini tavsiflashga
qaratilgan”. Qozoq tilidagi sufiylik terminlari semantikasini oʻrganish shuni koʻrsatadiki, ular
ma’no jihatidan arab-fors manbalariga asoslangan boʻlsa-da, qozoq tilining milliy-madaniy
kontekstida muayyan semantik oʻzgarishlarga uchragan. Qirgʻiz tilida tasavvuf terminlari ham
asosan arab va fors tillaridan oʻzlashgan. R.Abdikulovaning yozishicha qirgʻiz tilida “soʻfiy”
soʻzi “soʻpi” shaklida mavjud boʻlib, u “taqvodor, kamina, zohid” ma’nolarini bildiradi,“ soʻpi”
soʻzi bilan bir qatorda “soʻpake” kabi shakl ham uchraydi. Tasavvuf tushunchalari bilan bogʻliq
toponimlar va antroponimlar shakllangan: ”Sopu-Qorgon” sufiylar qal’asi ma’nosini anglatsa,
‘Sufi-Byulend’ esa sufiylarning yuksak martabasiga ishora qiladi” [13; 4-15]. Bu holat qirgʻiz
tilida tasavvuf terminlarining nafaqat diniy-falsafiy, balki toponimik va antroponimik darajada
ham mustahkamlanganini koʻrsatadi. Qirgʻiz tilidagi tasavvuf terminlarining oʻrganilishi bu tilda
tasavvuf merosining oʻziga xos xususiyatlarini ochib berishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Turkman tilida tasavvuf terminlarining ifodalanishida regional xususiyatlar ham mavjud.
Tadqiqotlarga koʻra, “turkman tilidagi tasavvuf terminlari ma’no jihatidan asosan arab va fors
manbalariga tayansa-da, ularning turkman tilining milliy-madaniy kontekstida muayyan
semantik oʻzgarishlarga uchraganligi kuzatiladi” [14; 10-13]. Masalan, “ishan” termini turkman
tilida sufiy ustozi, shayx ma’nosida qoʻllanilsa, “zor” termini sufiylikdagi ruhiy holatlardan
birini ifodalaydi [14; 12-15]. Turkman tilidagi sufiylik terminlarining yana bir oʻziga xos
xususiyati shundaki, ular koʻpincha xalq she’riyati va dostonlarda keng qoʻllaniladi. Turkman
klassik adabiyotining yorqin namoyandasi Mahtumquli Firogʻiy ijodida haqiqat, ma’rifat, ishq,
fano kabi terminlar markaziy oʻrinni egallaydi. Bu esa turkman tilida tasavvuf terminlarining
badiiy-estetik funksiyasining yuqori darajada rivojlanganini koʻrsatadi.

5. Tasavvuf terminlarining turkiy tillar rivojidagi roli
Tasavvuf terminlarining roli uch asosiy yoʻnalishda namoyon boʻladi:
1. Leksik-semantik tizimni boyitish – mazkur terminlar turkiy tillarning lugʻat boyligini
sezilarli darajada oshirgan.

2. Adabiy tilning shakllanishidagi oʻrni – tasavvuf adabiyoti turkiy tillarda yozma adabiy
an’ananing shakllanishiga katta ta’sir koʻrsatgan.

3. Turkiy xalqlarning madaniy-ma’naviy integratsiyasidagi roli – Kurnaz va Yeniterzi
ta’kidlaganidek, “XVI asr turk adabiyotidagi diniy, axloqiy va tasavvufiy masnavilarda adolat
tushunchasi hikoyalar orqali ifodalangan boʻlib, bu an’ana turkiy xalqlar madaniy birligida
muhim omil boʻlgan” [7; 332].

XVI asrda Gʻarbiy turkiy tillar (usmonli turk tili) tasavvuf tiliga aylangan boʻlsa, sharqiy
turkiy tillar (chagʻatoy tili) ancha oldinroq bu jarayonni boshlagan edi.

Xulosa. Tasavvuf adabiyotiga oid yozma manbalar turkiy tillarning tarixiy taraqqiyotini
oʻrganishda bebaho ahamiyatga ega. Tasavvuf terminlari uch asosiy qatlamdan tashkil topgan:
arab, fors va turkiy oʻzlik qatlami. Ushbu terminlarning tarixiy tadrijini kuzatish turkiy tillarning
ma’naviy-madaniy rivojlanishidagi muhim bosqichlarni ochib beradi. Kelajakda ushbu
terminlarning lugʻaviy tahlilini chuqurlashtirish, “Katta tasavvuf terminlari lugʻati”ni yaratish
maqsadga muvofiqdir.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Cebecioğlu E. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü (5. Baskı). İstanbul: Ağaç Kitabevi
Yayınları, 2009. –302 b.
2. Jepbarova S. Mahmud Qoshgʻariyning Devon’ıdagi Tasavvuf İstilohlarning İlmiy-Nazariy
Tadqiqi. Dede Korkut Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 2019, 8(2), 170-
178.
3. Oʻktamboyeva X.Sh. “Nasoyim ul-muhabbat”: Turkiy adabiyotdagi ilk tazkira va tasavvufiy
muhabbat falsafasi. Academic Research in Modern Science, 2025, 4(11), 124–127.
4. Köprülü F. (). Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı
Yayınları, 1993. –408 b.
5. Erginli Z. Metinlerle Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kalem Yayınevi, 2006. –392 b.
6. Zeynalov E. Irfani (Sufi) Thought and Rhetorical Traditions in the Divanis of Ashiq Ali.
DergiPark, 2025, 11(1), 1-15 b.
7. Yusupova A.F. Specifics of Sufi and Islamic terminology use in the poetry of the XIXth
century. European Journal of Science and Theology, 2015, 11(5), 275-284 b.
8. Komilov N. Tasavvuf. T: “Movaounnahr – Oʻzbekiston” nashriyoti, 2009. –408 b.
9. Haqqulov I. "Zanjirband sher qoshida (Navoii saboqlari)". Toshkent: East View nashriyoti,
2021. –287 b.
10. Ismoilov Q.A. Tasavvuf terminologiyasining denotativ va konnotativ darajalarda she’riy
transformatsiyasi. Filologiya fanlari boʻyicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi. Qoʻqon
universiteti, 2021. –170 b.
11. Ahmetbekova A.A., Kuanyshbek A.A. Sopiliq terminderdің semantikaliq sipati (Semantic
Characteristics of Sufi Terms). QazҰU xabarshisi. Shigʻistanu seriyasi, 2016, 1(78), 1-8.
12. Janpeisova N.M., Kuzembayeva G.A., Maydangaliyev J.A. Semanticheskie protsessi,
soputstvuyuщie zaimstvovaniyu arabo-iranskoy leksiki kazaxskim yazikom: na materiale
religioznix ponyatiy. RUDN Journal of Semiotics and Semantics, 2023, 14(1), 104-122. DOI:
10.22363/2313-2299-2023-14-1-104-122
13. Abdykulova R.. Sufi Tradition in Kyrgyz Society: in Non-Religious Traditions and Literary.
Kyrgyz Society, 2014, 12(1), 4-15p.
14. Демидов С.М. Суфизм в Туркмении. Ашхабад: Илим, 2018. –200 c.

II
TURKIY OG‘ZAKI VA YOZMA ADABIYOT:

MIFOLOGIYA VA ETNOMADANIYAT
* * *

TURKIC ORAL AND WRITTEN LITERATURE:
MYTHOLOGY AND ETHNOCULTURE