ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

To‘plamdagi maqola Статья в сборнике Conference paper

Turkiy tillarning tarixiy taraqqiyotida tasavvufiy adabiy yozma manbalar va tasavvuf terminlarining o‘rni

Роль суфийских литературных памятников и суфийской терминологии в историческом развитии тюркских языков

The role of Sufi written literary sources and Sufi terminology in the historical development of the Turkic languages

Vaxidov Avazbek AshiralievichВахидов Авазбек АширалиевичVaxidov Avazbek Ashiralievich

To'liq ekranda o'qishЧитать во весь экранRead full screen → Butun sonni yuklab olishСкачать весь выпускDownload full issue Faqat maqolaТолько эту статьюThis article only

Hujjat sahifadan chiqmasdan o'qiladi.Документ читается прямо здесь. Для удобства есть отдельная страница во весь экран.Readable inline; a full-screen page is also available.

AnnotatsiyaАннотацияAbstract

Mazkur tadqiqotda turkiy tillarning turli tarixiy bosqichlariga taalluqli tasavvufga oid yozma yodgorliklar tizimli oʻrganilib, tasavvuf terminlarining turkiy til leksikasidagi oʻrni yoritilgan. XI–XV asrlarda yaratilgan moʻtabar tasavvufiy manbalar (Mahmud Qoshgʻariyning “Devonu lugʻotit turk”, Alisher Navoiyning “Nasoyim ul-muhabbat”, Yassaviy ta’limoti asarlari, chagʻatoy tilidagi futuvvatnomalar) asosida tasavvuf terminlari ma’no va kelib chiqish jihatdan tahlil qilingan, ularning turkiy tillar soʻz boyligidagi oʻrni aniqlangan. Tadqiqotda qiyosiy-tarixiy, komponent tahlil va lingvostatistik usullar qoʻllanilgan. Tahlil natijasida tasavvuf terminlari uch asosiy qatlam – arab, fors va turkiy oʻzlik qatlamiga ajratilgan. Xulosa shuni koʻrsatadiki, tasavvuf terminlari turkiy tillarning lugʻat boyligini oshirishda, adabiy til me’yorlarining qaror topishida va turkiy xalqlarning madaniy-ma’naviy yaqinlashuvida muhim rol oʻynagan. Mazkur terminlarning ma’no taraqqiyoti turkiy tillardagi mavhum-falsafiy tushunchalar tizimining rivojlanishini namoyon etadi

В данном исследовании на основе системного анализа письменных памятников, относящихся к суфизму и созданных в различные исторические периоды развития тюркских языков, рассматривается место суфийской терминологии в лексической системе тюркских языков. С опорой на авторитетные суфийские источники XI–XV вв. («Диван лугат ат-турк» Махмуда Кашгари, «Насаим ул-мухаббат» Алишера Наваи, сочинения яссавийского учения, чагатайские футувватнаме) был проведён семантико-этимологический анализ суфийских терминов и определено их место в словарном составе тюркских языков. В исследовании использовались сравнительно-исторический метод, компонентный анализ и лингвостатистические методы. В результате анализа суфийские термины были распределены по трём основным пластам: арабскому, персидскому и собственно тюркскому. Сделан вывод о том, что суфийские термины сыграли важную роль в обогащении словарного запаса тюркских языков, в становлении норм литературного языка и в культурно-духовном сближении тюркских народов. Семантическая эволюция данных терминов демонстрирует развитие системы абстрактно-философских понятий в тюркских языках

This research systematically examines written monuments related to Sufism from various historical stages of Turkic languages, and elucidates the role of Sufi terminology in the lexical system of the Turkic languages. Based on authoritative Sufi sources created between the 11th and 15th centuries (Mahmud al-Kashgari’s “Dīwān Lughāt al-Turk”, Alisher Navai’s “Nasayim al-muhabbat”, works of the Yassavi doctrine, and Chagatai futuwwatnamas), the Sufi terms were analyzed semantically and etymologically, and their place in the vocabulary of Turkic languages was determined. The research employs comparative-historical, componential analysis, and linguostatistical methods. As a result of the analysis, Sufi terms are divided into three main layers: Arabic, Persian, and native Turkic. The conclusion demonstrates that Sufi terminology has played a significant role in enriching the vocabulary of Turkic languages, in the establishment of literary language norms, and in the cultural and spiritual rapprochement of Turkic peoples. The semantic evolution of these terms reveals the development of a system of.

Kalit so'zlarКлючевые словаKeywords: turkiy tillar tasavvuf adabiyoti yozma manbalar tasavvuf terminlari “Devonu lugʻotit turk” “Nasoyim ul-muhabbat” futuvvatnomalar semantik tahlil тюркские языки суфийская литература письменные памятники суфийские термины «Диван лугат ат-турк» «Насаим ул-мухаббат» футувватнаме семантический анализ Turkic languages Sufi literature written sources Sufi terms “Dīwān Lughāt al-Turk” “Nasayim al-muhabbat” futuwwatnamas semantic analysis

Doimiy havolaПостоянная ссылкаPermanent link

https://orientalnashriyot.uz/id/conf.2026.001.pap16/

Bu havola o'zgarmaydi. DOI olingach, u shu sahifaga yo'naltiriladi.Эта ссылка не изменится. После получения DOI он будет вести на эту же страницу.This link never changes. A DOI will later resolve to this same page.

AdabiyotlarСписок литературыReferences

  1. Cebecioğlu E. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü (5. Baskı). İstanbul: Ağaç Kitabevi Yayınları, 2009. –302 b
  2. Jepbarova S. Mahmud Qoshgʻariyning Devon’ıdagi Tasavvuf İstilohlarning İlmiy-Nazariy Tadqiqi. Dede Korkut Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 2019, 8(2), 170- 178
  3. Oʻktamboyeva X.Sh. “Nasoyim ul-muhabbat”: Turkiy adabiyotdagi ilk tazkira va tasavvufiy muhabbat falsafasi. Academic Research in Modern Science, 2025, 4(11), 124–127
  4. Köprülü F. (). Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1993. –408 b
  5. Erginli Z. Metinlerle Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kalem Yayınevi, 2006. –392 b
  6. Zeynalov E. Irfani (Sufi) Thought and Rhetorical Traditions in the Divanis of Ashiq Ali. DergiPark, 2025, 11(1), 1-15 b
  7. Yusupova A.F. Specifics of Sufi and Islamic terminology use in the poetry of the XIXth century. European Journal of Science and Theology, 2015, 11(5), 275-284 b
  8. Komilov N. Tasavvuf. T: “Movaounnahr – Oʻzbekiston” nashriyoti, 2009. –408 b
  9. Haqqulov I. "Zanjirband sher qoshida (Navoii saboqlari)". Toshkent: East View nashriyoti, 2021. –287 b
  10. Ismoilov Q.A. Tasavvuf terminologiyasining denotativ va konnotativ darajalarda she’riy transformatsiyasi. Filologiya fanlari boʻyicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi. Qoʻqon universiteti, 2021. –170 b
  11. Ahmetbekova A.A., Kuanyshbek A.A. Sopiliq terminderdің semantikaliq sipati (Semantic Characteristics of Sufi Terms). QazҰU xabarshisi. Shigʻistanu seriyasi, 2016, 1(78), 1-8
  12. Janpeisova N.M., Kuzembayeva G.A., Maydangaliyev J.A. Semanticheskie protsessi, soputstvuyuщie zaimstvovaniyu arabo-iranskoy leksiki kazaxskim yazikom: na materiale religioznix ponyatiy. RUDN Journal of Semiotics and Semantics, 2023, 14(1), 104-122. DOI: 10.22363/2313-2299-2023-14-1-104-122
  13. Abdykulova R.. Sufi Tradition in Kyrgyz Society: in Non-Religious Traditions and Literary. Kyrgyz Society, 2014, 12(1), 4-15p
  14. Демидов С.М. Суфизм в Туркмении. Ашхабад: Илим, 2018. –200 c. 89 INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “CURRENT PROBLEMS OF ORIENTAL PHILOLOGY”, MAY 15-16, 2026 II TURKIY OG‘ZAKI VA YOZMA ADABIYOT: MIFOLOGIYA VA ETNOMADANIYAT * * * TURKIC ORAL AND WRITTEN LITERATURE: MYTHOLOGY AND ETHNOCULTURE 90

Tashqi yozuvlar va tasdiqlarВнешние записи и подтвержденияExternal records and verifications

Havolalarni mualliflar yoki nashriyot koʻrsatgan. «Tasdiqlangan» — tegishli xizmatning oʻzi yozuvni tasdiqladi.Ссылки указали авторы или издательство. «Подтверждено» означает, что запись подтвердил сам сервис.Links are supplied by the authors or the publisher. “Verified” means the service itself confirmed the record.

Tarkibida:Входит в:Part of: Sharq filologiyasining dolzarb muammolari. Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to‘plami Актуальные проблемы восточной филологии. Сборник материалов международной научно-практической конференции Current Problems of Oriental Philology. Collection of Materials of the International Scientific and Practical Conference

Ma'lumotlarСведения об изданииRecord

TuriТипType
To‘plamdagi maqola Статья в сборнике Conference paper
RaqamНомерID
conf.2026.001.pap16
YilГодYear
2026
Nashrdagi betlarСтраницы в изданииPages in issue
85-90
Kalit so'zlarКлючевые словаKeywords
turkiy tillar, tasavvuf adabiyoti, yozma manbalar, tasavvuf terminlari, “Devonu lugʻotit turk”, “Nasoyim ul-muhabbat”, futuvvatnomalar, semantik tahlilтюркские языки, суфийская литература, письменные памятники, суфийские термины, «Диван лугат ат-турк», «Насаим ул-мухаббат», футувватнаме, семантический анализTurkic languages, Sufi literature, written sources, Sufi terms, “Dīwān Lughāt al-Turk”, “Nasayim al-muhabbat”, futuwwatnamas, semantic analysis
KirishДоступAccess
Ochiq kirishОткрытый доступOpen access
Nashr sanasiДата публикацииPublished
2026-05-13
YangilanganОбновленоUpdated
2026-09-24
Boshqa platformalardaРазмещено такжеAlso available at

Yana o'qingСмотрите такжеRelated

To‘plamdagi maqola Статья в сборнике Conference paper O‘zbek tili terminologiyasida o‘zlashma so‘zlarning o‘rni va ularning semantik o‘zgarishi xususida О месте заимствованных слов в терминологии узбекского языка и их семантических изменениях On the place of loanwords in Uzbek terminology and their semantic change Abduhamidova Gulnoza · 2026 · 6-8-b.Абдухамидова Гулноза · 2026 · с. 6-8Abduhamidova Gulnoza · 2026 · pp. 6-8TarkibidaВ выпускеIn issue: Sharq filologiyasining dolzarb muammolari. Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to‘plami Актуальные проблемы восточной филологии. Сборник материалов международной научно-практической конференции Current Problems of Oriental Philology. Collection of Materials of the International Scientific and Practical Conference https://orientalnashriyot.uz/id/conf.2026.001.pap01/ To‘plamdagi maqola Статья в сборнике Conference paper Rus va o‘zbek tillaridagi tabu leksikaning tarjimada berilishi: lingvokognitiv va madaniy moslashuv muammolari Передача табуированной лексики русского и узбекского языков в переводе: лингвокогнитивные и культурно-адаптационные проблемы Rendering taboo vocabulary of Russian and Uzbek in translation: linguocognitive and cultural adaptation problems Yusupova Shoxsanam Mirzali kizi · 2026 · 258-262-b.Юсупова Шохсанам Мирзали кизи · 2026 · с. 258-262Yusupova Shoxsanam Mirzali kizi · 2026 · pp. 258-262TarkibidaВ выпускеIn issue: Sharq filologiyasining dolzarb muammolari. Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to‘plami Актуальные проблемы восточной филологии. Сборник материалов международной научно-практической конференции Current Problems of Oriental Philology. Collection of Materials of the International Scientific and Practical Conference https://orientalnashriyot.uz/id/conf.2026.001.pap56/ To‘plamdagi maqola Статья в сборнике Conference paper Ta’lim tizimining transformatsiyasi: an’analardan innovatsiyalarga Трансформация системы образования: от традиций к инновациям Transformation of the education system: from traditions to innovations Ruzmetova Xilola Abdusharipovna, Mominova Madina Shukurulla kizi · 2026 · 293-298-b.Рузметова Хилола Абдушариповна, Моминова Мадина Шукурулла кизи · 2026 · с. 293-298Ruzmetova Xilola Abdusharipovna, Mominova Madina Shukurulla kizi · 2026 · pp. 293-298TarkibidaВ выпускеIn issue: Sharq filologiyasining dolzarb muammolari. Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to‘plami Актуальные проблемы восточной филологии. Сборник материалов международной научно-практической конференции Current Problems of Oriental Philology. Collection of Materials of the International Scientific and Practical Conference https://orientalnashriyot.uz/id/conf.2026.001.pap63/ To‘plamdagi maqola Статья в сборнике Conference paper Mustag‘firiy hadis qabul qilib olish va yetkazishda qo‘llagan so‘zlar tahlili Анализ слов, употребляемых аль-Мустагфири при получении и передаче хадисов An analysis of the terms used by al-Mustaghfiri in receiving and transmitting hadith Mirzayev Bahodir · 2026 · 288-292-b.Мирзаев Баходир · 2026 · с. 288-292Mirzayev Bahodir · 2026 · pp. 288-292TarkibidaВ выпускеIn issue: Sharq filologiyasining dolzarb muammolari. Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to‘plami Актуальные проблемы восточной филологии. Сборник материалов международной научно-практической конференции Current Problems of Oriental Philology. Collection of Materials of the International Scientific and Practical Conference https://orientalnashriyot.uz/id/conf.2026.001.pap62/