“LAYSA” FE’LINING AMALINI BAJARADIGAN HARFLAR
VA ULARNING SHARTLARI BAYONI
Akram Mahmudov
Oriental universiteti Tillar-1 kafedrasi stajyor-oʻqituvchisi, ORCID 0009-0001-7440-1646
Annotatsiya. Ushbu maqolada arab tilidagi inkor yuklamalaridan ما(Hijoz lahjasida), ،لا
ْ لات, إنning ayrim holatlarda “ ”ليسfe’li kabi amal qilishi yoritiladi. Har bir yuklamaning
ishlashi uchun qoʻyilgan shartlar, i‘robga ta’siri, “ ”إلاbilan inkorning buzilishi holatlari,
shuningdek, ma’no jihatidan nozik farqlar misollar asosida tushuntiriladi. Maqolada Qur’on
oyatlaridan, mumtoz arab she’riyatidan olingan namunalar asosida mavzu mustahkamlanib, “ لا
”النافية للجنسbilan “ ”ليسkabi amal qiluvchi “ ”لاoʻrtasidagi farqlar alohida koʻrsatib beriladi.
Ish talaba va oʻqituvchilar uchun nazariy hamda amaliy jihatdan foydali manba boʻlib xizmat
qiladi.
Kalit soʻzlar: arab tili nahvi, ليسfe’li, ما النافية(Hijoz lahjasi), ْلا المشبهة بليس, لات النافية, إن
,النافيةinkor yuklamalari, ismiy gap, mubtado va xabar, raf‘ va nasb, ,لا النافية للجنسinkorning “”إلا
bilan buzilishi, i‘rob tahlili, vaqt bildiruvchi otlar, Qur’oni Karim, mumtoz arab she’riyati.
Abstract. This article examines certain negative particles in Arabic—ma (in the Hijazi
dialect), la, lat, and in—which, in some cases, function similarly to the verb laysa (“to be not”).
The study explains the conditions required for each particle to operate in this way, their effects
on grammatical inflection (i‘rab), and situations in which negation is nullified by illa (“except”).
It also clarifies subtle semantic differences through illustrative examples. The topic is reinforced
with examples drawn from Qur’anic verses and classical Arabic poetry. Additionally, the article
highlights the distinctions between la al-nafiya li-l-jins and the la that functions like laysa. This
work serves as a useful theoretical and practical resource for students and teachers.
Keywords: Arabic syntax (naḥw), the verb laysa, negative ma (Hijazi dialect), la
resembling laysa, negative lat, negative in, particles of negation, nominal sentence, mubtadaʾ
and khabar, nominative (rafʿ) and accusative (naṣb), la al-nafiya li-l-jins, negation nullified by
illa, i‘rab analysis, temporal nouns, the Holy Qur’an, classical Arabic poetry.
Arab tili nahv ilmidagi muhim mavzulardan biri — “ ”ليسfe’lining amalini bajaradigan
inkor yuklamalari masalasidir. Bu yuklamalar ayrim lahjalarda va muayyan shartlar asosida
“ ”ليسfe’liga oʻxshab, ismiy gaplarda mubtadoni marfu‘, xabarni mansub holga keltiradi. Ushbu
hodisa arab tili nahvining nozik jihatlaridan boʻlib, ayniqsa Qur’oni Karim oyatlari, mumtoz
adabiyot va she’riy matnlarni tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur maqolada “”ليس
fe’lining amalini bajaruvchi toʻrt xil yuklama: ْما، لا، لات، إنning nahviy vazifalari, ishlash
shartlari hamda oʻzaro farqlari tizimli ravishda bayon qilinadi.
1. Hijoz lahjasida ishlatiladigan “ ”ما(inkor yuklamasi): Bu “ ”ماarab tilida “ ”ليسfe’li
vazifasini bajaradi, ya’ni: ismni marfu‘ (rafa‘) holatda qoldiradi, xabarni mansub (nasb) holga
keltiradi. Masalan: ما هذا بشراBu inson emas. (ya’ni: bu oddiy odam emas) ما الحقُّ ضائعًاHaqiqat
yoʻqolgan emas. (ya’ni: haqiqat aslo zoye boʻlmaydi) Uning “ ”ليسma’n osida ishlashi uchun
uchta shart mavjud: Xabar ismdan oldin kelmasligi kerak. Masalan: ما زيدٌ قائما(Zayd tik turgan
emas.) Agar shu misolda xabarni oldinga qoʻysak “ ”ماharfi “ ”ليسning amalini bajarmasada
inkor ma’noni ifoda qilaveradi. Inkor “ ”إلاbilan buzilmasligi kerak. Agar gapda “ ”إلاkelsa, “”ما
harfi “ ”ليسma’noda boʻlsada oʻz amalini yoʻqotadi ya’ni xabarni mansub qilmaydi,. Masalan: ما
ٌ محمدٌ إلا رسول(Muhammad faqatgina rasuldir.) “ ”ماdan keyin ortiqcha “ْ ”إنkelmasligi kerak. Agar
“ْ ”إنkelsa, “ ”ماning amali bekor boʻladi. Masalan: ٌ ما إنْ زيدٌ قائم(Zayd tik turgan emas.) Bu yerda
“ ”ماamal qilmaydi, “ٌ ”زيدva “ٌ ”قائمmarfu‘ holatda qoladi118.
2. “ ”لاyuklamasining “ ”ليسfe’li kabi amal qilishi: “ ”لا(inkor yuklamasi) ba’zi holatlarda
“ ”ليسfe’li kabi amal qiladi, ya’ni u: mubtadoni raf‘ (marfu‘) holatda qoldiradi – bu uning ismi
hisoblanadi; xabarni nasb (mansub) holatga keltiradi – bu uning xabari hisoblanadi. Masalan: لا
— كسولٌ ناجحًاDangasa kishi muvaffaqiyatli boʻlmaydi.
“ ”لاning “ ”ليسkabi ishlashi uchun ham uchta shart keladi: Uning ismi ham, xabari ham
nakira (noaniq) boʻlishi kerak. (ya’ni, ma’rifa boʻlmasligi lozim). Masalan: لا أحدٌ غائباHech kim
yoʻq (hech kim gʻoyib emas / hech kim kelmay qolmagan). Agarٌ أحدsoʻzi atoqli qilinsa لاning
amali yuqoladi, shunda: ٌ لا زيدٌ طالبdeb raf’ oʻqiladi. Xabari ismidan oldin kelmasligi kerak.
Masalan:ً لا أحدٌ حاضراbiron kishi kelgan emas, agar shu misoldagi xabarni egadan oldinga
oʻtgazibٌ لا حاضراً أحدdeb oʻqish toʻri boʻlmaydi. Uning inkori “ ”إلاbilan buzilmasligi kerak. Agar
“ ”إلاkelsa, “ ”لاning amali bekor boʻladi.ٌ — لا طالبٌ إلا مجتهدTalaba faqat tirishqoq boʻladi. Bu
gapda “ ”إلاsababli inkor buzilgan, shuning uchun “”لاning “ ”ليسkabi amali bekor boʻlgan.
Ma’no jihatidan farqi: Bu turdagi “ ”لاbirlikni inkor qiladi, ya’ni bitta shaxs yoki bitta
holatni rad etadi, jinsni (umumiylikni) inkor qilmaydi. Shuning uchun u “ ”لا النافية للجنس(butun
jinsni inkor qiluvchi “ (”لاdan farq qiladi. “ ”لا النافية للجنسesa “َّ ”إنkabi amal qiladi (ismni mansub,
xabarni marfu‘ qiladi).
“ ”لاning turlari oʻrtasidagi farq “ ”لاharfi “ ”ليسkabi amal qiluvchi inkor yuklamasi
boʻlib, Mubtadoni marfu‘ qiladi, xabarni mansub qiladi. Birlikni inkor etadi, ya’ni bitta shaxs
yoki bitta holatning mavjud emasligini bildiradi. “ – ”لاjinsni inkor qiluvchi yuklama ( لا النافية
”إنَّ“ (للجنسkabi amal qiladi: mubtadoni mansub, xabarni marfu‘ qiladi. Butun jinsni toʻliq inkor
etadi (umumiy inkor, istigʻroq ma’nosi). “ ”لا النافية للجنسda uning ismi ham, xabari ham nakira
(noaniq) boʻlishi shart,
shuningdek, “ ”لاbilan uning ismi orasiga boshqa soʻz kirmasligi kerak. Masalan: ٌلا طالب علم ممقوت
bironta tolibi ilm egasi yoqimsiz emas. Oddiy inkor “ ”لاda esa undan keyin keladigan ism nakira
ham, ma’rifa ham boʻlishi mumkin. Masalan: ،ً لا طالبٌ غنياtalaba boy emas,ً لا زيدٌ غنياZayd boy
emas119.
“ ”لاning amal qilmay qolishi (ihmoli) Agar “ ”َّلyuqorida aytilgan shartlardan
birortasini yoʻqotsa, u holda “ ”لاamal qilmaydigan (muhmal) boʻlib qoladi. Bu paytda undan
keyingi soʻzlar oddiy mubtado va xabar sifatida i‘rob qilinadi. Misollar: ِ— لا طالبٌ في الفصل
Sinfda talaba yoʻq. (Bu yerda “ ”َّلamal qilmayapti, “ٌ – ”طالبmubtado, “ِ – ”في الفصلxabar.) لا
ٌ — كريمٌ إلا محبوبSaxiy kishi faqat sevimlidir. (“ ”إَّلsabab inkor buzilgan va “”َّلning amali
bekor boʻlgan.)
3. “ ”لاتinkor yuklamasi: “ — ”لاتinkor yuklamasi boʻlib, asl shakli “ ”لاhisoblanadi.
Keyinchalik unga ta’ ta’nīs (ت)qoʻshilgan. Bu qoʻshimcha: yoki lafzni (tovush shaklini)
muannas qilish uchun, yoki inkorni kuchaytirish (mubolagʻa) ma’nosida kelgan. Masalan,
arablar: “ٌ ”فلانٌ علَّامةFaloncha alloma – deyishadi — bu ilmda mubolagʻani bildiradi. “ ”لاتayrim
hollarda “ ”ليسfe’li kabi amal qiladi, lekin buning uchun ikki shart mavjud: 1- Uning ismi ham,
xabari ham vaqt bildiruvchi ism boʻlishi kerak, masalan: حين(payt), ساعة(soat/vaqt), أوان
.446 ص.2023 جامع الدروس العربية. مصطفى الغلاييني. مؤسسة الرسالة، – بيروت118
.169 ص.2009 : قطر الندى و بل الصدى ، ابن هشام الأنصاري، دار الطلائع – القاهرة119
(fursat). 2- Uning ismi yoki xabari tushirib qoldirilgan boʻlishi kerak, koʻpincha ismi tushirib
qoldiriladi. Shartlarga mos kelgan misol: فَنَاد َْوا وَلَاتَ حِينَ مَنَاص(Qur’oni Karim, Sod surasi, 3-oyat)
Ma’nosi: Bas, ular nido qildilar, ammo qochib qutulish vaqti endi yoʻq edi.
I‘rob (grammatik tahlil) tarjimasi: “ — فَنَاد َْواfa” bogʻlovchi harf; “ — ”نادواoʻtgan zamon
fe’li, bogʻlanganligi sababli vov bilan kelgan; “vov” — koʻplik egani bildiruvchi zamir. َ— َولات
“vov” — hol ma’nosida; “ — ”لاتinkor yuklamasi, fathaga mabniy, i‘rob oʻrni yoʻq; “ ”ليسkabi
amal qiladi; uning ismi tushirib qoldirilgan, taxminan: “ُ ”الحين(hozirgi payt). َ ”لات“ — ِحينning
xabari, mansub, nasb belgisi — ochiq fatha. — َمناصmudof ilayh (qaratqich), majrur, jar belgisi
— ochiq kasra.
Ma’no nozikligi (nega yashirin soʻz ma’rifa boʻlishi kerak?): Bu yerda tushirib
qoldirilgan soʻz ma’rifa (aniq) boʻlishi zarur, chunki maqsad — hozirgi payt qochib qutulish
vaqti emasligini inkor qilish. Ya’ni bu yerda “qochish payti” jinsini umumiy inkor qilish emas,
balki aynan hozirgi lahzada qochish imkoni yoʻqligi nazarda tutilgan.
She’riy misol: Shoir aytadi: ن َِدمَ البُغاة َُولَاتَ ساعة ََمنْدَم
ُ والبغيُ مَرْت َُع مُبْت َِغيهِ وخِيمTarjimasi: Zolimlar pushaymon boʻldilar, ammo pushaymon boʻladigan vaqt
endi oʻtib ketgan edi; zulm esa unga intilganlar uchun yomon maskandir. Bu misolda ham:
“”لاتning ismi tushirib qoldirilgan (taxminan: ُ“ —السِّاعةoʻsha vaqt”), “َ ”ساعةesa “”لاتning
xabari boʻlib, mansub holatda kelgan120.
4. “ْ ”إنinkor yuklamasi va uning “ ”ليسkabi amal qilishi: “ْ ”إنinkor yuklamasi sukun
bilan mabniy boʻlgan harf boʻlib, ba’zi nahv olimlari nazarida (xususan, Hijoz atrofidagi ayrim
lahjalarda) “ ”ليسfe’li kabi amal qiladi, ya’ni: mubtadoni raf‘ (marfu‘) holatda qoldiradi — bu
uning ismi deyiladi; xabarni nasb (mansub) holga keltiradi — bu uning xabari deyiladi. Bu ba’zi
nahvchilar qarashi boʻlib, boshqalari “ْ ”إنni amal qilmaydigan deb hisoblashgan.
Ma’nosi va qoʻllanishi: inkorni bildiradi (ya’ni “ ”ماyoki “ ”ليسma’nosida). Qoʻllanishi:
asosan ismiy gap boshida keladi.
“ْ ”إنning “ ”ليسkabi ishlashi uchun shartlar: Xabar ismidan oldin kelmasligi kerak.
Masalan: إنْ حاكماً هوdeb xabarni muqaddam qilish xato sanaladi. Inkor “ ”إلاbilan buzilmasligi
kerak. Masalan:ً إنْ هو إلا حاكماdeb shu holda xabarni nasb qilib oʻqish ham xato hisoblanadi. “”إلا
ishlatilsa, “ْ ”إنning amali bekor boʻlib, xabarni raf’ oʻqish kerak boʻladi121.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, “ ”ليسfe’lining amalini bajaruvchi harflar arab tilida inkor
ma’nosini ifodalashda muhim nahviy vosita hisoblanadi. ما(Hijoz lahjasida) — uchta shart bilan
“ ”ليسkabi amal qiladi: xabar oldinga oʻtmasligi, “ ”إلاbilan inkor buzilmasligi, “ ”ماdan keyin
ortiqcha “ْ ”إنkelmasligi. — َّلba’zi holatlarda “ ”ليسkabi amal qilib, birlikni inkor qiladi; u “ لا
”النافية للجنسdan ma’no va amal jihatidan farqlanadi. — لاتvaqt bildiruvchi soʻzlar bilan kelib,
odatda ismi tushirib qoldirilgan holda ishlatiladi; bu Qur’oni Karim oyatlarida va she’riyatda
uchraydi. ْ — إنayrim nahvchilarga koʻra “ ”ليسkabi amal qiladi, ammo bu qarash umumiy emas
va qat’iy shartlarga bogʻliq. Bu qoidalarni puxta oʻzlashtirish ismiy gaplarning i‘robini toʻgʻri
anglash, Qur’on matnlarini va mumtoz adabiy namunalarni xatosiz tahlil qilish imkonini beradi.
Ayniqsa, “ ”إلاbilan inkorning buzilishi va “ ”لا النافية للجنسbilan boshqa “ ”لاoʻrtasidagi farqni
ajratish nahviy xatolarning oldini oladi.
.445 ص.2023 جامع الدروس العربية. مصطفى الغلاييني. مؤسسة الرسالة، – بيروت120
.372 ص.2019 شرح شذور الذهب في معرفة كلام العرب. ابن هشام الأنصاري. مؤسسة الرسالة، – بيروت121
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Sharhu ibn Aqil ala alfiyati ibni Molik. Bahouddin Abdulloh bin Abdurahmon bin Abdulloh
bin Aqil. Birinchi jild. – Qohira: Dorut Turos, 2005.
2. An-Na'im. Arabcha oʻzbekcha lugʻat. – Toshkent: Xalq merosi, 2003.
3. Shuzuru-Azzahab fi ma'rifatil kalamil-arab. Abu Abdulloh Jamoliddin ibn Hishom Ansoriy. –
Bayrut: Ar-Risola, 2019.
4. Qotrun-Nado va Ballus-Sado. Abu Abdulloh Jamoliddin ibn Hishom Ansoriy. – Qohira: Darut
–Taloi', 2009.
5. Jomiu’ ad-Durus al-arabiya. Mustofa Gʻoyalaniy. Bayrut: Ar-Risala, 2023.
6. https://mawdoo3.com/
7. https://bahethoarabia.com/laamallais/
8. https://loghate.com/