ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Bayt ul-hikma ilmiy merosi va uning qiyosiy-tarixiy tilshunoslik rivojiga ta’siri

Mavlanova Mahfuza Mahammadjanovna, G‘aniyeva Lobar Sa’dulla qizi

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

BAYT UL-HIKMA ILMIY MEROSI VA UNING QIYOSIY-
TARIXIY TILSHUNOSLIK RIVOJIGA TA’SIRI

Mavlanova Mahfuza Mahamadjanovna
Oriental universiteti Sharq filologiyasi fakulteti Arab tili yoʻnalishi 1-bosqich talabasi

Gʻaniyeva Lobar Sa’dulla qizi
Ilmiy rahbar, Oriental universiteti katta oʻqituvchisi, PhD

Annotatsiya: Maqolada Bayt ul-Hikma ilmiy markazining tilshunoslik rivojidagi oʻrni
qiyosiy-tarixiy tilshunoslik nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Tadqiqotda al-Xorazmiy, Abu Nasr
Farobiy, Zamaxshariy va Ibn Sino asarlaridagi lingvistik qarashlar oʻrganilib, ularning til
birliklarini tahlil qilish metodlari koʻrib chiqiladi. Shuningdek, Mahmud Koshgʻariy va Ahmad
Yassaviy kabi oʻrta osiyolik mutafakkirlarning ilmiy merosi Bayt ul-Hikma ilmiy an’analari
bilan bogʻliqligi yoritiladi. Tadqiqot natijalari Bayt ul-Hikma ilmiy merosi zamonaviy qiyosiytarixiy tilshunoslik uchun muhim nazariy manba boʻlib xizmat qilishini koʻrsatadi.

Kalit soʻzlar: Bayt ul-Hikma, qiyosiy-tarixiy tilshunoslik, lingvistik meros, turkiy tillar,
oʻrta asr olimlari.

Аннотация: В статье анализируется роль научного центра Байт аль-Хикма в
развитии языкознания с точки зрения сравнительно-исторической лингвистики. В
исследовании рассматриваются лингвистические взгляды аль-Хорезми, Абу Насра
Фараби, Замахшари и Ибн Сины, а также анализируются методы изучения языковых
единиц в их трудах. Кроме того, освещается связь научного наследия среднеазиатских
мыслителей, таких как Махмуд Кашгари и Ахмад Ясави, с научными традициями Байт
аль-Хикмы. Результаты исследования показывают, что научное наследие Байт аль-
Хикмы является важным теоретическим источником для современной сравнительноисторической лингвистики.

Ключевые слова: Байт аль-Хикма, сравнительно-историческая лингвистика,
лингвистическое наследие, тюркские языки, средневековые учёные.

Abstract: This article analyzes the role of the Bayt al-Hikma scientific center in the
development of linguistics from the perspective of comparative-historical linguistics. The study
examines the linguistic views presented in the works of al-Khwarizmi, Abu Nasr al-Farabi, al-
Zamakhshari, and Ibn Sina, and analyzes the methods they used to study linguistic units. In
addition, the article highlights the connection between the scientific heritage of Central Asian
thinkers such as Mahmud al-Kashgari and Ahmad Yasawi and the scholarly traditions of Bayt
al-Hikma. The results of the study demonstrate that the scientific heritage of Bayt al-Hikma
serves as an important theoretical source for modern comparative-historical linguistics.

Keywords:Bayt al-Hikma, comparative-historical linguistics, linguistic heritage, Turkic
languages, medieval scholars.

Bayt ul-Hikma VIII–XIII asrlarda Bagʻdod shahrida faoliyat yuritgan yirik ilmiy
markazlardan biri boʻlib, unda turli xalqlarning ilmiy merosi arab tiliga tarjima qilingan.130 Bu
markaz nafaqat tarjima faoliyati bilan mashhur boʻlgan, balki Sharq va Gʻarb ilmiy an’analari
oʻrtasidagi muhim ilmiy koʻprik vazifasini bajargan. Bayt ul-Hikma Abbosiylar xalifaligi

130 Reshetov V. Oʻzbek tilshunosligi tarixi. – Toshkent: Fan, 1985. – 217 b.

davrida tashkil etilgan yirik ilmiy markaz boʻlib, uning shakllanishi xalifa Horun ar-Rashid
davrida boshlanib, xalifa Ma’mun davrida oʻzining eng yuqori taraqqiyot bosqichiga yetgan.
Tadqiqotchilarning fikriga koʻra, Bayt ul-Hikma nafaqat kutubxona yoki tarjima markazi, balki
ilmiy tadqiqotlar olib boriladigan akademik muassasa sifatida ham faoliyat yuritgan. Bu yerda
turli xalqlarga mansub olimlar birgalikda ilmiy faoliyat olib borib, yunon, hind va fors ilmiy
merosini arab tiliga tarjima qilganlar. Natijada Sharq ilm-fani rivojlanib, koʻplab yangi ilmiy
yoʻnalishlar shakllangan.

Bayt ul-Hikma faoliyati natijasida yunon, hind va fors tillaridagi koʻplab ilmiy asarlar
arab tiliga tarjima qilinib, ilm-fan rivojiga katta ta’sir koʻrsatgan131. Ushbu jarayon davomida
turli tillar oʻrtasidagi lingvistik aloqalar shakllanib, yangi ilmiy terminologiya vujudga kelgan.
Bayt ul-Hikma faoliyatining eng muhim jihatlaridan biri keng koʻlamli tarjima harakati boʻlgan.
Bu jarayonda Aristotel, Platon, Galen, Ptolemey kabi yunon mutafakkirlarining asarlari arab
tiliga tarjima qilingan. Tarjima jarayoni nafaqat ilmiy bilimlarning tarqalishiga xizmat qilgan,
balki yangi ilmiy terminologiyaning shakllanishiga ham olib kelgan. Tilshunoslik nuqtai
nazaridan qaraganda, bu jarayon turli tillarning oʻzaro ta’siri natijasida yangi lingvistik birliklar
paydo boʻlishiga sabab boʻlgan.

Qiyosiy-tarixiy tilshunoslik til oilalarining kelib chiqishini aniqlash va ularning tarixiy
rivojlanishini oʻrganishga xizmat qiladi. Bu metod til birliklarini fonetik, morfologik va semantik
jihatdan solishtirish orqali umumiy proto-til elementlarini rekonstruksiya qilish imkonini
beradi132.

Bayt ul-Hikma va lingvistik tadqiqotlar. Bayt ul-Hikma faoliyati davrida yunon, hind va
fors ilmiy an’analari arab ilm-fani bilan uygʻunlashib, yangi ilmiy yoʻnalishlarning
shakllanishiga olib kelgan. Bu jarayonda al-Xorazmiy, Farobiy, Zamaxshariy va Ibn Sino kabi
buyuk mutafakkirlarning ilmiy qarashlari muhim oʻrin tutadi.

Zamonaviy tilshunoslik nuqtai nazaridan qaraganda, Bayt ul-Hikma ilmiy merosi koʻplab
lingvistik tadqiqotlar uchun muhim manba hisoblanadi. Ayniqsa, qiyosiy-tarixiy tilshunoslik
metodlari orqali qadimgi manbalarda uchraydigan til birliklarini oʻrganish til oilalarining kelib
chiqishini aniqlashga yordam beradi. Bugungi kunda koʻplab tilshunoslar Bayt ul-Hikma davrida
yaratilgan ilmiy asarlarni qayta tahlil qilib, ularning lingvistik ahamiyatini aniqlashga harakat
qilmoqdalar. Bayt ul-Hikma ilmiy an’analari keyinchalik Oʻrta Osiyo olimlari faoliyatida ham
davom etgan. Tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, Bagʻdod shahridagi Bayt ul-Hikmada faoliyat
yuritgan koʻplab olimlar Movarounnahr va Xorazm hududlaridan kelib chiqqan boʻlib, ular
matematika, astronomiya, falsafa va tilshunoslik sohalarida muhim ilmiy tadqiqotlar olib
borgan133.

Monografik tadqiqotlarda qayd etilishicha, Bayt ul-Hikma nafaqat tarjima markazi, balki
ilmiy tadqiqotlar olib boriladigan akademik muhit sifatida ham shakllangan. Ayniqsa, xalifa
Ma’mun davrida bu markaz ilmiy faoliyatning eng yuqori bosqichiga yetgan. Bu davrda yunon,
hind va fors tillaridagi ilmiy asarlar arab tiliga tarjima qilinib, ilm-fan rivojiga katta ta’sir
koʻrsatgan134.

131 Yusuf Has Hacib. Beytü’l-Hikme ve Orta Asyalı Âlimler. – Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2019. – 72 b.
132 Bopp F. Vergleichende Grammatik der indogermanischen Sprachen. – Berlin, 1850. – 246 b.
133 Abduhalimov B. Beytü’l Hikme ve Orta Asyalı Alimlerin Bağdat’taki İlmi Faaliyetleri. – Ankara, 2021. – 45
b.
134 Abduhalimov B. Beytü’l Hikme ve Orta Asyalı Alimlerin Bağdat’taki İlmi Faaliyetleri. – Ankara, 2021. – 63
b.

Masalan, al-Xorazmiy oʻzining matematik va ilmiy asarlarida terminologik tizim
yaratishga hissa qoʻshgan135. Uning ilmiy terminlari keyinchalik boshqa fan sohalarida ham
qoʻllanila boshlagan. Abu Nasr Farobiy esa mantiq va falsafa sohalaridagi asarlarida til va
tafakkur oʻrtasidagi munosabatlarni tahlil qilgan. Uning ilmiy qarashlari til birliklarining
semantik va mantiqiy tahlilida muhim metodologik asos boʻlib xizmat qilgan136.

Zamaxshariy arab tilshunosligi tarixida muhim oʻrin tutadi. Uning “Al-Mufassal” asarida
arab tilining fonetik va grammatik xususiyatlari chuqur tahlil qilingan137.

Ibn Sino esa til va tafakkur oʻrtasidagi munosabatlarni falsafiy jihatdan oʻrganib, ilmiy
terminlarning shakllanish jarayonini izohlab bergan138.

Oʻrta osiyolik olimlarning lingvistik merosi Bayt ul-Hikma ilmiy an’analari keyinchalik
Oʻrta Osiyo olimlari faoliyatida ham davom etgan. Xususan, Mahmud Koshgʻariy turkiy tillarni
qiyosiy tahlil qilgan ilk olimlardan biri hisoblanadi. Uning “Devonu lugʻotit-turk” asari turkiy
tillarning qiyosiy lugʻatini oʻz ichiga olgan boʻlib, unda turli turkiy qabilalar tilidagi soʻzlar
fonetik va semantik jihatdan tahlil qilingan139. Bu asar turkologiya fanining shakllanishida
muhim manba hisoblanadi.

Shuningdek, Ahmad Yassaviy ijodida arab va fors leksikasining turkiy grammatik tizim
bilan uygʻunlashuvi kuzatiladi. Bu jarayon tilshunoslikda lingvistik sintez sifatida baholanadi⁹.

Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, Bayt ul-Hikma ilmiy markazi nafaqat tarjima
markazi, balki ilmiy gʻoyalar almashinuvi markazi sifatida ham muhim rol oʻynagan. Ushbu
markazda yaratilgan ilmiy meros tilshunoslik, falsafa va mantiq fanlarining rivojlanishiga katta
ta’sir koʻrsatgan.

Bayt ul-Hikma doirasida shakllangan ilmiy an’analar keyinchalik turkiy tilshunoslik
rivojida ham muhim ahamiyat kasb etgan. Mahmud Koshgʻariy va Ahmad Yassaviy kabi
olimlarning ilmiy merosi bu jarayonning davomiyligini koʻrsatadi.

Bayt ul-Hikma Sharq ilm-fani tarixida muhim oʻrin tutgan ilmiy markazlardan biridir.
Ushbu markazda yaratilgan ilmiy meros qiyosiy-tarixiy tilshunoslik rivojiga sezilarli ta’sir
koʻrsatgan.

Al-Xorazmiy, Farobiy, Zamaxshariy va Ibn Sino kabi mutafakkirlarning ilmiy qarashlari
til birliklarini tahlil qilish metodologiyasining shakllanishiga xizmat qilgan. Oʻrta Osiyo olimlari
– Mahmud Koshgʻariy va Ahmad Yassaviy faoliyati esa ushbu ilmiy an’analarni davom ettirib,
turkiy tilshunoslik rivojiga katta hissa qoʻshgan. Shu sababli Bayt ul-Hikma ilmiy merosini
oʻrganish nafaqat tarixiy ahamiyatga ega, balki zamonaviy tilshunoslik tadqiqotlari uchun ham
muhim nazariy asos boʻlib xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, Bayt ul-Hikma ilmiy
merosini oʻrganish Sharq ilm-faniming rivojlanish tarixini chuqurroq anglash imkonini beradi.
Bu markazda yaratilgan ilmiy an’analar nafaqat oʻrta asr ilmiy tafakkuriga, balki keyingi
davrlarda shakllangan Yevropa ilm-faniga ham sezilarli ta’sir koʻrsatgan. Shuningdek, Bayt ul-
Hikma merosi turkiy tilshunoslik tarixini oʻrganishda ham muhim manba boʻlib xizmat qiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Reshetov V. Oʻzbek tilshunosligi tarixi. – Toshkent: Fan, 1985. – 280 b.

135 Al-Xorazmiy. Al-jabr va al-muqobala. – Istanbul, 1831. – 118 b.
136 Farobiy. Falsafiy asarlar. – Toshkent: Fan, 1980. – 143 b
137 Zamaxshariy. Al-Mufassal fi san’ati al-i‘rob. – Bagʻdod, 1171. – 241 b.
138 Ibn Sino. Kitob ash-Shifo. – Tehron, 1020. – 351 b.
139 Mahmud Koshgʻariy. Devonu lugʻotit-turk. – Toshkent: Fan, 1968. –415b.

2. Yusuf Has Hacib. Beytü’l-Hikme ve Orta Asyalı Âlimler. – Ankara: Türk Tarih Kurumu,
2019. – 220 b.

3. Bopp F. Vergleichende Grammatik der indogermanischen Sprachen. – Berlin, 1850. – 480 p.
4. Al-Xorazmiy. Al-jabr va al-muqobala. – Istanbul, 1831. – 312 b.
5. Farobiy. Falsafiy asarlar. – Toshkent: Fan, 1980. – 340 b.
6. Zamaxshariy. Al-Mufassal fi san’ati al-i‘rob. – Bagʻdod, 1171. – 420 b.
7. Ibn Sino. Kitob ash-Shifo. – Tehron, 1020. – 500 b.
8. Mahmud Koshgʻariy. Devonu lugʻotit-turk. – Toshkent: Fan, 1968. – 612 b.
9. Ahmad Yassaviy. Hikmatlar. – Toshkent: Sharq, 1996. – 256 b.
10. Clauson G. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. – Oxford, 1972.

– 989 b.
11. Abduhalimov B. Beytü’l Hikme ve Orta Asyalı Alimlerin Bağdat’taki İlmi Faaliyetleri. –

Ankara: Hikmetevi Yayınları, 2021. – 272 b.