To‘plamdagi maqola Статья в сборнике Conference paper
Parallel korpuslar asosida tarjima tizimlarining filologik tahlili
Филологический анализ систем перевода на основе параллельных корпусов
Philological analysis of translation systems based on parallel corpora
Shamsiyeva Gulshoda Asliddin qiziШамсиева Гулшода Аслиддин кизиShamsiyeva Gulshoda Asliddin qizi
To'liq ekranda o'qishЧитать во весь экранRead full screen → Butun sonni yuklab olishСкачать весь выпускDownload full issue Faqat maqolaТолько эту статьюThis article only
AnnotatsiyaАннотацияAbstract
Zamonaviy mashina tarjimasi tizimlari qoidaga asoslangan va statistik yondashuvlardan kontekstni tushunish, semantik mulohaza va ko‘p tilli reprezentatsiyalarni o‘rganishga qodir neyron arxitekturalarga qadar rivojlandi. Tadqiqotda intellektual tarjima tizimlarining filologik va semantik asoslari parallel korpuslar va transformer asosidagi neyron modellarga alohida e’tibor bilan o‘rganiladi. Ko‘p tilli parallel korpuslarning tillararo moslashtirish, kontekstli talqin va tarjima sifatini oshirishga imkon beruvchi semantik infratuzilma sifatidagi hal qiluvchi roli, ayniqsa kam resursli til muhitida, ta’kidlanadi. Mashina tarjimasining qoidaga asoslangan tizimlardan statistik modellarga va neyron mashina tarjimasi (NMT)ga evolyutsiyasi, e’tibor mexanizmlari va transformer arxitekturalari kabi texnologik yutuqlar tahlil qilinadi. Zamonaviy ko‘p tilli tizimlar semantik, pragmatik va diskurs darajasidagi ishlovni qanday integratsiyalab, leksik almashtirishdan kontekstni hisobga oluvchi tarjimaga o‘tayotgani ko‘rib chiqiladi. O‘zbek tili kabi Sharq va agglyutinativ tillarning morfologik murakkablik va raqamli til resurslarining cheklanganligi bilan bog‘liq muammolariga alohida e’tibor qaratiladi. Katta til modellari va ko‘p tilli embeddinglarning tarjima moslashuvchanligi va inklyuzivligini oshirishdagi roli ham muhokama qilinadi. Semantik jihatdan aniq, kontekstga sezgir va lingvistik jihatdan inklyuziv mashina tarjimasiga erishish uchun sun’iy intellektga asoslangan ko‘p tilli tizimlarni boy parallel korpuslar bilan integratsiyalash zarur, degan xulosaga kelinadi.
Современные системы машинного перевода прошли путь от основанных на правилах и статистических подходов к нейронным архитектурам, способным к пониманию контекста, семантическим рассуждениям и обучению многоязычным представлениям. В исследовании рассматриваются филологические и семантические основы интеллектуальных систем перевода с особым вниманием к параллельным корпусам и нейронным моделям на основе трансформеров. Подчёркивается ключевая роль многоязычных параллельных корпусов как семантической инфраструктуры, обеспечивающей межъязыковое выравнивание, контекстную интерпретацию и повышение качества перевода, особенно для малоресурсных языков. Анализируется эволюция машинного перевода от систем на правилах к статистическим моделям и нейронному машинному переводу (NMT), ключевые технологические прорывы – механизмы внимания и архитектура трансформера. Рассматривается, как современные многоязычные системы интегрируют семантическую, прагматическую и дискурсивную обработку, переходя от лексической замены к переводу с учётом контекста. Особое внимание уделено трудностям восточных и агглютинативных языков, включая узбекский, – морфологической сложности и ограниченности цифровых ресурсов; обсуждается роль больших языковых моделей и многоязычных эмбеддингов в повышении адаптивности и инклюзивности перевода. Сделан вывод, что для семантически точного, контекстно-чувствительного и лингвистически инклюзивного машинного перевода необходимо сочетать многоязычные системы на основе ИИ с богатыми параллельными корпусами.
Contemporary machine translation systems have evolved from rule-based and statistical approaches toward neural architectures capable of contextual understanding, semantic reasoning, and multilingual representation learning. This study examines the philological and semantic foundations of intelligent translation systems with a particular focus on parallel corpora and transformer-based neural models. The research highlights the crucial role of multilingual parallel corpora as semantic infrastructures that enable cross-linguistic alignment, contextual interpretation, and improved translation quality, especially in lowresource language environments. It also analyzes the evolution of machine translation from rule-based systems to statistical models and further to neural machine translation (NMT), emphasizing key technological breakthroughs such as attention mechanisms and transformer architectures. Furthermore, the study explores how modern multilingual systems integrate semantic, pragmatic, and discourse-level processing, moving beyond lexical substitution toward context-aware translation. Special attention is given to challenges faced by Eastern and agglutinative languages, including Uzbek, in terms of morphological complexity and limited digital linguistic resources. The paper also discusses the role of large language models and multilingual embeddings in improving translation adaptability and inclusivity. The study concludes that integrating AI-driven multilingual systems with rich parallel corpora is essential for achieving semantically accurate, context-sensitive, and linguistically inclusive machine translation
Annotatsiya tarjimasi nashriyot tomonidan qilingan, muallif matni emas.
Перевод аннотации выполнен издательством, это не авторский текст.
Kalit so'zlarКлючевые словаKeywords: sun’iy intellekt mashina tarjimasi neyron mashina tarjimasi parallel korpuslar ko‘p tilli tarjima transformer modellari искусственный интеллект машинный перевод нейронный машинный перевод параллельные корпуса многоязычный перевод модели-трансформеры artificial intelligence machine translation neural machine translation parallel corpora multilingual translation transformer models
Doimiy havolaПостоянная ссылкаPermanent link
https://orientalnashriyot.uz/id/conf.2026.001.pap84/
Shamsiyeva Gulshoda Asliddin qizi. Parallel korpuslar asosida tarjima tizimlarining filologik tahlili // Sharq filologiyasining dolzarb muammolari. Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to‘plami. — Toshkent: Science and Innovation, 2026. — B. 397-401. — URL: https://orientalnashriyot.uz/id/conf.2026.001.pap84/
Шамсиева Гулшода Аслиддин кизи. Филологический анализ систем перевода на основе параллельных корпусов // Актуальные проблемы восточной филологии. Сборник материалов международной научно-практической конференции. — Ташкент: Science and Innovation, 2026. — С. 397-401. — URL: https://orientalnashriyot.uz/id/conf.2026.001.pap84/
Shamsiyeva Gulshoda Asliddin qizi. Philological analysis of translation systems based on parallel corpora // Current Problems of Oriental Philology. Collection of Materials of the International Scientific and Practical Conference. — Tashkent: Science and Innovation, 2026. — pp. 397-401. — URL: https://orientalnashriyot.uz/id/conf.2026.001.pap84/
Bu havola o'zgarmaydi. DOI olingach, u shu sahifaga yo'naltiriladi.Эта ссылка не изменится. После получения DOI он будет вести на эту же страницу.This link never changes. A DOI will later resolve to this same page.
AdabiyotlarСписок литературыReferences
- P. Koehn. Neural Machine Translation, Cambridge University Press, 2020, pp. 45–67
- A. Vaswani et al., Attention Is All You Need, NeurIPS Proceedings, 2017, pp. 5998–6008 400 INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “CURRENT PROBLEMS OF ORIENTAL PHILOLOGY”, MAY 15-16, 2026
- Kay, The Proper Place of Men and Machines in Language Translation, CSLI Publications, 1997, pp. 3–23
- Brown et al., The Mathematics of Statistical Machine Translation: Parameter Estimation, Computational Linguistics, Vol. 19, No. 2, 1993, pp. 263–311
- Bahdanau et al., Neural Machine Translation by Jointly Learning to Align and Translate, ICLR Proceedings, 2015, pp. 1–15
- Vaswani et al., Attention Is All You Need, NeurIPS Proceedings, 2017, pp. 5998–6008
- Fan et al., Beyond English-Centric Multilingual Machine Translation, Journal of Machine Learning Research, 2021, pp. 1–48 401
Tashqi yozuvlar va tasdiqlarВнешние записи и подтвержденияExternal records and verifications
- Zenodo TasdiqlanganПодтвержденоVerifiedКопия в Zenodo (выложена автором)PHILOLOGICAL ANALYSIS OF TRANSLATION SYSTEMS BASED ON PARALLEL CORPORAhttps://zenodo.org/records/20197006
Havolalarni mualliflar yoki nashriyot koʻrsatgan. «Tasdiqlangan» — tegishli xizmatning oʻzi yozuvni tasdiqladi.Ссылки указали авторы или издательство. «Подтверждено» означает, что запись подтвердил сам сервис.Links are supplied by the authors or the publisher. “Verified” means the service itself confirmed the record.
Ma'lumotlarСведения об изданииRecord
- TuriТипType
- To‘plamdagi maqola Статья в сборнике Conference paper
- RaqamНомерID
- conf.2026.001.pap84
- YilГодYear
- 2026
- Nashrdagi betlarСтраницы в изданииPages in issue
- 397-401
- Kalit so'zlarКлючевые словаKeywords
- artificial intelligence, machine translation, neural machine translation, parallel corpora, multilingual translation, transformer modelsискусственный интеллект, машинный перевод, нейронный машинный перевод, параллельные корпуса, многоязычный перевод, модели-трансформерыartificial intelligence, machine translation, neural machine translation, parallel corpora, multilingual translation, transformer models
- KirishДоступAccess
- Ochiq kirishОткрытый доступOpen access
- Nashr sanasiДата публикацииPublished
- 2026-05-13
- YangilanganОбновленоUpdated
- 2026-09-24
- Boshqa platformalardaРазмещено такжеAlso available at



