ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

“Nahju-l-farodis” asari tadqiqi

Jahongir Turdiyev

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

“NAHJU-L-FARODIS” ASARI TADQIQI

Jahongir TURDIYEV,
Oriental universiteti,

Sharq tillari kafedrasi
dotsenti v.b., PhD

Annotatsiya. Mazkur maqola “Nahju-l-farodis” asari tadqiqiga bag‘ishlangan.
Maqolada “Nahju-l-farodis” asari qo‘lyozmasi, tili, muallifi va uning yozilish
tarixiga doir maʼlumotlar yoritilgan. “Nahju-l-farodis” XIV asrning mumtoz adabiy
yodgorligi hisoblanib, asarni o‘rganish ham birmuncha tarixga ega. Ushbu mumtoz
asar ustida ko‘plab turkolog olimlar ilmiy izlanishlar olib borganlar. “Nahju-lfarodis”ning Xorazm bilan bog‘liqligi o‘zbek matnshunoslari uchun asarning
qimmatini yanada oshiradi. “Nahju-l-farodis” asarida payg‘ambarimiz hayotidagi
muhim voqealardan biri - meʼroj masalasi birinchi bobning yettinchi va qisman
sakkizinchi fasllarida alohida yoritilgan. Fasl davomida Muhammad sollallohu
alayhi vasallamning farishta hamrohligida bir lahzada Quddusdagi Masjidul Aqsoga
borishlari, u yerda boshqa barcha payg‘ambarlarga imomlik qilib namoz o‘qishlari,
meʼrojga ko‘tarilishlari, hamda besh vaqt namozning farz bo‘lish voqealari aniq va
real bildirilgan. Mumtoz asardagi jumlalar matnshunoslik nuqtayi nazaridan tahlil
etilgan.

Kalit so‘zlar: Nahju-l-farodis, Meʼrojnoma, qo‘lyozma, tarjima, xattot.

Аннотация. Данная статья посвящена изучению произведения
“Нахджул-фарадис”. В статье описаны рукопись, язык, автор и история
произведения. “Нахджул-фарадис” считается классическим литературным
памятником XIV века, и изучение произведения имеет определенную
историю. Многие учёные-тюркологи провели научные исследования над этим
произведением. Связь “Нахджул-фарадис” с Хорезмом повышает ценность
произведения для узбекских текстологов. В седьмой, и частично восьмой,
разделах первой главы произведения отдельно освещается одно из важных
событий в жизни нашего пророка – вопрос мираджа. В указанном разделе
реалистично сообщается отправление Мухаммада, да пребудут с ним молитвы
Аллаха и мир, в сопровождении ангела в один миг в мечеть Аль-Акса в
Иерусалиме, чтение там молитвы (намаз) вместе со всеми остальными
пророками, вознессение на Мирадж, и становление обязательным
пятикратных ежедневных молитв. Предложения в данном классическом
произведении анализируются с точки зрения текстологии.

Ключевые слова: Нахджул-фарадис, Мираджнаме, рукопись, перевод,

каллиграфия.

Annotation. This article is devoted to the study of the work “Nahju-l-Faradis”.
The article describes the manuscript, language, author and history of the work
“Nahju-l-Faradis”. “Nahju-l-Faradis” is considered a classic literary monument of
the 14th century, and the study of the work has a certain history. Many Turkic
scholars have conducted scientific researches on this classic work. The connection
between “Nahju-l-Faradis” and Khorezm increases the value of the work for Uzbek
textual scholars. In the work “Nahju-l-Faradis” one of the important events in the
life of our prophet - the issue of Miraj - is covered separately in the seventh and
partially eighth chapters of the first section. During the section, Muhammad, may
the prayers of Allah and peace be upon him, accompanied by an angel, at one point
went to the Al-Aqsa Mosque in Jerusalem, led all the other prophets to pray there,
ascended to the Miraj, and the events are clearly and realistically reported that five
daily prayers become obligatory. Sentences in the classical work are analyzed from
the point of view of textual criticism.

Key words: Nahju-l-Faradis, Mirajname, manuscript, translation,
calligraphy.

“Meʼroj” Alloh taolo so‘nggi payg‘ambari Muhammadning (s.a.v.) Quddusi
sharifdan yuqoriga, yaʼni, O‘zining huzuriga ko‘tarishidir. Shu hodisaga bag‘ishlab
yozilgan asarlar “Meʼrojnoma” deb ataladi. Buning singari asarlar dastlab arab
adabiyotida yozildi. Keyinchalik fors va turkiy adabiyotda ham “Meʼrojnoma”lar
mustaqil asar sifatida shakllana bordi. XV asrning nodir namunasi hisoblangan
turkiy tildagi “Meʼrojnoma” asarining fanda ikki qo‘lyozmasi maʼlum. Ularning
biri uyg‘ur yozuvida, ikkinchisi arab xatida bitilgan.

Uyg‘ur harfli qo‘lyozma hozirgi kunda Parijda Fransiya milliy kutubxonasida
Suppl. Turc. 190 ko‘rsatkichi ostida saqlanmoqda. Ushbu qo‘lyozma “Meʼrojnoma”
hamda Fariduddin Attorning “Tazkiratu-l-avliyo” asarlaridan iborat.
Qo‘lyozmaning 1–69-sahifalari “Meʼrojnoma”, 70–264-sahifalari esa “Tazkiratu-lavliyo” asarini o‘z ichiga oladi. Uyg‘ur yozuvli bu qo‘lyozma hijriy 840-yili
(milodiy 1436-1437) Hirotda Abu Malik baxshi tomonidan ko‘chirilgan. Bu xususda
shunday taʼkidlanadi: “Tazkirada bitilgän mašayix avliyālarnïŋ hikāyat sözläri
tügätildi. Tarix sekiz yüz qïrqta at yïl jumadul-axira aynïŋ onïda Haruda Abu Malik
baxšï bitidim.”17

17 Sertkaya, Osman Fikri. İslami Devrenin Uygur Harfli Eserlerine Toplu Bir Bakış. Boçum. Тurk dili ve edebiyati
dergisi, 1977. – B. 12.

Mazkur “Meʼrojnoma” asari “Nahju-l-farodis” nomli kitobdan turkiy tilga

o‘girilgan bo‘lib, bu haqda biz asarning hamd va nat qismidan so‘ng keladigan,

tarjimon tomonidan keltirilgan quyidagi jumlalardan bilib olishimiz mumkin:

“Emdi bilgil-kim, bu kitabniŋ atï “Merājnāma” türür. “Nahju-l-faradis” atlïq

kitabdïn türk tiligä evürdük. Köp kišilärgä fāyda teksün tep, Täŋri ta‘ālānïŋ tavfiqï
birlä tamām bitilip, xalāyiqnïŋ köŋli közigä širin körüngäy.”18

“Meʼrojnoma” tarjimoni mazkur asarni qaysi tildan turkiyga o‘girgani haqida

maʼlumot bermagan. Natijada “Nahju-l-farodis” asari tili haqida tadqiqotchilar

tomonidan turli fikrlar bildirilgan. Shu o‘rinda “Nahju-l-farodis” nomli asar

xususida baʼzi maʼlumotlar bilan tanishsak.

Asarning bizgacha bir necha qo‘lyozmasi saqlangan. Ular Istanbul, Qrim,

Qozon va Sankt-Peterburgda saqlanmoqda. “Nahju-l-farodis” har qaysisi o‘n

bo‘limdan iborat bo‘lgan to‘rt bobdan tashkil topgan. Muallif asarning har bir

bo‘limini arab tilida keltirilgan hadis bilan boshlaydi. “Nahju-l-farodis” muqaddas

Islom dinining qonun-qoidalari, musulmonlik farzlari haqida maʼlumot beruvchi

diniy-axloqiy mazmundagi asar bo‘lishiga qaramasdan, etnografik va tarixiy

maʼlumotlarga boy. Asar ravon xalqqa tushunarli tilda yozilgan bo‘lib, badiiy

tilninggina emas, turkiy adabiyot tarixining ham yodgorligidir.

Kitob nomining maʼnosini asarda berilgan quyidagi jumladan bilish mumkin: “Bu
kitabkä “Nahju-l-faradis” at berduq, ma‘nisï uštmaqlarnïŋ ačuq yolï temäk olur.19”

Milliy matnshunosligimizda professorlar N.Raxmonov va H.Boltaboyev

nashrga tayyorlagan “O‘zbek mumtoz adabiyoti namunalari”ning 1-jildida “Nahju-

l-farodis” asaridan parchalar keltirilgan. Shuningdek, matnshunos O.Jo‘raboyev

ham mazkur asarni atroflicha o‘rganib, bir necha maqolalar eʼlon qilgan.

O.Jo‘raboyev “Matnning matn osti sirlari” nomli monografiyasida asar va uni

o‘rganilish tarixi xususida quyidagilarni keltiradi: “Ilk bora Shahobiddin Marjoniy

“Nahju-l-farodis”ning nodir bir nusxasi haqida maʼlumot bergan. Keyinchalik

A.Ubaydullo va A.Raxim, F.Ko‘pruli, H.Tavfik, H.Ehson va H.Ali, A.Z.Validiy

asar borasida to‘xtalgan bo‘lsalar, professor A.N.Samoylovich asarning Qozonda

saqlanayotgan bir qadim qo‘lyozmasi va tili haqida yozgan. Asarning asosan til

xususiyatlari o‘rganilgan va ko‘p tadqiqlar shu yo‘nalishda davom etgan. Bu borada

Q.Burslan, Ali Qoramono‘g‘li, va E.Najibning tadqiqi maʼlum. Yana, B.Yafarov

shu mavzuda nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan. Akademik E.Fozilovning

rus tilida chop etilgan «Eski o‘zbek tili. XIV asr Xorazm yodnomalari» nomli

kitobida ham “Nahju-l-farodis”dagi ayrim so‘zlar izohlangan.

18 Courteille, Pavet de. Mirâdj-nâmeh, Récit de l'Ascension de Mahomet au Ciel Composé A.H. 840/1436-1437. –

Amsterdam: Philo Press, 1882. – B. 1.
19 Nehcu'l-feradis. I metin, II tipkibasim. Turk dil kurumu yayinlari: 518. – Ankara, 1995. – B. 1.

Nomini alohida eʼtirof etish kerak bo‘lgan yana bir olim Yanosh Ekmandir.

Uning turkologiyaga oid ko‘plab tadqiqotlari orasida “Nahju-l-farodis” ajralib

turadi. Y.Ekman dastlabki izlanishlarini asarda qo‘llanilgan bir so‘z tadqiqi bilan

boshlagan. Keyin uning Istanbul Yangi jomeʼ kutubxonasida saqlanayotgan

diakritik belgili unikal qo‘lyozmasini faksimil holda nashrga tayyorladi. Ammo asar

transliteratsiyasini nashrga tayyorlash ishini nihoyasiga yetkazolmay vafot etgan.

Buni S.Tezgan va X.Zulfiqor yakuniga yetkazib, chop ettiradilar. Shu tariqa

“Nahju-l-farodis” asari to‘laligicha dunyo yuzini ko‘radi va keyingi tadqiqotlarning
deyarli hammasi ushbu faksimil va matn yuzasidan amalga oshgan.”20

Darhaqiqat, Y.Ekman bu asar bo‘yicha chuqur ilmiy izlanishlar olib borgan. U

Parijdagi Fransiya milliy kutubxonasida “Nahju-l-farodis”ning fanga hali maʼlum
bo‘lmagan bir nusxasi xususida maʼlumot berib o‘tgan.21

Asarning muallifi, qachon va qayerda yozilganligi masalasida esa ko‘pgina

bahslar mavjud. Davlatshoh Samarqandiyning “Tazkiratu-sh-shuaro” tazkirasida

Alisher Navoiyga bag‘ishlangan bir mulammaʼ keltirilgan:

Turkiyni ko‘rub qilurlar erdi tarku tavba ham,

Gar tirik bo‘lsalar erdi Lutfiy birla Kardariy.

Maqsud Shayxzoda «Tazkirachilik tarixidan» maqolasida shu sheʼrni nazarda

tutib yozadi: «Mazkur qitʼada zikr etilgan Kardariy Xorazm o‘lkasining Kardar

qishlog‘ida hijriy 761-yilda (milodiy 1359-60) vafot etgan Mahmud Ibn Ali degan

shaxs, “Nahju-l-farodis” nomli diniy-axloqiy asar muallifidir. Umrining bir qismini

Oltin O‘rda poytaxti Saroy shahrida o‘tkazgan. Asarning bir necha nusxalari

saqlanib qolgan. Bu asarning Kardariy tirik vaqtida xorazmlik kotib tomonidan

ko‘chirilgan nusxasi Xorazm shevasi va adabiy lahjasining tarixini o‘rganishda juda

katta ahamiyatga egadir. Har holda Davlatshoh Samarqandiy turkiy nazm ustasi deb
ko‘rsatgan Kardariy degan shoir shu Mahmud ibn Alidan boshqasi emas.22

“Nahju-l-farodis”ning Sulaymoniya kutubxonasida saqlanayotgan nusxasining

qog‘ozi tekshirilganda, uning Xorazmda ishlab chiqarilgani aniqlangan.

Shuningdek, bu nusxaning orfografik xususiyati hamda diakritik belgilari tizimi ham

Xorazm hududida yozilganiga dalolat qiladi.

Yuqorida keltirilgan maʼlumot yuzasidan xulosa qilib, “Nahju-l-farodis”

asarining muallifi deb shartli ravishda Mahmud ibn Ali as-Saroyi Bulg‘oriy

Kardoriyni ko‘rsatish mumkin. Chunki, “Nahju-l-farodis”ning qo‘lyozmasida asar

muallifining nomi va yozilgan joyi qayd etilmagan. Faqat kitob nihoyasida asarning

20 Jo‘raboyev O. Matnning matnosti sirlari. – Toshkent: Tamaddun, 2017. – B. 13.
21 Eckmann Janos. Harezm, kıpçak ve çağatay türkçesi üzerine araştırmalar. Turk dil kurumu yayinlari: 635. – Ankarа,

2003. – B. 49-51.
22 Jo‘raboyev O. Matnning matnosti sirlari. – Toshkent: Tamaddun, 2017. – B. 14.

yozilish sanasi va kotibining ismi keltirilgan, xolos. Kotib qoldirgan maʼlumotlar

quyidagicha kelgan:

“Bu kitab tamam boldï tarix yeti yüz altmïš birda šahrul axïr mubarak jumadul

avval ayïnïŋ altïnčï künida erdikim, kitabatï tušluq vaxtïnda tamam boldï. Taqï
kitabning musannifï mazkur yakšanba kün darul-fanadïn darul-baqaga rixlat qïldï.”23

Kitob nomining maʼnosini asarda berilgan quyidagi jumladan bilish mumkin:

“Bu kitabkä “Nahju-l-faradis” at berduq, ma‘nisï uštmaqlarnïŋ ačuq yolï temäk olur.”

Matn oxirida esa kotib “Muhammad ibn Muhammad ibn Xusrav Xarazmiy”

tarzida o‘z ismini keltiradi.

Yuqoridagi maʼlumotlardan asarga doir muhim jihatlar yuzaga chiqadi.

Dastlabki muhim maʼlumot asarning yozilgan sanasi bo‘lib, u hijriy 761-yil,

jumadul avval oyining oltinchi kunidir (bu milodiy sana bo‘yicha 1360-yilning 24-

mart sanasiga to‘g‘ri keladi). Keyingi muhim jihat, hijriy 761-yil jumadul avval

oyining birinchi kuni juma kuni bo‘lishini hisobga olsak, asar musannifi

yakshanbada, yaʼni, kotib asarni ko‘chirishni tugatishidan uch kun oldin (1360-yil,

21-mart) vafot etgani maʼlum bo‘ladi.

Qo‘lyozma taxallusi Xusrav bo‘lgan xorazmlik kotib tomonidan ko‘chirilgan,

kotib esa asar muallifining vafoti sanasini aniq keltirishicha, yozuvchini shaxsan

bilgan. Bu esa asar muallifi ham Xorazm diyoridan ekanligi haqidagi mulohazani

bildirishga imkon beradi. Asar esa Xorazmda yozilganini aytish mumkin.

Shuningdek, asarning muallif hayotligidayoq ko‘chirilishi uning mashhur bo‘lib,

xalq orasida keng tarqalganiga ham dalolat qiladi.

Turkiy tilga o‘girilgan “Meʼrojnoma” asarida payg‘ambarimiz

Muhammadning (s.a.v.) meʼrojga ko‘tarilishlari, jannat bilan do‘zax sayohati,

shundan so‘ng Jabroil alayhissalom qanotiga minib Qof tog‘iga chiqib, shu yerda

yashagan Muso ummatlariga nasihat berish bilan nihoyasiga yetadi. Qof tog‘i

sayohati “Nahju-l-farodis”da I bobning yettinchi va sakkizinchi fasllaridan (60-68-

betlar) o‘rin olgan. “Nahju-l-farodis”ning bu qismini “Meʼrojnoma” bilan

solishtirsak, ikki matnning ayni shaklda tartiblangani va mazmun jihatdan bir-biriga

uyg‘unligini ko‘ramiz. Shu bilan birga, asarlar muqoyasa qilinganda ikkinchi va

oltinchi qavat osmon tavsifi har ikkalasida turlicha bayon etiladi.

Yuqorida aytib o‘tilganidek, Mahmud ibn Ali ibn as-Saroyi Bulg‘oriy

Kardoriyning “Nahju-l-farodis” asari asli turkiyda yozilgan bo‘lsa, “Meʼrojnoma”

asarini “Nahju-l-farodis”dan ayni tilga o‘girishdan qanday maʼno bor? Yoki

Kardoriyning “Nahju-l-farodis”i shu nomdagi asarning to‘liq turkiy tarjimasimi?

degan savolga javob topish uchun bu borada tadqiqot olib borgan olimlar fikriga

murojaat qilsak. Turkolog E.N.Najip bu haqda shunday degan: “XIII asrdayoq arab

23 Nehcu'l-feradis. I metin, II tipkibasim. Turk dil kurumu yayinlari: 518. – Ankara, 1995. – B. 309.

tilidan turkiy tilga tarjima qilingan mashhur “Meʼrojnoma”ning muqaddimasida,

tarjimon tomonidan bu asar “Nahju-l-farodis”dan o‘girilgani aytib o‘tilgan. Biroq,

biz bu yerda tasodifan, tuzilishi jihatdan butunlay bir-biridan farq qiluvchi bir

nomdagi ikki asarga duch kelamiz. Tarjimon tomonidan aytilgan ana shu jumla

fransuz filologi Pave de Kurteylning ham butunlay original bo‘lgan bu asarni

“Meʼrojnoma”da tilga olingan arab tilidagi asarning tarjimasi deb yanglishishiga
sabab bo‘lgan.”24

Tarjimonning ana shu jumlasi, yoki Pave de Kurteylning fikri o‘z navbatida

S.Y.Malovni yanglish fikr bildirishiga olib keldi. U shunday yozgan edi: “Darvoqe,

“Meʼrojnoma” ‫“ - نهج الفرديس‬Jannat manzaralari” asarining tarjimasidir.” U yana

shunday yozgan edi: “Bu o‘sha Marjoniy o‘zining “Qozon va Bulg‘or tarixi”ida

aytib o‘tgan muallifi Ali o‘g‘li Mahmud Bulg‘oriy (XIV asr) bo‘lgan “Meʼrojnoma”
emasmikan?”25

1930-yil Sharqiy Yalta muzeyi ilmiy xodimi Yoqub Kamol “XIV asrning

turkiy-tatarcha qo‘lyozmasi “Nahju-l-farodis” nomli asarini chop ettiradi.

A.Samoylovich asarning qisqacha muqaddimasida shunday yozgan edi: “Professor

S.Y.Malovning fransuz turkologi Pave de Kurteyl tomonidan nashr qilingan

chig‘atoycha “Meʼrojnoma” muqaddimasida tilga olingan “Nahju-l-farodis” asari
haqidagi ko‘rsatmasi menda katta qiziqish uyg‘otdi.”26

Ilmiy tadqiqotlarda yetarli darajada tekshirib o‘rganilmagan maʼlumotning bu

qadar keng yoyilishi ajablanarli holdir.

Turkolog Y.Ekman “Meʼrojnoma”da tilga olingan “Nahju-l-farodis” tili

forscha ekanligini taxmin qilgan va quyidagi fikrlarni bildirgan: “Men bu yerda bahs

mavzusi bo‘lgan “Nahju-l-farodis”ni ikki nuqtaga asoslanib forscha ekanligini

taxmin qilmoqchiman: 1) Pave de Kurteyl tomonidan nashr qilingan

“Meʼrojnoma”da asar nomining birinchi qismi harakatli bo‘lib, ‫ ن ََهج‬nahaj shaklida
berilganki, bu – Vullers lug‘atiga ko‘ra – so‘zning forscha talaffuzidir; 2)

“Meʼrojnoma”da asl meʼroj faslidan keyin jannat va do‘zax sayohati bo‘limining

boshida (25-b.), İmam Bağavï rahmatullahi ‘alayhi Masabih atlïk kitabïnda bü

hädisni keltirmiš türür, jumlasidan so‘ngra arabcha hadis o‘rniga “farsi bitildi”

(“forscha yozildi”) qaydi, shundan so‘ng esa hadisning turkiy tarjimasi beriladi.”

(Bu tarjimadan ham, “Meʼrojnoma”da ham “Nahju-l-farodis”ning I bob 7

bo‘limining boshida keltirilgan hadisning aynan ekanligi anglashiladi.)

24 Наджип Эмир. Регионы и этапы формирования тюркских письменных языков и литератур. – Туркестан:
Туран, 2007. – С. 265.
25 Малов С. Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования. – Москва: Издательство
Академии наук СССР, 1951. – C. 96-97.
26 Наджип Эмир. Регионы и этапы формирования тюркских письменных языков и литератур. – Туркестан:
Туран, 2007. – С. 265.

Bu qayddan shunday maʼno chiqarish mumkin: “Meʼrojnoma” tarjima qilingan

“Nahju-l-farodis” forscha yozilgan, balki, arabchadan tarjima qilingandir. Asarda

keltirilgan hadis va oyatlar arabchadir. Shuningdek, meʼroj faslining boshida (2-b.)

yana Bag‘aviydan rivoyat qilingan hadis ham xuddi shunday. Faqatgina jannat va

do‘zax sayohati faslining boshidagi hadisning arabcha matni xattotning eʼtiborsizligi

natijasida tushirib qoldirilgan. Turkiy mutarjim ham bu hadisning forschasini

keltirishni lozim deb topmay, “forscha yozildi” qaydini keltirib qisqartirgan. Asar
arabcha bo‘lganida bu jumla hech bir maʼno ifoda etmasdi.27

Bizningcha, E.N.Najipning bu borada olib borgan tadqiqoti diqqatga sazovor.

U o‘zi bildirgan fikrlarni asoslab, tili va tuzilishi, shu bilan birga yozilgan davri va

hajmi jihatdan farq qiluvchi bir nomdagi ikki asarni adashtirish holatlari yuzaga

kelganligini aytib o‘tgan.

Biroq, uning “Meʼrojnoma” XIII asrdayoq arab tilidan turkiy tilga tarjima

qilingan”, degan fikriga qo‘shilmaymiz. Zero, asar arab tilidan turkiyga tarjima

qilinganligi hali to‘liq tasdig‘ini topgani yo‘q. Shuningdek, asar qachon turkiyga

o‘girilgani haqida ham aniq to‘xtamga kelish qiyin. Y.Ekmanning fikri asoslidir.

Parij nashridagi matnda “farsi bitildi” (“forscha yozildi”) jumlasidan so‘ng

hadisning turkiy tarjimasi keltirilgan. Tarjimon asarni arabchadan o‘girganda bu

jumlaga hojat qolmasdi. Fikrimizcha, “Nahju-l-farodis” asli arab tilida yozilgan

bo‘lib, u dastlab forschaga o‘girilgan. “Meʼrojnoma” esa forsiy “Nahju-l-

farodis”dan turkiyga tarjima qilingan.

Turkiy tilda bitilgan “Nahju-l-farodis” asari 444 bet bo‘lib, “Meʼrojnoma”

hajm jihatdan undan o‘n barobar kichikdir. “Nahju-l-farodis” hamda “Meʼrojnoma”

asarlarini tuzilishiga ko‘ra ham farqliligi shuni ko‘rsatadiki, Mahmud ibn Ali ibn as-

Saroyi Bulg‘oriy Kardoriy qalamiga mansub original ijod namunasi

“Meʼrojnoma”ning tarjimasiga hech qanday aloqasi bo‘lmay, “Nahju-l-farodis”

atalmish asli turkiyda bitilmagan yana bir asar mavjudligini tasdiqlaydi.

“Meʼrojnoma”ning muqaddimasida kelgan jumlalar hamda asar matnining

nihoyatda sodda va xalqchil tilda bitilganligi asarning turkiy tilga o‘girilish sababini

ko‘rsatadi. “Meʼrojnoma”ni turkiy tilga o‘girishdan asosiy maqsad - oddiy aholi ham

asarni o‘z tillarida o‘qib tushunishlari va ular uchun foydali bo‘lishi ko‘zlangan.

Turkiy tildagi “Nahju-l-farodis” asari eski o‘zbek tili, adabiyoti va

kitobatchilik sanʼatini o‘rganishda nodir yozma yodgorliklardan bo‘lib, uning

muallifi hayotlik chog‘idayoq ko‘p nusxada ko‘chirilishi asarning turkiy tilli xalqlar

orasida keng o‘qib-o‘rganilganidan darak beradi.

27 Eckmann Janos. Harezm, kıpçak ve çağatay türkçesi üzerine araştırmalar. Turk dil kurumu yayinlari: 635 –
Ankarа, 2003. – B. 47-48.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:

1. Courteille Pavet de. Mirâdj-nâmeh, Récit de l'Ascension de Mahomet au Ciel Composé
A.H. 840/1436-1437. – Amsterdam: Philo Press, 1882.

2. Eckmann Janos. Harezm, kıpçak ve çağatay türkçesi üzerine araştırmalar. Turk dil
kurumu yayinlari: 635. – Ankarа, 2003.

3. Doğan Cihan. Mirâc-nâme Harezm türkçesiyle mi yazilmiştir? // Ankara Üniversitesi Dil
ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi 22, 1. – Ankarа, 2018.

4. Sertkaya, Osman Fikri. İslami Devrenin Uygur Harfli Eserlerine Toplu Bir Bakış.
Boçum. Тurk dili ve edebiyati dergisi, 1977.

5. Малов С. Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования. –
Москва: Издательство Академии наук СССР, 1951.

6. Наджип Эмир. Регионы и этапы формирования тюркских письменных языков и
литератур. – Туркестан: Туран, 2007.

7. Содиқов Қ. Туркий ёзма ёдгорликлар тили: адабий тилнинг юзага келиши ва
тикланиши. – Тошкент: ТДШИ, 2006.

8. Nehcu'l-feradis. I metin, II tipkibasim. Turk dil kurumu yayinlari: 518. – Ankara, 1995.
9. Jo‘raboyev O. Matnning matnosti sirlari. – Toshkent: Tamaddun, 2017.
10. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 4-жилд. – Тошкент: Ўзбекистон миллий
энциклопедияси давлат илмий нашриёти, 2002.
11. Ан-Наим. Арабча-ўзбекча луғат. – Тошкент: Абдулла Қодирий номидаги халқ
меъроси нашриёти, 2003.
12. Древнетюркский словарь. – Ленинград: Наука, 1969.