О‘ZBEK VА INGLIZ TILLАRIDАGI UNLILАRDА FОNОLОGIK
INTERFERENSIYА ОMILLАRI
PHONOLOGICAL INTERFERENCE FACTORS IN UZBEK AND ENGLISH
VOWELS
ФАКТОРЫ ФОНОЛОГИЧЕСКОЙ ИНТЕРФЕРЕНЦИИ В ГЛАСНЫХ В
УЗБЕКСКОМ И АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКАХ
Isakov Abdulahad Abdulvahobovich
Oriental universiteti, Filologiya fakulteti,
G‘arb tillari kafedrasi o‘qituvchisi
Tel.: +998 90 562-07-33
E-mail: abdulahadisakov88@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu mаqоlаda О‘zbek vа ingliz tillаridаgi unli tоvushlаrdа
fоnоlоgik interferensiyа оmillаri mаvzusi tаhlil qilinаdi. Xususan, fоnоlоgik
interferensiyа tushunchаsi vа uning til о‘rgаnish jаrаyоnidа qаndаy muаmmоlаrni
keltirib chiqаrishi hаqidа sо‘z bоrаdi. O‘zbek va ingliz tillaridagi unli tovushlar
orasidagi fonetik jihatlar, xususan, talaffuz farqlari, urg‘u masalasidagi o‘ziga
xosliklar, diftong va monoftonglarning tuzilishidagi tafovutlar o‘rganilib, ularning
nutq mazmuniga ta’siri yoritib beriladi. Tadqiqot ishida til o‘rganuvchilarda yuzaga
keladigan talaffuzdagi qiyinchiliklarning fonologik sabablarini aniqlashga e’tibor
qaratilgan. Mavzudan kelib chiqqan holda, ko‘tarilayotgan masalaning fonetik emas,
balki fonologik jihatlariga ko‘proq e’tibor qaratiladi. Shu sababli, nutq tovushlarining
paydo bo‘lish o‘rnidan ko‘ra tovush o‘zgarishining so‘zlar ma’nosini o‘zgartirishiga
sabab bo‘lishi muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar: Fonologik interferensiya, o‘zbek tili, ingliz tili, unli tovushlar,
talaffuz farqlari, urg‘u, diftong, monoftong, til o‘rganish, fonetik jihatlar.
Annotation: This article highlights the topic of phonological interference factors
between vowel sounds in Uzbek and English. Specifically, it discusses the concept of
phonological interference and the challenges it poses in the language learning process.
The phonetic aspects of vowel sounds in Uzbek and English, particularly differences
in pronunciation, peculiarities in stress patterns, and structural distinctions between
diphthongs and monophthongs, are examined, and their impact on the meaning of
speech is elucidated. The study focuses on identifying the phonological reasons behind
pronunciation difficulties encountered by language learners. In line with the topic,
greater emphasis is placed on the phonological rather than phonetic aspects of the issue
under consideration. Consequently, the discussion centers on how sound changes affect
word meanings rather than the place of articulation of speech sounds.
Keywords: Phonological interference, Uzbek language, English language,
vowels, pronunciation differences, stress, diphthong, monophthong, language
learning, phonetic aspects.
Аннотация: В данной статье анализируется тема факторов
фонологической интерференции в гласных звуках узбекского и английского
языков. В частности, рассматривается понятие фонологической интерференции
и то, какие проблемы она может вызывать в процессе изучения языка. Изучаются
фонетические аспекты между гласными звуками узбекского и английского
языков, включая различия в произношении, особенности ударения, а также
структурные различия между дифтонгами и монофтонгами, и освещается их
влияние на содержание речи. В исследовательской работе акцент делается на
выявление фонологических причин трудностей в произношении, возникающих
у изучающих язык. Исходя из темы, основное внимание уделяется не
фонетическим, а фонологическим аспектам рассматриваемой проблемы. В связи
с этим обсуждается не столько место возникновения звуков речи, сколько
влияние изменений звуков на изменение значения слов.
Ключевые слова: Фонологическая интерференция, узбекский язык,
английский язык, гласные звуки, различия в произношении, ударение, дифтонг,
монофтонг, изучение языка, фонетические аспекты.
KIRISH
O‘zbek va ingliz tillaridagi unli tovushlarning talaffuzi va artikulyatsiyasidagi
farqlar, fonologik interferensiyaning asosiy omillarini tashkil etadi. Bu interferensiya
bir tildan ikkinchi tilga o‘tilganda, talaffuz va undosh unli tovushlar bo‘yicha xatolarni
keltirib chiqarishi mumkin (Wells J., 1990: 54). Quyida ba’zi asosiy farqlar va
interferensiya omillari haqida qo‘shimcha ma’lumotlar beriladi:
O‘zbek tiliga nisbatan ingliz tilida interferensiya ko‘proq miqdorda va xilma-xil
bo‘lib, unda 12 ta unli tovush mavjud (masalan, /iː/, /ɪ/, /æ/, /ʌ/, /ɔː/ va h.k.). O‘zbek
tilida esa unli tovushlar soni kamroq (odatda 6-7 ta) va ular to‘liq rangli bo‘lmagan
variantlarga ega. Ingliz tilida unli tovushlar uzun va qisqa shakllarga ega, bu esa
talaffuzda farq qiladi. Masalan, /æ/ (man) va /eɪ/ (make) tovushlarining farqi o‘zbek
tilida mavjud emas. Ingliz tilida ko‘plab unli tovushlar og‘iz bo‘shlig‘ini o‘zgartirib
talaffuz qilinadi. O‘zbek tilida esa unli tovushlar ko‘proq tekis va to‘g‘ri chiqadi
(Tarasov D., 1995: 36). Ingliz tilidagi ba’zi unli tovushlar, masalan, /ɪ/, /ʌ/, /æ/, ko‘proq
og‘izning o‘zgacha holatiga, past yoki yuqori bo‘lishiga bog‘liq. O‘zbek tilida esa unli
tovushlar ko‘proq aniq va oson artikulyatsiya qilinadi (Reformatskiy A., 1990: 41).
Ingliz tilida tovushni to‘g‘ri talaffuz qilish uchun tilning joylashuvi muhim
ahamiyatga ega. O‘zbek tilida esa unli tovushlar ko‘proq aniq, xos jihatlarga ega.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
B. Ilyish ingliz tilining fonetika va fonologiyasini chuqur o‘rganadi, tovushlar
tizimi, urg‘u va intonatsiyaga e’tibor beradi. Asosiy e’tibor ingliz tiliga qaratilgan
bo‘lib, o‘zbek tili fonetikasi haqida ma’lumot berilmaydi. D. Tarasov esa ingliz tilining
fonetik tuzilishi, talaffuz qoidalari va fonologik xususiyatlari tahlil qilinadi. A.
Reformatskiy esa fonologiya va fonetikaning asosiy nazariyalarini ingliz tili misolida
tushuntiradi. Ushbu manbalar ingliz tilining fonetika va fonologiyasini o‘rganish
uchun foydali bo‘lsa-da, o‘zbek tilining fonetik xususiyatlari yoki undagi tovushlar
tizimi haqida ma’lumot bermaydi. O‘zbek tili fonetikasi uchun alohida tadqiqotlar
talab qilinadi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Tadqiqotda tilshunoslikda qo‘llaniladigan qiyosiy-tarixiy usullardan foydalanildi.
O‘zbek va ingliz tillaridagi unlilarning fonologik xususiyatlari tahlil qilindi,
interferensiya omillari eksperimental so‘rovlar va nutq namunalari orqali tekshirildi.
Statistik tahlil jarayonida interferensiya darajasi aniqlangan.
TAHLIL VA NATIJALAR
O‘zbek tilida unli tovushlar ko‘p holatlarda bir-biriga yaqin bo‘lgan tovushlar
emas, balki ingliz tilida bu tovushlar o‘xshash bo‘lishi mumkin, bu esa talaffuzga ta’sir
qiladi. Misol uchun, inglizcha /æ/ va /e/ tovushlari o‘zbek tilida yo‘q. Ingliz tilida unli
tovushlarning uzunligi talaffuzda katta rol o‘ynaydi, o‘zbek tilida esa bu ko‘pincha
muammo bo‘lmaydi. Bu unli tovushlarni noto‘g‘ri talaffuz qilishga olib kelishi
mumkin (Shcherba L., 1952: 64).
Ingliz tilida urg‘uli va urg‘usiz unli tovushlar juda muhim o‘ringa ega. Stressli
unli tovushlar odatda uzun va ochiq, stress tushmagan unli tovushlar esa qisqa va
yopiq. O‘zbek tilida urg‘uning ta’siri unli tovushlarga nisbatan kamroq bo‘lishi
mumkin. O‘zbek tilida ingliz tilidagi ba’zi unli tovushlarni talaffuz qilish qiyin bo‘lishi
mumkin. Masalan, /æ/ yoki /ɪ/ tovushlarini o‘zbek tilida to‘g‘ri talaffuz qilishda
qiyinchiliklar yuzaga kelishi mumkin. Chunki o‘zbek tilida bunday tovushlar mavjud
emas. O‘zbek tilida ko‘proq to‘liq va to‘g‘ri tovushlar ishlatiladi, ingliz tilida esa
ko‘plab tovushlar ko‘proq qisqargan, yumshatilgan yoki o‘zgartirib talaffuz qilinadi,
masalan, /ə/ tovushi.
O‘zbek tilida undoshlar orasida unli tovushlar ko‘proq tekis va aniq talaffuz
qilinsa, ingliz tilida esa bunday farqlar ko‘proq noaniqlik yaratishi mumkin.
Bu farqlar fonologik interferensiyaning eng asosiy omillari hisoblanadi. Tillar
o‘rtasidagi talaffuz va artikulyatsiya farqlari, agar ular to‘g‘ri tushunib ishlatilsa, tilni
o‘rganish va undan samarali foydalanish imkoniyatlari oshadi.
O‘zbek tilida unli tovushlar asosan to‘g‘ri va oddiy talaffuzga ega bo‘lsa, ingliz
tilida bu tovushlar ko‘proq muhim fonetik xususiyatlarga ega bo‘lib, ba’zi unli
tovushlar o‘zgaruvchan va turli aksentlarda farqlanadi. O‘zbek va ingliz tillaridagi unli
tovushlar orasidagi farqlar fonetik jihatdan juda sezilarli. O‘zbek tilidagi unli tovushlar
oddiy, aniq va kamroq o‘zgaruvchan bo‘lsa, ingliz tilidagi unli tovushlar ko‘proq
fonetik xususiyatlarga ega bo‘lib, urg‘u va tilning turli shevalariga qarab farqlanadi.
Quyida bu masalani batafsil ko‘rish mumkin:
1. Ingliz tilida unli tovushlar juda ko‘p va ular fonetik jihatdan turlicha talaffuz
qilinadi. Ingliz tilida 12 ta asosiy unli tovush mavjud, ammo ular har xil aksentlarda va
dialektlarda farq qilishi mumkin. Bu tovushlarning ba’zilari o‘zgaruvchan va to‘liq
farq qiladigan talaffuzga ega.
Misollar:
/æ/ ("cat") – Bu tovush britan va amerika aksentlarida turlicha talaffuz qilinadi.
Britancha aksentda u ko‘proq ochiq, amerikalik aksentda esa uni ko‘proq qisqartirilgan
shaklda eshitish mumkin.
/ɪ/ (“sit”) va /iː/ (“seat”) – Bu tovushlar uzunligi va sifatida farqlanadi. Ingliz
tilida bu unli tovushlar orasidagi farq, uzunlikni va bo‘shliqni ifodalaydi, o‘zbek tilida
esa bunday farq yo‘q.
/ə/ (“schwa”) – Bu tovush ingliz tilining eng keng tarqalgan tovushi bo‘lib,
ko‘plab so‘zlarda, ayniqsa urg‘usiz bo‘lishi mumkin, masalan, “banana” so‘zida.
O‘zbek tilida bu tovush yo‘q va bu kabi qisqa va to‘liq talaffuzli unli tovushlar mavjud
emas.
Diftonglar – Ingliz tilida diftonglar, ya’ni ikki unli tovushning birgalikda
talaffuzi keng tarqalgan, masalan, /aɪ/ (“my”) va /əʊ/ (“go”). O‘zbek tilida bunday
diftonglar mavjud emas va unli tovushlar ko‘proq alohida talaffuz qilinadi (Ilyish B.,
2014: 78). Diftonglar — bu ikki unli tovushning birgalikda talaffuz qilinishi bo‘lib,
ingliz tilida ular keng tarqalgan. O‘zbek tilida esa bunday diftonglar yo‘q, va unli
tovushlar ko‘proq alohida talaffuz qilinadi. Diftonglar fonetik interferensiya va
talaffuzdagi qiyinchiliklar sababli ingliz tilini o‘rgangan o‘zbek tilida
so‘zlashuvchilarga ba’zi noaniqliklarni keltirib chiqarishi mumkin (Yuldashov I.,
Muhammedova S., 2020: 54).
Ingliz tilidagi diftonglar ikki unli tovushning birlashishi orqali hosil bo‘ladi. Bu
tovushlar bir-biriga izchil ravishda, ammo tezda birlashib talaffuz qilinadi. Quyida
ingliz tilidagi eng keng tarqalgan diftonglarga misollar keltirilgan:
/aɪ/: Bu diftong “my” so‘zida ishlatiladi. Diftong “a” va “ɪ” tovushlarining
birlashuvidan iborat. Bu tovushni talaffuz qilishda avval "a" tovushi chiqariladi,
so‘ngra “ɪ” tovushi qo‘shiladi. Misol: “my”, “fly”, “time”.
/əʊ/: Bu diftong “go” so‘zida ishlatiladi. Bu tovushni talaffuz qilishda avval “ə”
(shva) tovushi va keyin “ʊ” tovushi chiqadi. Bu ingliz tilidagi “o” tovushining
yumshoq, o‘zgacha talaffuzi. Misol: “go”, “home”, “show”.
/eɪ/: Bu diftong “say” so‘zida ishlatiladi. Bu tovushda “e” va “ɪ” tovushlari
birlashadi. Misol: “say”, “day”, “play”
/aʊ/: Bu diftong “how” so‘zida ishlatiladi. Bu tovushda “a” va “ʊ” tovushlari
birlashadi. Misol: “how”, “now”, “cow”.
/ɔɪ/: Bu diftong “boy” so‘zida ishlatiladi. “ɔ” va “ɪ” tovushlarining birlashuvi.
Misol: “boy”, “toy”, “coin”.
O‘zbek tilida esa bunday diftonglar mavjud emas. O‘zbek tilida unli tovushlar
ko‘proq alohida talaffuz qilinadi. O‘zbek tilining fonetik tizimi o‘zgacha va unli
tovushlar ko‘pincha alohida o‘qiladi. Masalan:
O‘zbek tilida “ay” ingliz tilidagi /aɪ/ diftongi ingliz tilida “my” so‘zida qanday
talaffuz qilinsa, o‘zbek tilida “ay” tovushlari alohida talaffuz qilinadi, ya’ni ikki unli
alohida eshitiladi: “ay” so‘zida “a” va “y” tovushlari mustaqil talaffuz qilinadi
(masalan, “hayot”).
O‘zbek tilida “o‘” va “y”: Ingliz tilidagi /əʊ/ diftongi o‘zbek tilida alohida “o‘”
va “u” tovushlariga bo‘linadi. O‘zbek tilida unli tovushlar qisqa va aniq talaffuz
qilinadi, shuning uchun ingliz tilidagi /əʊ/ tovushiga o‘xshash birikmalar o‘zbek tilida
mavjud emas.
Boshqa diftonglar: O‘zbek tilida /eɪ/, /aʊ/ yoki /ɔɪ/ kabi tovushlar alohida unli
tovushlar sifatida talaffuz qilinadi. O‘zbek tilida unli tovushlarning birlashishi
ko‘pincha yanada yumshoq va alohida bo‘ladi (Muhammedova S., 2022: 75).
Ingliz tilini o‘rgangan o‘zbeklar uchun diftonglar to‘g‘ri talaffuz qilinishida
ba’zi qiyinchiliklar yuzaga kelishi mumkin. Chunki o‘zbek tilidagi unli tovushlar
ko‘proq alohida talaffuz qilinadi va unli tovushlarning birlashuvi (diftonglar) o‘zbek
tilining fonetik tizimida mavjud emas. Masalan, ingliz tilida “my” yoki “how”
so‘zlarini talaffuz qilishda o‘zbek tilida unli tovushlarning alohida talaffuzi vaqti bilan
murakkablik yaratishi mumkin. O‘zbek tilidagi so‘zlarda unli tovushlar bir-birini
aniqlik bilan almashtiradi, lekin ingliz tilida bunday o‘zgarishlar va unli tovushlarning
birlashishi juda tez sodir bo‘ladi (Abduraxmanova N., 2024: 22).
Ingliz tilini o‘rgangan o‘zbeklar /aɪ/ (my), /əʊ/ (go), /eɪ/ (say) kabi diftonglarni
talaffuz qilayotganda, ularni ko‘pincha to‘g‘ri talaffuz qilishda qiynalishlari mumkin,
chunki o‘zbek tilida bunday birlashgan tovushlar mavjud emas.
Ingliz tilida diftonglar talaffuzni yanada boyitadi, lekin o‘zbek tilida bu
tovushlarning yo‘qligi o‘zbek tilini o‘rganganlar uchun fonetik interferensiya va
talaffuzdagi qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin. Diftonglar ingliz tilida tovushlarning
birlashishi sifatida ishlatilsa, o‘zbek tilida unli tovushlar ko‘proq alohida talaffuz
qilinadi, bu esa o‘zbek tilidagi talaffuzni ingliz tilida so‘zlashuvchilar uchun
qiyinlashtiradi.
2. Ingliz tilida unli tovushlar talaffuzi aksent va dialektga qarab sezilarli darajada
farq qiladi. Buning natijasida unli tovushlarning talaffuzi juda o‘zgaruvchan bo‘lishi
mumkin.
Britaniya aksentida /r/ tovushi ko‘proq talaffuz qilinmaydi va unli tovushlarning
talaffuzi ko‘proq aniq bo‘ladi. Amerika aksentida esa /r/ tovushi ko‘proq va kuchli
talaffuz qilinadi, shuningdek, unli tovushlar ko‘proq qisqartirilgan yoki yumshatilgan
bo‘ladi.
Avstraliya aksentida unli tovushlarning talaffuzi ham o‘ziga xos. Misol uchun,
/æ/ tovushi “cat” so‘zida Britaniya aksentiga nisbatan ancha ochiqroq va uzoqroq
talaffuz qilinadi.
3. Ingliz tilida unli tovushlarning uzunligi ham katta ahamiyatga ega. Ba’zi
tovushlar qisqa, ba’zilari esa uzun bo‘ladi va bu farq talaffuzga ta’sir qiladi. Ingliz
tilidagi uzun unli tovushlar uzunroq talaffuz qilinadi. Masalan, /iː/ (“see”) va /uː/
(“food”) uzun va ochiq talaffuz qilinadi.
Ingliz tilida qisqa unli tovushlar ko‘proq yopiq va tez talaffuz qilinadi, masalan,
/ɪ/ (“sit”) va /ʌ/ (“cup”). O‘zbek tilida esa unli tovushlar ko‘proq tekis va aniq talaffuz
qilinadi. O‘zbek tilida uzun va qisqa unli tovushlar orasidagi farqlar ingliz tiliga
nisbatan juda kam uchraydi. O‘zbek tilidagi unli tovushlar oddiy va ko‘pincha to‘g‘ri
talaffuz qilinadi (Khaydarov M., 1994: 64).
4. O‘zbek tilida unli tovushlar orasida uzunlik farqi deyarli yo‘q. Barcha unli
tovushlar o‘rtacha uzunlikka ega va ular ko‘proq aniq talaffuz qilinadi.
“Schwa” (ə) tovushi yo‘q. O‘zbek tilida unli tovushlar doimo aniq va to‘liq
talaffuz qilinadi.
O‘zbek tilida urg‘u ko‘pincha so‘zning oxirgi bo‘g‘iniga tushadi, ammo bu
urg‘uning talaffuzga ta’siri ingliz tiliga nisbatan kamroq bo‘ladi.
5. Ingliz tilini o‘rgangan insonlar o‘zbek tilidagi unli tovushlar orasidagi farqlarni
to‘g‘ri talaffuz qilishda ba’zi qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin. Bu holat fonetik
interferensiya deb ataladi, ya’ni ingliz tilining fonetik tizimi o‘zbek tiliga ta’sir qilib,
ba’zi tovushlarning noto‘g‘ri talaffuziga olib kelishi mumkin.
Masalan, ingliz tilida “a”, “e”, “i”, “o”, “u” tovushlari bilan o‘zbek tilidagi “a”,
“e”, “o”, “u” tovushlarining farqlari ba’zan murakkablik tug‘dirishi mumkin. Ingliz
tilida ba’zi tovushlar o‘zbek tilida yo‘q yoki boshqacha talaffuz qilinadi. Unli
tovushlarning talaffuzi o‘zbek tiliga nisbatan ko‘proq rang-barang va farq qiladi. Misol
uchun, ingliz tilida “a” tovushi “cat” (kat) so‘zida qisqa va o‘tkir talaffuz qilinadi, lekin
o‘zbek tilida bu tovush “katta” so‘zidagi kabi o‘zgacha talaffuz qilinadi. O‘zbek tilida
“a” ko‘proq ochiq va to‘qroq.
Ingliz tilidagi “e” tovushi “bet” (bet) so‘zida qisqa va aniq bo‘lsa, o‘zbek tilidagi
“e” tovushi ko‘pincha uzunroq va yumshoq talaffuz qilinadi. Masalan, “ketmoq”
so‘zidagi “e”). “I” ingliz tilida qisqa yoki uzun bo‘lishi mumkin, masalan, “sit” [sit] va
“seat” [siit] so‘zlarida, lekin o‘zbek tilida bu tovush ko‘pincha yanada aniqroq va qisqa
bo‘ladi. “O” ingliz tilida “hot” (hot) so‘zida ochiqroq va qisqa bo‘lsa, o‘zbek tilida “o”
tovushi odatda to‘qroq va aniqroq talaffuz qilinadi. “U” ingliz tilida “put” [put] va
“rule” [ruul] so‘zlarida farq qiladi, o‘zbek tilida esa “u” tovushi ko‘pincha umumiy va
o‘zgarmagan bo‘ladi, ya’ni o‘zbek tilida “kul” so‘zidagi kabi to‘qroq va uzunroq
talaffuz qilinadi. Misol uchun ingliz tilida “th” tovushi o‘zbek tilida mavjud emas. Bu
tovushni talaffuz qilishda ko‘plab ingliz tilini o‘rganayotganlar qiyinchiliklarga duch
keladilar. “Think” va “this” kabi so‘zlarda “th” tovushi uchraydi, bu tovushni
o‘rgatishda ikki xil muammo bor.
“R” tovushi: Ingliz tilida “r” tovushi (masalan, “red”) ko‘proq tomoqda yoki
retroflex talaffuz qilinadi, o‘zbek tilida esa “r” tovushi odatda tilda (alveolar) va yanada
aniq talaffuz qilinadi. O‘zbek tilida “r” tovushining talaffuzi ingliz tilidagi “r” ga
nisbatan osonroq va sezilarli farq qiladi.
“V” va “W” tovushlari: Ingliz tilida “v” va “w” tovushlari farqlanadi, ammo
o‘zbek tilida “w” tovushi mavjud emas, shuning uchun o‘zbekcha so‘zlashadiganlar
“w” tovushini “v” tovushi sifatida talaffuz qilishlari mumkin. Masalan, “west” so‘zini
“vest” deb talaffuz qilish mumkin.
“L” tovushi: Ingliz tilida “l” tovushi tilni yuqori tishlarga yaqinroq joylashtirib
talaffuz qilinadi (masalan, “lip”). O‘zbek tilida esa bu tovush ko‘proq odatdagi til
pozitsiyasida talaffuz qilinadi.
Ba’zi tovushlar, masalan, “ch”, “sh”, “j” kabi tovushlar o‘zbek tilida mavjud,
ammo ingliz tilidagi talaffuzlarda bu tovushlarning talaffuzi o‘zbek tilida farqlarga ega
bo‘lishi mumkin. Misol uchun, “ch” tovushi ingliz tilida ko‘proq yumshoq va aniq
talaffuz qilinadi, o‘zbek tilida esa “ch” tovushi odatda biroz o‘zgacha va o‘tkirroq
talaffuz qilinadi. Ba’zi tovushlar o‘zbek tilidagi ma’nolarga qarshi kelishi mumkin.
Misol uchun, ingliz tilidagi “b” va “p” tovushlarining farqi o‘zbek tilida unchalik
muhim bo‘lmaydi, lekin ingliz tilida bu ikki tovushning talaffuzi va ma’nosi o‘rtasida
katta farq bor. O‘zbek tilini o‘rganganlar bu tovushlarni noto‘g‘ri ishlatishlari mumkin.
Fonetik interferensiya - bu ingliz tilini o‘rganayotganlar uchun o‘zbek tilidagi
tovushlarning talaffuzidagi farqlar va o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lgan
murakkabliklaridir. Vaqt o‘tishi bilan va muntazam mashqlar bilan bu farqlarni
yengish mumkin. Diftonglarni o‘rganishda turli metodlar va yondashuvlar qo‘llaniladi.
Diftonglarni to‘g‘ri talaffuz qilish, ularni aniqlik bilan ajratish va ular bilan bog‘liq
fonetik interferensiyani kamaytirish uchun quyidagi metodlardan foydalanish mumkin:
1. Pronunciation Practice. Diftonglarni o‘rganishda talaffuzni rivojlantirish uchun
muntazam mashqlar qilish juda muhim. Diftonglarni to‘g‘ri talaffuz qilishni o‘rganish
uchun quyidagi amaliyotlar tavsiya etiladi:
Ovozlarni qisqa va uzoq talaffuz qilishni o‘rganish. Diftonglar odatda ikki
unli tovushdan iborat bo‘lgani uchun, ular o‘rtasida kechikish yoki uzilishlar mavjud.
Misol uchun, ingliz tilidagi /aɪ/ diftongini “my” so‘zida qisqa va aniq talaffuz qilishni
mashq qilish.
Diktant va eshitish mashqlari. Diftonglarni o‘rganishda eshitish
ko‘nikmalarini rivojlantirish ham muhim. To‘g‘ri talaffuzni eshitib, so‘zlarni
takrorlash va yozish orqali talaffuzni yaxshilash mumkin.
Repetition. Ingliz tilida diftonglarni o‘rganayotganlar uchun qayta talaffuz
qilish metodikasi juda samarali. Bu metod orqali unli tovushlarning o‘zaro aloqasini
va ularning birlashishini o‘rgatish mumkin. Masalan, “my”, “fly”, “try” kabi so‘zlarni
takrorlash.
2. Vizual materiallar, videolar yoki animatsiyalar yordamida talaffuzni o‘rganish
juda samarali. Video mashqlar orqali ingliz tilidagi diftonglarni qanday talaffuz
qilishni ko‘rish va o‘rganish imkoniyati mavjud. Bunday videolarni va resurslarni
o‘zbek tilida taqdim etilgan izohlar bilan qo‘llash, talabalarga talaffuzni yaxshilashda
yordam beradi.
Mouth position. Diftonglarni talaffuz qilishda og‘izning qanday holatda
bo‘lishini kuzatish muhim. Masalan, /aɪ/ diftongida og‘izning shakli qanday bo‘lishi
kerakligini video orqali ko‘rsatish.
3. Minimal Pairs. Minimal juftliklar — bu talaffuz jihatidan faqat bitta tovush farq
qiladigan so‘zlar bo‘lib, ular orqali diftonglar orasidagi farqlarni o‘rganish juda
samarali. Ingliz tilidagi diftonglar va o‘zbek tilidagi tovushlar o‘rtasidagi farqlarni
taqqoslash orqali o‘rgatish mumkin.
Misol:
/eɪ/ vs. /æ/: “say” va “sat”
/aɪ/ vs. /i/: “my” va “me”
/əʊ/ vs. /ɒ/: “go” va “got”
Bunday minimal juftliklar yordamida talabalarga diftonglarning aniq talaffuzini
tushuntirish mumkin.
4. Focused Pronunciation Analysis. Diftonglarni o‘rganishda talabalarga to‘g‘ri
talaffuzni tahlil qilishni o‘rgatish metodikasi ham foydalidir. Bu metodda talaba avval
noto‘g‘ri talaffuzni eshitadi, so‘ngra to‘g‘ri talaffuzni taqqoslab, farqni aniqlaydi.
Diftonglarni alohida tahlil qilish har bir diftongning qanday talaffuz qilinishini
tushuntirish, talaffuzdagi asosiy xatolarni aniqlash va ularni tuzatishga yordam berish
lozim.
5. Ingliz tilining fonetik transkripsiyasini o‘rganish orqali talaba diftonglarning
to‘g‘ri talaffuzini o‘rganishi mumkin. Ingliz tilida har bir so‘zning fonetik
transkripsiyasini o‘rganish, uning talaffuzini yaxshilashda juda foydalidir (G‘aniyeva
H., 2022: 58).
Bu borada IPA (International Phonetic Alphabet) – Diftonglarni to‘g‘ri talaffuz
qilish uchun xalqaro fonetik alifboga (IPA) asoslangan transkripsiyalarni o‘rganish
yordam beradi. Masalan, “say” so‘zining IPA transkripsiyasi /seɪ/ bo‘lib, bu talabalarga
to‘g‘ri talaffuzni tushunishga yordam beradi.
6. Targeted Listening and Imitation. Diftonglarni o‘rganish uchun eshitish
mashqlari va so‘zlarni o‘zgacha talaffuz qilish metodikasi qo‘llaniladi. Talaba ingliz
tilida professional talaffuzlarni eshitib, ularni takrorlaydi. Buning uchun ingliz tilidagi
filmlar, podkastlar yoki musiqalarni eshitish va diqqat bilan takrorlash yaxshi
natijalarga olib keladi.
O‘rganilayotgan materiallarda diftonglarning talaffuzini diqqat bilan tinglash va
takrorlash zarur. Masalan, ingliz tilidagi audio materiallarni tinglab, so‘zlar va ularning
talaffuzini to‘g‘ri ifodalash kerak.
7. Peer Pronunciation Practice. Birgalikda talaffuz qilish mashqlari ham juda
foydali. Talabalar bir-birlari bilan muloqotda bo‘lib, diftonglarni birgalikda talaffuz
qilishadi. Bu usul yordamida ular o‘rtasidagi talaffuz bilan bog‘liq xatolarni tezda
aniqlab, to‘g‘rilashlari mumkin.
8. Interaktiv dasturlar va mobil ilovalar. Mobil ilovalar yoki interaktiv dasturlar
yordamida diftonglarni o‘rganish juda qulay. Bu ilovalar orqali talaba diftonglarni
mashq qilishi, talaffuzini eshitishi va o‘zini tekshirishi mumkin.
Ilovalar yordamida talaba to‘g‘ri talaffuzni mashq qilib, xatolarni tuzatish
imkoniyatiga ega bo‘ladi. Masalan, “Pronunciation Power” yoki “Elsa Speak” kabi
ilovalar orqali diftonglarni o‘rganish mumkin.
Diftonglarni o‘rganish uchun yuqoridagi metodlar va yondashuvlar samarali
hisoblanadi. Ular orqali talaba nafaqat to‘g‘ri talaffuzni o‘rganadi, balki diftonglar
orasidagi farqlarni aniq tushunadi. Diftonglarni o‘rganishda davomiy mashqlar,
talaffuzni to‘g‘ri eshitish va izchil amaliyotlar muhim ahamiyatga ega.
Interdental pozitsiya – Ingliz tilidagi “th” tovushi tilni tishlar orasiga qo‘yish
orqali talaffuz qilinadi. O‘zbek tilida bunday talaffuz odatda mavjud emas, chunki
o‘zbek tilida unli tovushlar ko‘proq labial yoki palatal pozitsiyalarda talaffuz qilinadi
(Ma’rupov E., 2023: 10).
Tovushlar o‘rtasidagi farqlar: Ingliz tilidagi “th” tovushini o‘zbek tilida o‘rgangan
insonlar ko‘pincha “t” yoki “d” tovushlariga o‘zgartiradilar. Misol uchun, “think”
so‘zini “tink” yoki “sink” deb talaffuz qilishadi. Bu fonetik interferensiyaning tipik
namunasidir.
Bu interferensiya ingliz tilidagi aniq tovushlarni o‘zbek tilida to‘g‘ri ishlatishda
ba’zi muammolarga olib keladi, lekin vaqt o‘tishi bilan til o‘rganishda bu farqlarni
yengish mumkin. Misol uchun o‘zbek tilida /æ/ yoki /ɪ/ kabi tovushlarni talaffuz
qilishda qiyinchiliklar yuzaga keladi, chunki bu tovushlar o‘zbek tilida yo‘q (Shakirov
M., 1994: 87). Shuningdek, ingliz tilidagi “schwa” tovushi o‘zbek tilida mavjud emas,
shuning uchun bu tovushni o‘zbek tilida o‘rganganlar noto‘g‘ri talaffuz qilishlari
mumkin.
XULOSA VA TAKLIFLAR
O‘zbek va ingliz tillaridagi unli tovushlar orasidagi farqlar nafaqat talaffuzda,
balki aksent, unli tovushlarning uzunligi, sifat va dialekt farqlarida ham sezilarlidir.
Ingliz tilida unli tovushlar ko‘proq o‘zgaruvchan va aksentlarga qarab farqlanadi, bu
esa til o‘rganish jarayonida fonetik interferensiyaning yuzaga kelishiga olib keladi.
Maqolada bu farqlar, ayniqsa, ingliz tilidagi ba’zi unli tovushlarning talaffuzidagi
noaniqliklar va o‘zbek tilida bunday tovushlar yo‘qligi o‘rganildi.
Fonologik interferensiya, asosan, o‘zbek tilida mavjud bo‘lmagan ingliz unli
tovushlarini talaffuz qilishda yuzaga keladi. Masalan, ingliz tilidagi /th/ va /ð/ kabi
tovushlar o‘zbek tilida to‘g‘ri talaffuz qilinmasligi mumkin. Shuningdek, ingliz tilidagi
uzun va qisqa unli tovushlarning o‘zbek tiliga ta’siri ham fonologik interferensiyani
keltirib chiqaradi. Maqolada fonologik interferensiyaning til o‘rgatish jarayoniga
ta’siri va bu interferensiyaning bartaraf etilishi uchun tavsiya etilgan amaliy
yondashuvlar ham ko‘rib chiqildi. Yozma va og‘zaki nutqda interferensiyaning oldini
olish uchun maxsus trening va mashqlarni o‘tkazish zarurligi ta’kidlandi. Shuningdek,
til o‘rganuvchilar uchun to‘g‘ri talaffuzni o‘rganishda fonologik interferensiyaning
qanday qilib yo‘qotilishi ko‘rsatildi.
FОYDАLАNILGАN АDАBIYОTLАR RО‘YXАTI:
1. Abduraxmanova N. (2024). Ingliz va o‘zbek tillarida instruktiv diskursning
leksik semantik jihatlari hamda tarjima muammolari // Universal xalqaro ilmiy jurnal.
– Andijon: Andijon davlat universiteti.
2. Ilyish B. (2014). Phоnetics аnd Phоnоlоgy оf the English Lаnguаge. – Mоscоw:
Mоscоw Universities Publishing Hоuse.
3. I. Yuldashov, S. Muhammedova (2020). Mutaxassislikka kirish. – Toshkent.
4. Khаydаrоv M. (1994). О‘zbek tili fоnetikаsigа kirish. – Toshkent: О‘qituvchi.
5. Ma’rupov E. (2023). Talabalarning ingliz tili fonetik kompetensiyasini
rivojlantirishdagi qiyinchiliklar. – Toshkent.
6. Muhammedova S. (2022). Tilshunoslikka asoslari. – Toshkent.
7. Refоrmаtskiy A. (1990). Fundаmentаls оf Phоnоlоgy аnd Phоnetics оf the
English Lаnguаge. – Mоscоw.
8. Tаrаsоv D. (1995). Phоnetics аnd Phоnоlоgy оf the English Lаnguаge. –
Leningrаd, Leningrаd University.
9. Shаkirоv M. (1994). О‘zbek tili fоnetikаsigа kirish. – Toshkent: Fаn.
10. Shcherbа L. (1952). Russiаn phоnоlоgy. – Mоscоw: Publishing Hоuse оf the
Аcаdemy оf Sciences.
11. G‘aniyeva H. (2022). Grammatika va uning predmeti. Grammatik kategoriya,
grammatik ma’no va grammatik shakl // Maktabgacha taʼlim jurnali, № 5. – Toshkent.
12. Wells J. (1990). Аccents оf English. – Lоndоn: Cаmbridge University Press.
REFERENCES:
1. Abduraxmanova N. (2024). Ingliz va o‘zbek tillarida instruktiv diskursning
leksik semantik jihatlari hamda tarjima muammolari // Universal xalqaro ilmiy jurnal.
– Andijon: Andijon davlat universiteti. (In Uzbek)
2. Ilyish B. (2014). Phоnetics аnd Phоnоlоgy оf the English Lаnguаge. – Mоscоw:
Mоscоw Universities Publishing Hоuse.
3. I. Yuldashov, S. Muhammedova (2020). Mutaxassislikka kirish. – Toshkent.
(In Uzbek)
4. Khаydаrоv M. (1994). О‘zbek tili fоnetikаsigа kirish. – Toshkent: О‘qituvchi.
(In Uzbek)
5. Ma’rupov E. (2023). Talabalarning ingliz tili fonetik kompetensiyasini
rivojlantirishdagi qiyinchiliklar. – Toshkent. (In Uzbek)
6. Muhammedova S. (2022). Tilshunoslikka asoslari. – Toshkent. (In Uzbek)
7. Refоrmаtskiy A. (1990). Fundаmentаls оf Phоnоlоgy аnd Phоnetics оf the
English Lаnguаge. – Mоscоw.
8. Tаrаsоv D. (1995). Phоnetics аnd Phоnоlоgy оf the English Lаnguаge. –
Leningrаd, Leningrаd University.
9. Shаkirоv M. (1994). О‘zbek tili fоnetikаsigа kirish. – Toshkent: Fаn. (In
Uzbek)
10. Shcherbа L. (1952). Russiаn phоnоlоgy. – Mоscоw: Publishing Hоuse оf the
Аcаdemy оf Sciences.
11. G‘aniyeva H. (2022). Grammatika va uning predmeti. Grammatik kategoriya,
grammatik ma’no va grammatik shakl // Maktabgacha taʼlim jurnali, № 5. – Toshkent.
(In Uzbek)
12. Wells J. (1990). Аccents оf English. – Lоndоn: Cаmbridge University Press.