ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Sulton Husayn Mirzo: Hokimiyat uchun kurash va Xurosonda davlat boshqaruvi

Jo‘rayev Sherzod Norovich

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

SULTON HUSAYN MIRZO: HOKIMIYAT UCHUN KURASH VA
XUROSONDA DAVLAT BOSHQARUVI

SULTAN HUSAYN MIRZA: THE STRUGGLE FOR POWER AND STATE
GOVERNANCE IN KHORASAN

СУЛТАН ХУСЕЙН МИРЗА: БОРЬБА ЗА ВЛАСТЬ И
ГОСУДАРСТВЕННОЕ УПРАВЛЕНИЕ В ХОРАСАНЕ

Jo‘rayev Sherzod Norovich
Oriental universiteti,

Tarix kafedrasi katta o‘qituvchisi
Tel.: +998 90 986-75-39

E-mail: norovbilol71@gmail.com

Annotatsiya: Ushbu maqola Temuriylar sulolasining soʻnggi yirik vakillaridan
biri boʻlgan Sulton Husayn Mirzoning (1438-1506) Xurosondagi siyosiy faoliyati va
davlat boshqaruvi xususiyatlarini tahlil qilishga bagʻishlangan. Tadqiqotda Sulton
Husayn Mirzoning hokimiyat tepasiga kelishi, uning ichki va tashqi siyosati, harbiy
yurishlari, davlatni idora qilishdagi oʻziga xos yondashuvlari hamda uning
hukmronligi davrida Xurosonning ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotida yuz bergan
muhim oʻzgarishlar keng qamrovli oʻrganilgan. Maqolada Mirxond, Xondamir,
Zahiriddin Muhammad Bobur kabi shaxslar yozib qoldirgan tarixiy manbalar hamda
zamonaviy tadqiqotlar tahliliga asoslanib, Sulton Husayn Mirzoning yoshlik yillari,
hokimiyat uchun kurashlari, Xuroson taxtini egallashi va hukmronligining asosiy
bosqichlari yoritilgan. Shuningdek, uning davlat boshqaruvidagi islohotlari, diniy
siyosati, ilm-fan va madaniyatga homiyligi, xususan, Alisher Navoiy bilan
munosabatlari hamda taxt vorisligi bilan bogʻliq muammolar koʻrib chiqilgan.
Tadqiqot natijalari Sulton Husayn Mirzoning murakkab tarixiy sharoitda Xuroson
davlatchiligini saqlab qolish va rivojlantirishdagi muhim rolini koʻrsatadi, uning
shaxsiyati va faoliyatiga xolisona baho berishga xizmat qiladi.

Kalit soʻzlar: Sulton Husayn Mirzo, Temuriylar, Xuroson, Xondamir, Bobur,
Alisher Navoiy, Mozori Sharif.

Annotation: This article is dedicated to the analysis of the political activities and
characteristics of state administration of Sultan Husayn Mirza (1438-1506) in
Khurasan, one of the last major representatives of the Temurid dynasty. The research
comprehensively studies Sultan Husayn Mirza’s rise to power, his internal and external
policies, military campaigns, unique approaches to governing the state, as well as
significant changes that occurred in the socio-political and cultural life of Khurasan
during his reign. Based on the analysis of historical sources such as written by

Mirkhond, Khondamir, Zahiriddin Muhammad Babur, and modern studies, the article
illuminates Sultan Husayn Mirza’s youth, his struggles for power, the periods of
wandering life, his accession to the throne of Khurasan, and the main stages of his rule.
Furthermore, his reforms in state administration, religious policy, patronage of science
and culture, particularly his relations with Alisher Navoi, and issues related to
succession to the throne are examined. The research results highlight Sultan Husayn
Mirza’s significant role in preserving and developing Khurasan’s statehood under
complex historical circumstances, and serve to provide an objective assessment of his
personality and activities.

Keywords: Sultan Husayn Mirza, Temurids, Khurasan, Khondamir, Babur,
Alisher Navoi, Mazar-i-Sharif.

Аннотация: Данная статья посвящена анализу политической деятельности
и особенностей государственного управления одного из последних крупных
представителей династии Темуридов, Султана Хусейна Мирзы (1438-1506) в
Хорасане. В исследовании всесторонне изучены приход Султана Хусейна Мирзы
к власти, его внутренняя и внешняя политика, военные походы, своеобразные
подходы к управлению государством, а также важные изменения, произошедшие
в социально-политической и культурной жизни Хорасана в период его
правления. В статье, основываясь на анализе исторических источников авторов,
таких как Мирхонд, Хондамир, Захириддин Мухаммад Бабур, а также
современных исследований, освещены юношеские годы Султана Хусейна
Мирзы, его борьба за власть, периоды скитаний, завоевание хорасанского
престола и основные этапы его правления. Также рассмотрены его реформы в
государственном управлении, религиозная политика, покровительство науке и
культуре, в частности, его отношения с Алишером Навои, а также проблемы,
связанные с престолонаследием. Результаты исследования показывают важную
роль Султана Хусейна Мирзы в сохранении и развитии государственности
Хорасана в сложных исторических условиях, служат для объективной оценки его
личности и деятельности.

Ключевые слова: Султан Хусейн Мирза, Темуриды, Хорасан, Хондамир,
Бабур, Алишер Навои, Мазари-Шариф.

KIRISH
XV asrning ikkinchi yarmi va XVI asr boshlarida Movarounnahr va Xuroson
hududlarida Temuriylar sulolasining hukmronligi davom etayotgan boʻlsa-da,
markaziy hokimiyat uchun kurashlar, oʻzaro nizolar va tashqi xavflar kuchayib
borayotgan bir davr edi. Aynan mana shu murakkab tarixiy sharoitda Temuriylar
sulolasining soʻnggi yirik vakillaridan biri, isteʼdodli sarkarda, davlat arbobi, ilm-fan
va sanʼat homiysi sifatida tarixda qolgan Sulton Husayn Mirzo (1438-1506) Xuroson

taxtiga oʻtirdi va qariyb qirq yil davomida mamlakatni idora qildi. Uning hukmronlik
davri Temuriylar Uygʻonish davrining choʻqqisi sifatida eʼtirof etiladi, Hirot shahri esa
sharqning eng yirik madaniy va ilmiy markazlaridan biriga aylandi. Sulton Husayn
Mirzoning shaxsiyati, uning siyosiy faoliyati, davlat boshqaruvi usullari va madaniy
homiyligi nafaqat oʻz davri uchun, balki keyingi avlodlar uchun ham katta ahamiyatga
ega boʻldi. Sulton Husayn Mirzo hukmronligi davri Temuriylar davlatchiligining
soʻnggi yuksalish bosqichi boʻlib, bu davrda Xurosonda siyosiy barqarorlik nisbatan
taʼminlandi, iqtisodiyot rivojlandi, ilm-fan, adabiyot va sanʼat gullab-yashnadi. Uning
davlat boshqaruvidagi tajribasi, harbiy sanʼati, shuningdek, madaniyat va maʼrifatga
boʻlgan eʼtibori diqqatga sazovordir. Sulton Husayn Mirzo shaxsiyati va faoliyatini
chuqur oʻrganish Temuriylar davri tarixini, xususan, Xurosonning XV-XVI asrlardagi
ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotini toʻlaroq anglashga yordam beradi. Uning davrida
yashab ijod etgan Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy, Kamoliddin Behzod kabi
buyuk siymolarning faoliyati ham bevosita Sulton Husayn Mirzo nomi bilan
bogʻliqdir. Shu bois, uning siyosiy merosini va davlat boshqaruvidagi oʻrnini ilmiy
jihatdan tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi.

MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Sulton Husayn Mirzo hayoti va faoliyati haqida uning zamondoshlari tomonidan
yozilgan koʻplab tarixiy manbalar mavjud. Bular qatoriga Mirxondning “Ravzatu-ssafo”, Xondamirning “Habibu-s-siyar” va “Xulosatu-l-axbor”, Zahiriddin Muhammad
Boburning “Boburnoma”, Davlatshoh Samarqandiyning “Tazkiratu-sh-shuaro”,
Abdurazzoq Samarqandiyning “Matlaʼi saʼdayn va majmaʼi bahrayn”, Isfizoriyning
asarlari kabi bebaho manbalarni kiritish mumkin. Ushbu asarlarda Sulton Husayn
Mirzoning nasabi, shaxsiy fazilatlari, harbiy yurishlari, siyosiy qarorlari va madaniy
faoliyati haqida qimmatli maʼlumotlar keltirilgan. Keyingi davrlarda ham mahalliy va
xorijiy olimlar tomonidan Sulton Husayn Mirzo davriga oid koʻplab tadqiqotlar olib
borilgan. Shunga qaramay, uning siyosiy faoliyati va davlat boshqaruvi tizimining
ayrim jihatlari, xususan, uning murakkab qarorlari va siyosiy strategiyalarining chuqur
tahlili hamon oʻz dolzarbligini yoʻqotmagan.

TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu tadqiqot Sulton Husayn Mirzoning siyosiy faoliyati va Xurosondagi davlat
boshqaruvini tahlil qilishda bir nechta ilmiy metodlarga tayanadi. Asosiy metodologik
yondashuv tarixiy-qiyosiy metod boʻlib, u Sulton Husayn Mirzo davridagi voqealarni
boshqa Temuriy hukmdorlar faoliyati va oʻsha davrdagi boshqa davlatlar bilan qiyosiy
oʻrganish imkonini beradi. Bu orqali uning siyosati va boshqaruvining oʻziga xos
jihatlari, yutuqlari va kamchiliklari aniqlanadi. Shuningdek, tizimli tahlil metodi
qoʻllanilib, Sulton Husayn Mirzo davlatining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy
tizimlari bir butunlikda, oʻzaro aloqadorlikda koʻrib chiqiladi.

TAHLIL VA NATIJALAR
Manbashunoslik tahlili tadqiqotning muhim tarkibiy qismini tashkil etadi.
Tadqiqot asosan Sulton Husayn Mirzo davriga oid birlamchi yozma manbalarga
asoslanadi. Bular qatoriga uning zamondoshlari tomonidan yozilgan tarixiy
yilnomalar, tazkiralar va memuar asarlar kiradi. Jumladan, Mirxondning “Ravzatu-ssafo fi siyar al-anbiyo va-l-muluk va-l-xulafo” (Paygʻambarlar, podshohlar va xalifalar
tarjimai holiga oid jannat bogʻi), uning nabirasi Xondamirning “Habibu-s-siyar fi
axbori afrodu-l-bashar” (Insoniyatning tanlangan shaxslari haqidagi xabarlar dostoni),
“Xulosatu-l-axbor fi bayoni ahvoli-l-axyor” (Xayrli kishilar ahvolini bayon etishga oid
xabarlar xulosasi) va “Maosiru-l-muluk” (Podshohlarning yodgorliklari) kabi asarlari
Sulton Husayn Mirzoning hayoti, shajarasi, harbiy yurishlari, ichki va tashqi siyosati,
madaniy faoliyati haqida bebaho maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi. Zahiriddin
Muhammad Boburning “Boburnoma” asari ham Sulton Husayn Mirzo va uning davri
haqida, xususan, uning shaxsiyati, saroy hayoti, oʻgʻillari bilan munosabatlari va
Shayboniyxonga qarshi kurashlari toʻgʻrisida qimmatli kuzatuvlarni taqdim etadi.
Shuningdek, Davlatshoh Samarqandiyning “Tazkiratu-sh-shuaro” (Shoirlar tazkirasi),
Abdurazzoq Samarqandiyning “Matlaʼi saʼdayn va majmaʼi bahrayn” (Ikki saodatli
yulduzning chiqish joyi va ikki dengizning qoʻshilish joyi), Muʼiniddin Muhammad
Isfizoriyning “Ravzatu-l-jinon fi avsofi madinati Hirot” (Hirot shahrining tavsifiga oid
jannat bogʻlari) kabi asarlar hamda “Muʼizzu-l-ansob” (Nasabnoma) kabi geneologik
manbalar Sulton Husayn Mirzo davri tarixini yoritishda muhim ahamiyatga ega.
Sulton Husayn Mirzoning siyosiy faoliyati va Xurosondagi davlat boshqaruvi
tahlili shuni koʻrsatadiki, uning hayoti va hukmronligi murakkab va ziddiyatli
voqealarga boy boʻlgan. Quyida uning faoliyatining asosiy bosqichlari va natijalari
keltiriladi.
Sulton Husayn Mirzoning kelib chiqishi va yoshlik yillari
Sulton Husayn Mirzo 1438-yil iyul oyida Hirot yaqinidagi Davlatxona saroyida
tugʻilgan. Uning nasabi ham ota (Gʻiyosiddin Mansur, Amir Temurning oʻgʻli
Umarshayx avlodidan), ham ona (Feruzabegim, Tayjut qabilasidan, nasabi
Chingizxongacha borib taqalishi daʼvo qilingan) tomonidan yuksak boʻlgan. Bundan
tashqari, u oʻzini Xoja Abdulloh Ansoriyning avlodi deb ham hisoblagan, ammo bu
daʼvo faqat Mirxond va Xondamir asarlarida uchraydi. “Abulbaqo” laqabi faqat bir
manbada tilga olingan. Keyinchalik, raqiblari ustidan qozongan gʻalabalari uchun
“Gʻoziy” yoki “Abulgʻoziy” unvonlariga sazovor boʻlgan. Uning Ogʻabegim va
Budoqbegim ismli ikki opasi boʻlgan. Sulton Husayn Mirzo 7 yoki 8 yoshida otasidan
ayrilgan va Mavlono Abdurahmon uning tarbiyasi bilan shugʻullangan boʻlishi
mumkin. U siyosiy maydonga 14 yoshida (1452-yil) onasining maslahati bilan
Abulqosim Bobur xizmatiga kirish orqali qadam qoʻygan.

Hokimiyat uchun kurash davri
Sulton Husayn Mirzoning hokimiyat uchun kurashi uzoq va mashaqqatli kechgan.
U dastlab ikki yil Abulqosim Bobur xizmatida boʻlgan, biroq Boburning amirlarga
koʻp inʼomlar berishi va Ulugʻbek xazinasi taqsimotidagi noroziliklar tufayli undan
yuz oʻgirgan. Keyinchalik Abu Said saroyiga borgan, ammo Abu Said undan
shubhalanib, Samarqand qalʼasida hibsga olgan. Onasi Feruzabegimning aralashuvi
bilan ozod etilgan. Samarqanddan qaytgach, yana Abulqosim Bobur xizmatiga qaytgan
va Bobur unga katta hurmat koʻrsatib, yiliga 100 ming dinor maosh tayinlagan.
Abulqosim Bobur vafotidan soʻng (1457-yil) yuzaga kelgan notinchliklar davrida
Sulton Husayn Mirzo Sanjar Mirzo (Ahmad ibn Umar Shayxning oʻgʻli) huzuriga
borib, uni qoʻllab-quvvatlagan va uning qizi Bigʻa Sultonbegimga uylangan. Bu uning
birinchi rasmiy nikohi boʻlib, toʻngʻich oʻgʻli Badiuzzamon shu ayoldan tugʻilgan.
Sanjar Mirzo Mashhadga ketganida, Husayn Mirzoni Marvda oʻz oʻrniga noib etib
tayinlagan. Biroq, Husayn Mirzo fursatdan foydalanib, Marvda qisqa muddat
hokimiyatni qoʻlga kiritgan, ammo tez orada Sanjar tarafdorlarining fitnasi tufayli
Marvni tark etishga majbur boʻlgan. Bu uning “qazoqlik” (sargardonlik) davrlarining
boshlanishi edi.
Bu davrda unga Hasan Charkas 200 kishilik qoʻshin bilan qoʻshilgan va bu uning
asosiy harbiy kuchini tashkil etgan. U Hasan Charkasning qizi Ofoqbegimga ham
uylangan. U bir muddat Marv yaqinidagi Moxon qishlogʻida, soʻngra Xorazmda
yashagan. Manbalarda uning qishni Marv bilan Xiva orasidagi sahroda oʻtkazgani qayd
etilgan. 1458-yil boshida atigi 22 nafar piyoda askar bilan Tojan (Tojin) tomon yoʻl
olgan, keyinchalik unga boshqalar ham qoʻshilib, askar soni 300 kishiga yetgan. 1458-
yil iyul oyida Alauddavla Mirzoning amaldori Bobo Hasanni magʻlub etib, Nisoni zabt
etgan. Bu uning birinchi yirik harbiy gʻalabasi edi. Shundan soʻng unga koʻplab amirlar
va lashkarlar qoʻshilib, Gurgon va butun Astrobodni Qoraquyunli turkmanlaridan
tortib olgan. 20 yoshida Astrobodda taxtga oʻtirgan.
Dastlab Abu Said nomiga xutba oʻqib, tanga zarb qilgan va elchi yuborgan. Bunga
javoban Abu Said uning oʻgʻli Badiuzzamonni onasi bilan birga Hirotdagi qamoqdan
ozod etgan. Abu Said uni turkmanlarga qarshi kurashga undab, “qaysi hududni tortib
olsang, oʻzingniki boʻladi,” - deb vaʼda bergan. Biroq, Abu Said Jahonshoh
Qoraquyunli bilan kelishuvga erishgach, Husayn Mirzo bilan muzokaralarni toʻxtatgan
va uning Astrobodga hujum qilish niyati fosh boʻlgan. Natijada, Husayn Mirzo
Xuroson sari yurish boshlagan, ammo Abu Saidga qarshi tura olmasligini bilib,
Astroboddan chiqib ketgan va 500 kishi bilan Xorazmga qochgan. Bu uning ikkinchi
“qazoqlik” davri edi.
Keyinchalik u Oʻzbek Ulusi hukmdori Abulxayrxonga yuzlangan hamda Vazir
shahri hukmdori Mustafoxon Oʻzbek bilan yaxshi munosabatlar oʻrnatib, uning singlisi
Boji Jamolbegimga uylangan. Biroq bu ittifoqdan foyda koʻrmay, yana Xorazmga

qaytgan. 1461-yilda Abu Said Movarounnahrga yoʻl olganidan foydalanib, Astrobodga
hujum qilib, Sulton Mahmud Mirzoni magʻlub etgan va shaharni egallab, bu safar oʻz
nomidan xutba oʻqitgan. Soʻngra Xurosonni zabt etish uchun yoʻl olib, Hirotni qamal
qilgan, ammo amirlar orasidagi nizolar va Abu Saidning qaytib kelishi sababli qamalni
toʻxtatib, Astrobodga qaytgan. U yerdan ham Abu Said qoʻshinlari yetib kelishi sababli
chiqib ketib, Xorazmdagi “Odoq” nomli joyga oʻrnashgan. Bu uning uchinchi
“qazoqlik” davri boʻlib, taxminan 3 yil davom etgan.

1463-yilda Vazir shahri aholisining Mustafoxon Oʻzbekdan noroziligidan
foydalanib, shu shaharni, Urganch va Xivani egallagan. Soʻngra Marvga yurish qilgan,
lekin Abu Said qoʻshinlarining kelgani sababli qamalni toʻxtatib, yana Xorazmga
qaytgan. Oʻsha yili yana Xurosonga hujum qilib, Torshiz viloyatida Abu Said
qoʻshinlaridan magʻlub boʻlgan va Xorazmni ham yoʻqotgan. Shu sababli,
Abulxayrxon Oʻzbekdan boshpana soʻragan, ammo Abulxayrxon vafot etib, uning
yordam olish umidlari puchga chiqqan.

Xuroson taxtiga oʻtirish va hukmronlikning dastlabki yillari
Kam sonli qoʻshinga tayanib, Sulton Husayn Mirzo yana Xuroson sari yurish
boshlagan. Bu vaqtda Abu Said Oqquyunli turkmanlarga qarshi urush uchun
Ozarbayjonga ketgan edi. Abu Saidning turkmanlar tomonidan oʻldirilgani haqida
xabar tarqalgach, Husayn Mirzo Hirotdagi tarafdorlari yordamida hijriy 873-yil
ramazon oyining 10-kuni (1469-yil 24-mart) shaharga kirib borgan va “Bogʻi
Zogʻon”da oʻz nomidan xutba oʻqitgan. Uning hayoti bu jihatdan Zahiriddin Boburga
oʻxshab ketadi, chunki u ham yoshligida koʻplab qiyinchiliklarga duch kelib, oxiroqibat hokimiyatga erishgan.
Taxtga chiqqach, dastlab shia mazhabidagi qarashlarini namoyon etib, 12 imom
nomidan xutba oʻqishga ruxsat bergan. Biroq, Abdurahmon Jomiy va Alisher
Navoiyning taʼsiri ostida bu qaroridan voz kechib, sunniylik yoʻnalishiga qaytgan.
Shunga qaramay, u diniy mutaassiblik koʻrsatmagan, balki diniy bagʻrikenglik
siyosatini olib borgan. Hijriy 886-yilda (1481) Balx atrofida hazrat Aliga nisbat
berilgan maqbara topilgach (keyinchalik “Mozori Sharif” deb nom olgan), shia
tarafdorlariga yana yon bosishni boshlagan. Uning shialikka moyilligi “qazoqlik”
davrlarida shialar tomonidan qoʻllab-quvvatlangani bilan izohlanishi mumkin.
Siyosiy ahamiyatga ega boʻlgan nikohni ham amalga oshirgan – u Abu Saidning
qizi Shahribonu Begimga uylanib, oʻz hukmronligiga huquqiy asos bergan.
Keyinchalik undan ajrashib, singlisi Poyanda Begimga uylangan. Davlat ishlarini
yuritish uchun Hirotda yangi “Murod bogʻi”ni (keyinchalik “Bogʻi Jahonoro”) barpo
etgan. Uning hukmronligi davrida duch kelgan birinchi jiddiy muammo Yodgor
Muhammad Mirzoning (Shohrux Mirzoning nabirasi) isyoni boʻlgan. Yodgor
Muhammad Uzun Hasan Oqquyunli yordamida Xuroson taxtiga daʼvogarlik qilgan.
1469-yil 15-sentyabrda Mashhad yaqinidagi Chonoron jangida Sulton Husayn Mirzo

uni magʻlub etgan. Biroq, Yodgor Muhammad yana qoʻshin toʻplab, Sulton Husayn
Mirzoning baʼzi amirlarining xiyonati va Sulton Ahmad Mirzoning hujumi tufayli
Hirotni tark etishga majbur boʻlgan paytda, 1470-yil 5-iyulda Hirotga kirib,
hokimiyatni qo‘lga olgan. Ammo koʻp oʻtmay, Sulton Husayn Mirzo Abu Saidning
oʻgʻillari ittifoqini tor-mor keltirib, Hirot aholisining Yodgor Muhammadning turkman
lashkaridan noroziligidan va uning tajribasizligidan foydalanib, Alisher Navoiy
yordami bilan shaharga yashirincha kirib kelgan va Yodgor Muhammadni qoʻlga olib,
qatl ettirgan (1470-yil avgust).

Davlat boshqaruvi va siyosiy faoliyatning asosiy yoʻnalishlari
Manbalarda Sulton Husayn Mirzoning davlat boshqaruvining aniq mexanizmlari,
maʼmuriy islohotlari yoki iqtisodiy siyosati haqida maʼlumotlar batafsil bayon
qilinmagan. Biroq, uning uzoq muddatli hukmronligi (qariyb 40 yil) davomida
Xurosonda nisbiy barqarorlikni taʼminlagani, Hirotni yirik madaniy va ilmiy markazga
aylantirgani uning davlat boshqaruvida muayyan tizim va samaradorlik boʻlganidan
dalolat beradi. Alisher Navoiy kabi nufuzli shaxslarning davlat ishlarida faol ishtirok
etgani, uning boshqaruviga katta yordam bergan. Uning diniy bagʻrikenglik siyosati
ham jamiyatda turli guruhlar oʻrtasidagi muvozanatni saqlashga xizmat qilgan boʻlishi
mumkin. Harbiy sohada u doimiy ravishda ichki va tashqi dushmanlarga qarshi kurash
olib borgan, bu esa kuchli va jangovar armiyaga ega boʻlishni taqozo etgan.
Hukmronligining keyingi davrlari va Xurosonning siyosiy ahvoli
Sulton Husayn Mirzo hukmronligining keyingi yillarida oʻgʻillari, xususan,
Badiuzzamon Mirzo bilan munosabatlari murakkablashgan va taxt vorisligi masalasi
dolzarb boʻlib qolgan. Bu ichki nizolar davlatning zaiflashishiga olib kelgan. Shu bilan
birga, shimoldan Shayboniyxon boshchiligidagi koʻchmanchi oʻzbeklarning hujumlari
kuchayib, Xuroson uchun jiddiy xavf tugʻdirgan. Sulton Husayn Mirzo umrining
soʻnggi yillarini ushbu xavfga qarshi kurashish bilan oʻtkazgan. U 1506-yilda
Shayboniyxonga qarshi yurish paytida vafot etgan. Uning vafotidan soʻng
Xurosondagi Temuriylar hukmronligi tezda barham topgan.
Sulton Husayn Mirzoning siyosiy faoliyati va davlat boshqaruvi natijalarini tahlil
qilish uning murakkab va koʻp qirrali shaxs boʻlganini koʻrsatadi. Uning hukmronlik
davri Temuriylar sulolasining Xurosondagi soʻnggi yuksalish davri boʻlib, bu davrda
siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotda muhim yutuqlarga erishildi, biroq ayni paytda
jiddiy muammolar va ziddiyatlar ham mavjud edi.
Sulton Husayn Mirzoning siyosiy strategiyalari va taktikalarini baholar ekanmiz,
uning uzoq yillar davomida hokimiyat uchun kurash olib borgani va bir necha bor
“qazoqlik”da yurgani uning irodali, chidamli va maqsad sari intiluvchan shaxs
boʻlganidan dalolat beradi. U oʻz raqiblariga qarshi kurashda ham harbiy kuchga, ham
diplomatik hiylalarga tayangan. Masalan, Abu Said bilan munosabatlarida u goh
ittifoqchi, goh dushman sifatida namoyon boʻlgan, bu esa uning vaziyatga qarab

moslashuvchan siyosat yuritganini koʻrsatadi. Astrobodni bir necha bor egallashi va
yoʻqotishi, soʻngra yana qaytarib olishi uning harbiy salohiyati va strategik fikrlash
qobiliyatidan darak beradi. Yodgor Muhammad Mirzoga qarshi kurashda u nafaqat
harbiy gʻalabaga erishdi, balki raqibining ichki zaifliklaridan va Hirot aholisining
noroziligidan mohirlik bilan foydalandi. Alisher Navoiy kabi sodiq va dono
maslahatchilarning yordami uning muvaffaqiyatlarida muhim rol oʻynagan.

Biroq, uning siyosatida kamchiliklar ham yoʻq emas edi. Xususan, oʻgʻillari bilan
munosabatlarining murakkablashuvi va taxt vorisligi masalasining oʻz vaqtida hal
etilmagani davlatning ichki birligiga putur yetkazdi. Bu holat, ayniqsa, Shayboniyxon
kabi kuchli tashqi dushman paydo boʻlgan bir paytda Xurosonning mudofaa
qobiliyatini zaiflashtirdi. Boburning “Boburnoma”da keltirishicha, Sulton Husayn
Mirzoning oʻgʻillari koʻpincha oʻzaro nizolashib, otasiga qarshi bosh koʻtarganlar, bu
esa markaziy hokimiyatni obroʻsizlantirgan.

Uning davlat boshqaruv tizimining oʻziga xos xususiyatlariga kelsak, Sulton
Husayn Mirzo markazlashgan davlatni saqlab qolishga harakat qilgan boʻlsa-da,
amalda viloyatlardagi hokimlarning mustaqilligi kuchli boʻlgan. Uning davrida Hirot
yirik maʼmuriy markaz sifatida faoliyat yuritgan, davlat devoni va boshqa idoralar
mavjud boʻlgan. Alisher Navoiyning muhrdorlik va boshqa yuqori lavozimlarda
ishlagani uning davlat boshqaruvida faol ishtirok etganidan dalolat beradi. Sulton
Husayn Mirzoning diniy siyosati ham muhokamaga loyiq. U dastlab shialikka moyillik
koʻrsatgan boʻlsa-da, keyinchalik sunniylik yoʻliga qaytgan. Bu uning siyosiy
vaziyatga qarab oʻz pozitsiyasini oʻzgartirishi mumkinligini yoki Jomiy va Navoiy
kabi sunniy ulamolar va amirlarning taʼsiri kuchli boʻlganini koʻrsatadi. Mozori
Sharifning topilishi va unga eʼtibor qaratilishi uning shia anʼanalariga ham hurmat
bilan qaraganini anglatishi mumkin. Umuman olganda, u diniy bagʻrikenglik siyosatini
olib borgan, bu esa turli mazhab vakillarining birgalikda yashashiga imkon bergan.

Sulton Husayn Mirzo hukmronligining Xurosondagi siyosiy, iqtisodiy va
madaniy hayotga taʼsiri beqiyosdir. Uning davrida Hirot sharqning eng yirik madaniy
markazlaridan biriga aylandi. Adabiyot, sanʼat, meʼmorchilik, xattotlik va kitobat
sanʼati yuksak darajada rivojlandi. Sulton Husayn Mirzoning oʻzi ham shoir boʻlgan
va “Husayniy” taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. U Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy,
Kamoliddin Behzod kabi buyuk isteʼdod sohiblariga homiylik qilgan. Bu davrda
koʻplab madrasalar, xonaqohlar, kutubxonalar va boshqa jamoat binolari qurilgan.
Iqtisodiy jihatdan, nisbiy barqarorlik tufayli savdo-sotiq va hunarmandchilik
rivojlangan, biroq doimiy harbiy yurishlar va ichki nizolar iqtisodiyotga salbiy taʼsir
koʻrsatmay qolmagan.

Uning shaxsiyatining tarixiy bahosiga kelsak, Sulton Husayn Mirzo Temuriylar
sulolasining soʻnggi qudratli hukmdori sifatida tarixda qoldi. Uning “Gʻoziy” unvoni
islom dinini himoya qilish va kengaytirish yoʻlidagi saʼy-harakatlarini aks ettiradi.

Uning homiylik faoliyati esa Temuriylar Uygʻonish davrining yorqin namoyandasi
boʻlishiga imkon berdi. Biroq, uning hukmronligining soʻnggi yillaridagi zaifliklar va
ichki parokandalik Xurosonning Shayboniylar tomonidan osonlikcha bosib olinishiga
zamin yaratdi. Keltirilgan manbalarning ishonchliligi masalasida shuni aytish
mumkinki, Mirxond, Xondamir, Bobur kabi tarixchilar voqealarga bevosita guvoh
boʻlgan yoki ishonchli shaxslardan maʼlumot olganlar. Shu bilan birga, ularning
asarlarida muayyan hukmdorlarga yoki guruhlarga yon bosish holatlari uchrashi
mumkin. Masalan, Sulton Husayn Mirzoning nasabi haqidagi ayrim daʼvolar (Xoja
Abdulloh Ansoriyga bogʻlanishi) faqat ayrim manbalarda uchraydi va boshqa
tarixchilar tomonidan tasdiqlanmagan. Shuningdek, Torshizdagi magʻlubiyat kabi
noxush voqealar baʼzi tarixchilar tomonidan yumshatib koʻrsatilgan yoki hatto gʻalaba
sifatida talqin qilingan. Bu esa tarixiy manbalarni tanqidiy tahlil qilish zaruratini yana
bir bor taʼkidlaydi. Sulton Husayn Mirzo davri Temuriylar tarixidagi muhim bir
bosqich boʻlib, uning merosi keyingi davrlarga ham oʻz taʼsirini koʻrsatdi. Uning
madaniy yutuqlari Oʻrta Osiyo va qoʻshni mamlakatlar madaniyatining rivojlanishiga
turtki boʻldi. Uning siyosiy faoliyati esa keyingi hukmdorlar uchun ham saboq boʻlib
xizmat qildi.

XULOSA VA TAKLIFLAR
Sulton Husayn Mirzo Temuriylar sulolasining Xurosondagi so‘nggi yirik
hukmdori sifatida tarixda chuqur iz qoldirgan. Uning qariyb qirq yillik, ziddiyatli
voqealarga boy hukmronligi davri Xuroson uchun nisbiy barqarorlik, iqtisodiy
yuksalish va yuksak madaniy taraqqiyot davri bo‘ldi.
Sulton Husayn Mirzo uzoq va mashaqqatli kurashlar, jumladan, “qazoqlik”da
yurish orqali hokimiyatga kelib, bu jarayonda qat’iyatlilik va siyosiy moslashuvchanlik
kabi fazilatlarni namoyon etdi. Davlat boshqaruvida markazlashgan hokimiyatni
saqlashga intilgan bo‘lsa-da, suyurgʻol tizimi va mahalliy amirlarning nufuzi
yuqoriligicha qoldi, biroq Alisher Navoiy kabi sadoqatli arboblar yordamida ma’muriy
tartib va adolatni ta’minlashga harakat qildi.
Sulton Husayn Mirzoning murakkab sharoitlarda davlatchilikni saqlab qolish,
tinchlikni ta’minlash hamda ilm-fan va madaniyatni rivojlantirishga qo‘shgan hissasi
uning siyosiy va madaniy merosining Oʻrta Osiyo tarixi va madaniyatida o’chmas iz
qoldirganini belgilaydi. Uning faoliyatini o‘rganish Temuriylar davri tarixini
chuqurroq anglash va milliy madaniy merosni qadrlash uchun muhim ahamiyatga ega.
Husayn Boyqaro davrining hali yana yetarlicha tadqiq etilmagan jihatlari mavjud
bo‘lib, madaniy meros namunalari, xalq xo‘jaligi, xalqaro aloqalar singari ko‘plab
mavzularda ilmiy izlanishlar davom ettirilishi tariximizni yosh avlodlarga
tanishtirishga va tasavvurlarini boyitishga xizmat qiladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1. Aka İ. (1995). Timurlular. – Ankara.
2. Davlatshoh Samarqandi. (1385/2006). Tadhkirat al-Shu’ara (F. Alaqa,
Tahrir.). – Tehron.
3. Farahani Mofrad M. (1383/2004). Peyvand-i Siyasat va Farhang dar Asr-i
Zaval-i Timuriyan va Zohur-i Safaviyan. – Tehron.
4. Fazlallah bin Rouzbehan. (1382/2003). Alam Aray-i Amini (M. A. Ashiq,
Tahrir.). – Tehron.
5. Mirkhond M. (1380/2001). Ravdat al-Safa (J. Kianfar, Tahrir.). – Tehron.
6. Navoiy, A. (1341/1962). Asnad va Maktubat-i Tarikhi (Az Timur ta Shah
Ismail). – Tehron.
7. Qazvini, Y. (1363/1984). Lab al-Tavarik. – Tehron.
8. Sam Mirzo Safavi. (1384 sh./2005). Tuhfat-i Sami (R. al-D. H. Farakh,
Tahrir.). – Tehron.
9. Самарқандий, А. (2008). Матлаи саъдайн ва мажмаи баҳрайн. – Тошкент:
Ўзбекистон.
10. Хондамир, Ғ. (2013). Ҳабиб ус-сияр фи ахбори афроди башар. –
Тошкент: Ўзбекистон.

REFERENCES:
1. Aka İ. (1995). Timurlular. – Ankara. (In Turkish)
2. Davlatshoh Samarqandi. (1385/2006). Tadhkirat al-Shu’ara (F. Alaqa,
Tahrir.). – Tehron. (In Iranian)
3. Farahani Mofrad, M. (1383/2004). Peyvand-i Siyasat va Farhang dar Asr-i
Zaval-i Timuriyan va Zohur-i Safaviyan. – Tehron. (In Iranian)
4. Fazlallah bin Rouzbehan. (1382/2003). Alam Aray-i Amini (M. A. Ashiq,
Tahrir.). – Tehron. (In Iranian)
5. Mirkhond M. (1380/2001). Ravdat al-Safa (J. Kianfar, Tahrir.). – Tehron. (In
Iranian)
6. Navoiy, A. (1341/1962). Asnad va Maktubat-i Tarikhi (Az Timur ta Shah
Ismail). – Tehron. (In Iranian)
7. Qazvini, Y. (1363/1984). Lab al-Tavarik. – Tehron. (In Iranian)
8. Sam Mirzo Safavi. (1384 sh./2005). Tuhfat-i Sami (R. al-D. H. Farakh,
Tahrir.). – Tehron.
9. Samarqandiy, A. (2008). Matlai sa’dayn va majmai bahrayn. – Toshkent:
O‘zbekiston. (In Uzbek)
10. Xondamir, G’. (2013). Habib us-siyar fi axbori afrodi bashar. – Toshkent:
Oʻzbekiston. (In Uzbek)

AMIR TEMUR MEROSI VA UCHINCHI RENESSANS:
TARIXIY TAJRIBANING BUGUNGI AHAMIYATI

AMIR TEMUR’S LEGACY AND THE THIRD RENAISSANCE:
THE CONTEMPORARY SIGNIFICANCE OF HISTORICAL EXPERIENCE

НАСЛЕДИЕ АМИРА ТЕМУРА И ТРЕТИЙ РЕНЕССАНС:
СОВРЕМЕННОЕ ЗНАЧЕНИЕ ИСТОРИЧЕСКОГО ОПЫТА

Asqarov Akbar Asadovich
Xoja Buxoriy o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi o‘qituvchisi,

Oriental universiteti magistranti
Tel.: +998 91 963-45-00

E-mail: asqarov.a@gmail.com

Annotatsiya: Ushbu maqolada buyuk davlat arbobi Amir Temur merosining
zamonaviy O‘zbekistonning ijtimoiy-siyosiy, madaniy va ma’naviy taraqqiyotidagi
muhim o‘rni tahlil qilinadi. Xususan, “Temur tuzuklari” asarida aks etgan adolat, ilmfan, samarali rahbarlik madaniyati, ijtimoiy intizom va davlat boshqaruvining asosiy
tamoyillari chuqur o‘rganiladi hamda ularning O‘zbekistonning “Uchinchi Renessans”
g‘oyasi bilan uzviy bog‘liqligi ilmiy asoslanadi. Maqolada Temuriylar davridagi
madaniy-ma’rifiy muhit va kutubxona, madrasa an’analarining bugungi ta’lim-tarbiya
va islohotlar jarayoniga ko‘rsatadigan ijobiy ta’siri ochib beriladi. Shuningdek, Amir
Temur merosining global miqyosda davlat boshqaruvi va madaniyat sohasidagi
dolzarbligi, shu jumladan, uning xalqlar o‘rtasidagi hamkorlik va tinchlikni
ta’minlashdagi strategiyalarining bugungi kunda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan jihatlari
ko‘rib chiqiladi. Maqola tarixiy tajribani zamonaviy sharoitda qo‘llash imkoniyatlarini
ochib berishga qaratilgan bo‘lib, O‘zbekistonning global miqyosda intellektual va
madaniy rivojlanishdagi o‘rnini mustahkamlashga xizmat qiladi.

Kalit so‘zlar: Amir Temur, Temur tuzuklari, Uchinchi Renessans, tarixiy meros,
davlat boshqaruvi, ilm-fan, madaniyat, ta’lim.

Annotation: In the article the significant role of the legacy of the great statesman
Amir Temur in the socio-political, cultural, and educational development of modern
Uzbekistan is analyzed. Specifically, it thoroughly examines the core principles
outlined in “Temur’s Code” (“Tuzuklari”), such as justice, science, effective leadership
culture, social discipline, and state governance, and provides a scholarly basis for their
intrinsic connection to the concept of the “Third Renaissance” in Uzbekistan. The
article elucidates the cultural and educational environment of the Temurid era,
particularly the traditions of libraries and madrasas, and highlights their positive impact
on contemporary education and reform processes. Furthermore, it explores the global
relevance of Amir Temur’s legacy in the fields of state governance and culture,

including the applicability of his strategies for fostering cooperation and peace among
nations in today’s context. The study aims to reveal the potential for applying historical
experience to modern conditions, contributing to the strengthening of Uzbekistan’s
intellectual and cultural position on a global scale.

Keywords: Amir Temur, Temur’s Code, Third Renaissance, historical legacy,
state governance, science, culture, education.

Аннотация: В статье анализируется значительная роль наследия великого
государственного деятеля Амира Темура в социально-политическом,
культурном и духовном развитии современного Узбекистана. В частности,
глубоко исследуются основные принципы, изложенные в «Уложение Темура»,
такие как справедливость, наука, культура эффективного управления,
социальная дисциплина и государственное управление, а также научно
обосновывается их неразрывная связь с концепцией «Третьего Ренессанса» в
Узбекистане. В статье раскрывается культурно-просветительская среда эпохи
Темуридов, в частности традиции библиотек и медресе, и подчеркивается их
положительное влияние на современные процессы образования и реформ. Кроме
того, рассматривается глобальная актуальность наследия Амира Темура в сфере
государственного управления и культуры, включая применимость его стратегий
для укрепления сотрудничества и мира между народами в современных
условиях. Статья направлена на раскрытие возможностей применения
исторического опыта в современных реалиях, способствуя укреплению
интеллектуального и культурного статуса Узбекистана на глобальной арене.

Ключевые слова: Амир Темур, Уложение Темура, Третий Ренессанс,
историческое наследие, государственное управление, наука, культура,
образование.

KIRISH
Bugungi O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan keng qamrovli islohotlar, ayniqsa
“Uchinchi Renessans” g‘oyasining ilgari surilishi milliy tarix, ma’naviyat va
davlatchilik merosiga yangicha qarashni talab qilmoqda. Uchinchi Renessansga
eltuvchi yo‘l bu o‘z tariximizni, ajdodlarimiz qoldirgan bebaho merosni chuqur
anglash, uni zamon ruhiga mos holda rivojlantirish yo‘lidir. Shu nuqtai nazardan
qaralganda, Amir Temur va uning merosi, xususan “Temur tuzuklari” asari, nafaqat
tarixiy xotiraning bir bo‘lagi, balki milliy taraqqiyotning bugungi bosqichida g‘oyaviyma’naviy manba sifatida katta ahamiyat kasb etadi.
Amir Temur o‘rta asr sharq siyosiy tafakkurida o‘ziga xos maktab yaratgan buyuk
sarkarda va davlat arbobi sifatida tanilgan. Uning siyosiy qarashlari, davlatni
markazlashtirishga qaratilgan islohotlari, ijtimoiy adolat va harbiy intizom
tamoyillariga asoslangan boshqaruv tizimi “Temur tuzuklari” asarida mujassam

ifodalangan. Ushbu asarda adolat, ilm-fan, diniy bag‘rikenglik, malakali kadrlar
tayyorlash, xalq farovonligini ta’minlash kabi g‘oyalar asosiy o‘rinni egallaydi. Bu
qarashlar nafaqat o‘z davrida samarali bo‘lgan, balki bugungi kunda ham dolzarbligini
yo‘qotmagan universal qadriyatlar sirasiga kiradi.

Uchinchi Renessans g‘oyasi bugungi O‘zbekiston taraqqiyotining g‘oyaviy va
strategik asosidir. Uning negizida tarixiy tajribani zamonaviy taraqqiyot bilan
uyg‘unlashtirish yotadi. Temuriylar davridagi Renessans – ilm-fan, san’at,
me’morchilik va davlat boshqaruvi sohalarida yuzaga chiqqan yuksalish bugungi
islohotlar uchun kuchli tarixiy tayanch vazifasini o‘tamoqda. Amir Temur tomonidan
yaratilgan ilg‘or boshqaruv tizimi, yoshlarni tarbiyalashdagi yondashuvlar, bilim va
malakaga e’tibor, ijtimoiy barqarorlik va adolatga asoslangan siyosat – bularning
barchasi zamonaviy O‘zbekiston siyosiy-iqtisodiy modelida o‘z aksini topmoqda.

MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
“Temur tuzuklari” asari Amir Temurning davlat boshqaruvi, adolat, ijtimoiy
intizom va markazlashgan davlat tuzilishi tamoyillari bo‘yicha muhim manba sifatida
o‘rganilgan. Ushbu asarni tahlil qilgan olimlarning tadqiqotlari asarning tarixiy,
huquqiy va zamonaviy ahamiyatini yoritadi. Quyida ushbu mavzu bo‘yicha bir qator
muhim tadqiqotlarning tahlili keltiriladi.
T. Murodullayevning “Amir Temurning “Temur tuzuklari” asari: dolzarbligi va
bugungi kundagi ahamiyati” nomli ishida asarning zamonaviy O‘zbekiston
davlatchiligi kontekstidagi ahamiyatiga e’tibor qaratadi. Shuningdek, u Amir
Temurning davlat boshqaruvi tajribasining bugungi kunda islohotlar va milliy o‘zlikni
mustahkamlash jarayonlariga ta’sirini tahlil qiladi.
M. Abdujabbarova, O. Davlatov, K. Sultanovning “The History of the
Development of the Foundations of Public Administrations of Amir Temur: “Temur
Tuzuklari” as the Basis of Statehood” nomli maqolasi “Tuzuklar”ning davlat
boshqaruvi asoslarini shakllantirishdagi rolini xorijiy nuqtai nazardan o‘rganadi.
Mazkur maqolalardan farqli ravishda, ayni Uchinchi Renessans davrini boshlash
arafasida “Temur Tuzuklari” asarining ahamiyati yanada ortgani sabablari quyida tahlil
qilinadi.

TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu tadqiqotda “Temur tuzuklari” asarining tarixiy-tahliliy va qiyosiy metodlar
orqali o‘rganilishi ko‘zda tutiladi. Manbalar tahlili, tarixiy hujjatlar va ilmiy
adabiyotlarni sintez qilish yo‘li bilan Amir Temur merosining “Uchinchi Renessans”
g‘oyasiga ta’siri aniqlanadi.

TAHLIL VA NATIJALAR
Amir Temur merosining bugungi kundagi ahamiyati, avvalo, tarixiy xotira va
g‘ururni tiklash, o‘zlikni anglash, davlat idoralarida mas’uliyat va samimiy xizmat

tamoyillarini targ‘ib etish orqali namoyon bo‘lmoqda. “Temur tuzuklari”dagi har bir
band rahbarlar uchun mas’uliyat darsidir. Bu asar nafaqat tarixchilar, balki
siyosatchilar, pedagoglar, davlat xizmatchilari va yoshlar tarbiyachilari uchun ham
muhim manbadir. Shu bilan birga, uning ta’lim va tarbiya sohasida, g‘oyaviy-ma’naviy
targ‘ibotda qo‘llanilishi Uchinchi Renessans g‘oyalarini hayotga tatbiq etishda muhim
o‘rin tutadi.

Amir Temur tomonidan asos solingan buyuk saltanat va undagi boshqaruv
tizimining nazariy asoslarini bayon etuvchi eng muhim manbalardan biri bu “Temur
tuzuklari” asaridir. Ushbu asar Temuriylar davridagi siyosiy-huquqiy tafakkur, davlat
qurilishi, harbiy boshqaruv, intizom, axloqiy qadriyatlar va ilm-fanga bo‘lgan
munosabatning o‘ziga xos ifodasidir. Asar tarkibidagi har bir tamoyil, har bir band
zamonaviy davlatchilik poydevoriga asos bo‘la oladigan darajada chuqur fikr va
tajribaga tayanadi.

Ammo asarning yaratilish va tarqalish tarixi, xususan uning fors tilidagi tarjimasi
bilan bog‘liq muammolar, bugungi kunda ham ilmiy muhokamalar mavzusi bo‘lib
qolmoqda. Aksar tadqiqotchilar “Temur tuzuklari”ning Hindistonda Shoh Jahon
farmoni bilan tarjima qilinganini ilgari surishadi. Biroq bu fikr tarixiy va
manbashunoslik jihatidan shubhali sanaladi. Tadqiqotchi B. Ahmedovning fikricha,
agar asarning asl nusxasi Hindistonda mavjud bo‘lganida edi, Shoh Jahon uni o‘z
tarixchilari orqali tarjima qildirgan bo‘lardi. Shuningdek, Shoh Jahon o‘z davrining
yirik olimi va tarix bilimdoni Shayxulislom Muhammad Afzal Buxoriyga tarjimani
ko‘rib chiqish vazifasini berganida, mavjud nusxa bilan solishtirishni ham buyurgan
bo‘lardi (Ахмедов Б., 1996: 4). Bunday topshiriqning yo‘qligi esa, asarning
Hindistonga allaqachon tarjima qilingan holda kelganligini ko‘rsatadi.

“Temur tuzuklari”ning fors tiliga tarjimasi Mir Abu Tolib al-Husayniy at-
Turbatiy nomi bilan bog‘liq. U o‘zining “Qissayi Temur” nomli qo‘lyozma asari
muqaddimasida bu haqda shunday yozadi: “...ikkita sharafli zot – Haram sohibi va
Yaman hokimi Ja’far Bostoniyning kutubxonasida bir kitobga ko‘zim tushdi. Uni o‘qib
chiqqach, angladimki, bu to‘liq holda Sohibqiron Amir Temur Ko‘ragonning o‘z
so‘zlaridan iborat kitob bo‘lib, u unda yetti yoshidan to qirq yoshigacha kechirgan
hayotini, qanday qilib sultonlik maqomiga yetgani, qanday xosiyatlar bilan yetti iqlim
mamlakatlariga farmonravolik qilgani haqida yozgan... Uni fors tiliga tarjima qilib,
kitob holiga keltirdim, toki podshohlarga qo‘llanma bo‘lsin”12.

Mazkur so‘zlardan shuni anglash mumkinki, Turbatiy tarjimani Hindistonda
emas, balki Shoh Jahonga taqdim etishdan avval bajargan va uni yangi asar sifatida
taqdim qilgan. Bu holat asarning dastlabki nusxasi Markaziy Osiyoda yozilganligini
va keyinchalik fors tiliga tarjima qilinib Hindistonga olib kelinganini isbotlaydi.

12 Saltikov-Shedrin nomidagi Rossiya milliy kutubxonasi. Qo‘lyozmalar bo‘limi. Inventar № ТНС 107.

Bu tarixiy faktlar shuni ko‘rsatadiki, “Temur tuzuklari” o‘z davrida siyosiy va
ma’naviy qo‘llanma sifatida tuzilgan bo‘lib, uning yozilishida Amir Temurning
bevosita ishtiroki va o‘z hayotiy tajribasiga tayanilgan. Asar bugungi kunda nafaqat
tarixiy manba, balki rahbarlik madaniyati, yoshlar tarbiyasi, davlat boshqaruvi va
strategik fikrlashda foydalaniladigan g‘oyaviy-ma’naviy meros sifatida
baholanmoqda.

“Temur tuzuklari” asarining keyingi davrlarda o‘zbek tiliga qilingan tarjimalari
haqida 1996-yilda Toshkentda chop etilgan “Temur tuzuklari” kitobi muqaddimasida
quyidagicha ma’lumot berilgan: “Tuzuki Temuriy” to‘liq holda Xorazm (Xiva)da
Muhammad Yusuf ar-Roziy tomonidan hijriy 1273-yilda (milodiy 1856–1857) va
Pahlavoniy Niyoz Devon tomonidan 1858-yilda eski o‘zbek tiliga tarjima qilingan.
Shuningdek, asarning eski o‘zbek tiliga qilingan yana bir nusxasi mavjud bo‘lib, u
to‘liq emas. Unda faqat Sohibqiron hazratlarining 39 yoshigacha bo‘lgan hayoti va
tarixiy voqealari bayon etilgan, xolos. Ushbu tarjima Qo‘qon xoni Muhammad Alixon
(1821/22–1858/59)ning topshirig‘i bilan Xo‘jand qozikalonlaridan biri bo‘lgan
Nabijon Maxdum tomonidan amalga oshirilgan.

Yuqorida tilga olingan tarjimalar “Temur tuzuklari” asarining o‘zbek madaniy
muhitida keng tarqalganligini va uning keyingi tarixiy bosqichlarda ham dolzarb
ahamiyatga ega bo‘lganligini ko‘rsatadi. Ayniqsa, XIX asr o‘rtalarida asarning bir
necha bor eski o‘zbek tiliga tarjima qilinishi uning xalq ongidagi mavqeini saqlab
qolganidan dalolat beradi. So‘nggi yillarda esa “Temur tuzuklari”ning zamonaviy
o‘zbek tiliga ham bir necha tarjimalari chop etilgan bo‘lib, bu tarjimalar asarning ilmiytarixiy qiymatini keng auditoriyaga yetkazishga xizmat qilmoqda.

“Temur tuzuklari”dagi o‘n ikki toifa – bu Amir Temur tomonidan saltanatni har
tomonlama mustahkamlashga qaratilgan tizimli yondashuvning ifodasidir. Har bir toifa
davlat va jamiyatning muhim ijtimoiy-siyosiy, diniy, harbiy, ilmiy va iqtisodiy
qatlamlarini qamrab oladi. Ulardan har biriga tegishli vazifalar, tartib va munosabatlar
tizimi aniq belgilangan. Bu tizim quyidagilar orqali jamiyatni uyg‘unlashtirish, davlat
boshqaruvida har bir qatlamning o‘rnini belgilash va bu orqali ichki barqarorlikni
ta’minlashga qaratilgan.

 din va axloq asoslari (sayyidlar, ulamo, sufiylar),
 siyosiy va harbiy boshqaruv (amirlari, vazirlar, maslahatchilar, sipohiylar),
 ilm-fan va texnik taraqqiyot (tabiblar, muhandislar, muvaqqitlar, muhaddislar),
 madaniyat va tarixiy xotira (qissaxonlar, rivoyatchilar),
 xalq bilan bevosita aloqada bo‘lish (hunarmandlar, sayohatchilar, karvonsaroy
vakillari)
Amir Temur o‘z davlati tuzilmasini astronomik tizimga (o‘n ikki burj) va tabiiy
vaqt aylanishi (o‘n ikki oy) bilan qiyoslagani esa davlatni muvozanatli va fazoviy
uyg‘unlikda tasavvur qilishga asoslangan chuqur falsafiy yondashuvni ifodalaydi.

Bu tizim hozirgi O‘zbekistonda shakllanayotgan Uchinchi Renessans uchun
muhim g‘oyaviy va amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi:

1. Ilm, din va siyosat uyg‘unligi – zamonaviy O‘zbekiston taraqqiyotida ilm-u
ma’rifat, diniy bag‘rikenglik va davlat boshqaruvi uyg‘unligini shakllantirishda
bevosita namunadir.

2. Kadrlar siyosatining tarixiy ildizlari – davlat xizmatida mas’uliyat, sadoqat va
shijoat asosida tanlov qilish tamoyillari temuriylar tajribalariga tayangan holda
mukammallashmoqda.

3. Ilm-fan, hunarmandchilik va iqtisodiy faoliyatga e’tibor – innovatsiya,
texnologik taraqqiyot va xalqaro savdo aloqalari temuriylar davridagi keng
dunyoqarash bilan uyg‘unlashmoqda.

4. Yoshlar tarbiyasi va tarixiy xotira – “Temur tuzuklari”dagi axloqiy mezonlar
va namunaviy rahbarlik tamoyillari bugungi yoshlarda milliy g‘urur, mas’uliyat va
vatanparvarlik tuyg‘usini shakllantirishda foydali manbadir.

“Temur tuzuklari”ning ushbu qismida Amir Temur davlat boshqaruvida adolat,
mas’uliyat, intizom va axloqiy poklik tamoyillarini qat’iy tatbiq etganini ko‘rish
mumkin. U o‘g‘il va qarindoshlarining taxt uchun da’vogarligiga qarshi, ichki
urushlarning oldini olish maqsadida siyosiy ehtiyotkorlikni ustuvor qo‘ygan.
Amirlardan tortib, sipohiylar, moliya vazirlari, dorug‘a va hokimlargacha bo‘lgan
barcha tabaqadagi amaldorlarning faoliyati qat’iy nazorat ostida bo‘lgan.

Temur shaxsiy adovat, hasad va tuhmat asosida chiqarilgan qarorlarning davlatga
yetkazadigan zararini anglab, adolatli tekshiruvsiz jazolashni qoralaydi, ayniqsa
maslahatchilar va vazirlar haqida yolg‘on xabarlar asosida chora ko‘rishdan
ogohlantiradi. Shuningdek, iqtisodiy javobgarlik, harbiy tartib, sud-huquq tizimining
shariat va urfga asoslangan holda ishlashini ta’minlash kabi tamoyillar bayon etiladi.

Temur va temuriylar davrida madrasalar oliy ta’lim muassasasi vazifasini
bajargan bo‘lib, ular nafaqat diniy, balki dunyoviy bilimlar beruvchi yuksak ilm
maskanlari sifatida faoliyat yuritgan. Movarounnahr va Xuroson viloyatlarida davlat
arboblari va badavlat shaxslar homiyligida barpo etilgan ko‘plab madrasalar faoliyat
ko‘rsatgan. Islom olamida ilk madrasa X asrda Buxoroda tashkil etilgan bo‘lib, bu
an’ana keyingi asrlarda temuriylar davrida yuksak taraqqiyot cho‘qqisiga chiqqan.

Madrasalarda ilohiyot fanlari bilan bir qatorda fiqh, mantiq, matematika,
geometriya, falakiyot, tibbiyot, tarix, jug‘rofiya, adabiyot, aruz ilmi, arab tili kabi
dunyoviy fanlar ham o‘qitilgan. Bu muassasalarda o‘z davrining eng yetuk olim va
mutaxassislari dars bergan, ularga belgilangan maosh to‘langan. 1404-yilda Amir
Temurning rafiqasi Saroymulk xonim Samarqandda o‘z otasi – Qozonxon merosiga
tayangan holda hashamatli madrasa qurdirdi. Bu madrasa ilmiy salohiyati va me’moriy
go‘zalligi bilan alohida ajralib turgan.

Temuriylar hukmronligining ikkinchi markazi bo‘lgan Hirot shahrida ham yirik
madrasa va xonaqohlar mavjud bo‘lib, Xondamirning ma’lumotlariga ko‘ra, bu yerda
36 ta madrasa faoliyat yuritgan. Hirotga turli mamlakatlardan talabalar tahsil olish
uchun kelgan. Bilim dargohlaridan, ayniqsa, amir Feruzshoh madrasasi va xonaqohi,
shuningdek, Injil kanali bo‘yidagi Doru-sh-shifo shifoxonasiga qarama-qarshi
joylashgan Ixlosiya madrasasi va Xalosiya xonaqohi katta shuhrat qozongan. Bu
muassasalar Husayn Boyqaro davrida barpo etilgan bo‘lib, u yerda mashhur olimlar
dars bergan.

Temuriylar davridagi mashhur mudarrislar orasida Burhoniddin Atoulloh
Nishopuriy, qozikalon Ixtiyoriddin Hasan Jurobiy, amir Murjoz va Fasihiddin
Muhammad Nizomiylar bor edi. Madrasalardagi tahsil tanlov asosida olib borilgan: har
oylik imtihonlarda sust o‘quvchilar o‘qishdan chetlatilgan, faqat iqtidorli talabalar
o‘qishni davom ettirgan.

Ulug‘bek tomonidan Buxoro va G‘ijduvonda bittadan, Samarqandda esa ikkita
madrasa barpo ettirilgan. Bundan tashqari, o‘sha davrda Samarqandda Xonim,
Qutbiddin Sadr va Muhammad Sulton madrasalari ham faoliyat ko‘rsatgan.

Madrasalar, xonaqohlar va kutubxonalar ilm-ma’rifatning amaliy asosiga
aylangan. Talabalar fanning turli sohalariga doir ko‘plab asarlarni o‘rganar edilar.
Temur va uning avlodlari saroylarida esa qadimgi dunyo va o‘rta asrga oid noyob
qo‘lyozmalar saqlanadigan boy kutubxonalar mavjud bo‘lgan. Samarqandda Amir
Temur va Ulug‘bek, Hirotda esa Shohrux, Boysung‘ur, Husayn Boyqaro va Alisher
Navoiy kutubxonalari ilm-ma’rifat markazlari sifatida mashhur bo‘lgan.

Amir Temur tomonidan yaratilgan “Temur tuzuklari” asari nafaqat siyosiy va
harbiy boshqaruv mezonlarini belgilab bergan, balki ilm-fan, ta’lim va ma’rifat
sohalarini rivojlantirishda ham mustahkam nazariy asos bo‘lib xizmat qilgan. Asarda
ilmga, donishmandlarga, ulamolarga va mutafakkirlarga e’tibor berish, ularni himoya
qilish, ulardan maslahat olish va doimo muloqotda bo‘lish zarurligi qat’iy ifodalangan.
Temur “o‘n ikki tarmoq” tamoyiliga asoslangan saltanat tuzilmasida sayyidlar, ulamo,
fozillar, oqil kishilar, mudarrislar, tabiblar, muhandislar, munajjimlar, qissaxonlar,
so‘fiy mashoyixlarni davlat barqarorligi va taraqqiyoti uchun alohida ijtimoiy qatlam
sifatida ajratib ko‘rsatgan.

Aynan shu yondashuv Temuriylar davrida madrasalar, xonaqohlar va
kutubxonalar faoliyatining yuksak darajada tashkil etilishiga zamin yaratdi. Ularning
asosiy vazifasi nafaqat diniy bilim berish, balki zamonaviy dunyoviy fanlarni –
matematika, mantiq, tibbiyot, falakiyot, tarix, jug‘rofiya, adabiyot kabi sohalarni
o‘qitish bo‘ldi. Bu esa “Temur tuzuklari”da ko‘zda tutilgan ilmiy tafakkurni davlat
boshqaruvi bilan uzviy bog‘lash g‘oyasining amaliy natijasi edi.

Madrasalarning rivoji, u yerda faqat iqtidorli talabalar tahsil olishi,
o‘qituvchilarga maosh belgilanishi, imtihon tizimining joriy etilishi – bularning

barchasi Temuriylar tomonidan “Temur tuzuklari”da ko‘rsatilgan ilm-fanga
asoslangan boshqaruv modelining davomiyligidir. Ayniqsa, Temuriylar hukmronligi
davrida barpo etilgan kutubxonalar, jumladan, Ulug‘bek, Shohrux, Boysung‘ur,
Husayn Boyqaro, Alisher Navoiy kutubxonalari nafaqat ilmiy markaz, balki davlat
siyosatining ma’rifiy tayanchi sifatida faoliyat yuritgan.

Temur o‘z tuzuklarida donishmandlarning maslahatini eshitishni, tarixiy
tajribadan o‘rganishni, ishonchli kishilarga ilmiy mas’uliyat yuklashni buyurgan. Bu
tamoyillar Alisher Navoiy kutubxonasini Xondamirga, Husayn Boyqaro kutubxonasini
Behzodga ishonib topshirishda ham yaqqol namoyon bo‘ladi.

Shuningdek, “Temur tuzuklari”da keltirilgan davlatni bilim va odob bilan
boshqarish g‘oyasi Uchinchi Renessans g‘oyasi bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, ilmma’rifat, tarixiy tafakkur, tafsir, falsafa, tibbiyot va boshqa fanlarni tiklash va yangilash
yo‘lida tarixiy asos sifatida xizmat qilmoqda. Temuriylar yaratgan madaniy-ma’rifiy
muhit, aynan “Temur tuzuklari”da ifoda etilgan g‘oyalarning real hayotda amaliyotga
joriy etilgan shaklidir.

Yuqoridagi ma’lumotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, Amir Temur tomonidan
yaratilgan “Temur tuzuklari” asari faqat o‘z davri uchun emas, balki zamonaviy
jamiyat taraqqiyoti uchun ham chuqur g‘oyaviy-ma’naviy va boshqaruvga oid manba
bo‘lib xizmat qiladi. Unda ilgari surilgan har bir g‘oya – davlatni bilim, adolat, tartib
va tafakkur asosida boshqarish, har bir qatlamning o‘z o‘rnini belgilash, ilm va
ma’rifatni ustuvor qadriyatga aylantirish – bularning barchasi bugungi “Uchinchi
Renessans” poydevorini barpo etishda tarixiy dars bo‘la oladi.

Bugun O‘zbekistonda shakllanayotgan yangi uyg‘onish davrida, ayniqsa,
quyidagi jihatlarda “Temur tuzuklari”dan o‘rnak olish muhim:

Davlat boshqaruvida ilmga asoslanish – Amir Temur boshqaruvining intizomi,
amaldorlar faoliyatini sinchkov baholashi, o‘ziga sodiq va bilimli kadrlarni tanlashi
bugungi kunda ham davlat xizmatiga qabul, mas’uliyat va halollik mezonlarini
shakllantirishda tarixiy namuna bo‘la oladi.

Ilm-fan va ma’rifatning ustuvorligi – Temuriylar davridagi madrasalar va
kutubxonalar faoliyati asosida bugungi ta’lim tizimini yangilash, ayniqsa yuksak bilim
va kasbga ega avlodni shakllantirish yo‘lida “Temur tuzuklari”da ifoda etilgan
yondashuvlar qo‘llanishi zarur.

Milliy g‘urur va tarixiy xotira – “Temur tuzuklari”da aks etgan milliy yuksalish,
o‘zlikni anglash, xalqning birligi va farovonligini ta’minlash g‘oyalari yosh avlodga
tarixiy xotira asosida yondashishni, Vatanga sadoqatni shakllantirishda g‘oyaviy vosita
bo‘lishi mumkin.

Huquq va adolatni ustuvor qilish – Amir Temurning siyosiy-tashkiliy amaliyoti
va jazolashdagi ehtiyotkorligi, adolatli tekshiruvsizlikka qarshi qat’iy pozitsiyasi
hozirgi sud-huquq tizimida inson huquqlarini ta’minlash borasida beqiyos tarixiy

tajribadir. Global fikrlash va tashqi dunyo bilan aloqa – Temur o‘z saltanatini
geografik, siyosiy va iqtisodiy jihatdan keng fikrlash asosida boshqargan. Bugungi
globallashuv davrida ham xalqaro hamkorlik, madaniy diplomatiya va iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlashda bu yondashuv dolzarbdir.

Shunday qilib, “Temur tuzuklari” asari bugungi Uchinchi Renessans g‘oyasining
ilmiy, siyosiy va ma’naviy negizlaridan biri sifatida qaralishi zarur. Bu asardan olingan
tarixiy saboqlar zamonaviy O‘zbekistonning taraqqiyot yo‘lida yo‘l ko‘rsatkich bo‘lib
xizmat qila oladi. Har bir mutasaddi, har bir rahbar, har bir o‘qituvchi va har bir yosh
bu asarni o‘rganib, o‘z faoliyatida undan ilhom olishi – Uchinchi Renessans
poydevorini mustahkamlashga xizmat qiladi.

XULOSA VA TAKLIFLAR
Amir Temur merosi, xususan “Temur tuzuklari” asari, nafaqat o‘z davrining
siyosiy-huquqiy va ma’naviy tafakkuri mahsuli, balki bugungi zamonaviy O‘zbekiston
taraqqiyotida ham g‘oyaviy, strategik va axloqiy poydevor sifatida muhim o‘rin tutadi.
Asarda ilgari surilgan adolat, tartib, bilim, fidoyilik, halollik, vatanparvarlik, ilm-fan
va ma’rifatni ustuvor qadriyat sifatida e’tirof etish g‘oyalari “Uchinchi Renessans”
g‘oyasining asosiy tarkibiy qismlariga to‘la uyg‘un keladi.
Bugun biz “Temur tuzuklari”ni nafaqat tarixiy manba, balki bugungi va kelajak
taraqqiyotimizga yo‘naltiruvchi g‘oyaviy-ma’naviy dastur sifatida qabul qilishimiz
lozim. Ayniqsa, yosh avlodni tarbiyalashda, rahbarlik madaniyatini shakllantirishda,
davlat xizmatini samarali tashkil etishda bu asar o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda.
“Uchinchi Renessans” g‘oyasini amalga oshirishda Amir Temur tajribasiga tayangan
holda, tarixiy xotirani tiklash, milliy o‘zlikni anglash va taraqqiyotga intilishga
yo‘naltirilgan harakatlar strategik ahamiyatga egadir.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Амир Темур жаҳон тарихида / Масъул муҳаррир: Ҳ. Кароматов. –
Тошкент: «Шарқ». 2001. – 304 б.
2. Амир Темур ва унинг дунё тарихидаги ўрни. Халқаро конференция
маърузалари тезислари. – Самарқанд, 1996, 22-23 май.
3. Амир Темур Кўрагон. Қиссаи Темур (“Малфузоти Темурий”). Араб
алифбосидан кирилл алифбосига ўгириш, сўз боши, луғат ва изоҳ муаллифлари:
Ҳ. Бобобеков, Ҳ. Бобоев, А. Қуронбеков. – Тошкент, 2000.
4. Atazhanov F. (2022). Administrative and military structure of the state of
Amir Temur: State management // Oriental Journal of Social Sciences. № 2. – P. 1-8.
DOI: https://doi.org/10.37547/supsci-ojss-02-02-01
5. Бартольд В. (1964). Улугбек и его время. Соч., Т. II., Ч. I. – Москва.
6. Зиёдулла Муқимов. (2008). Амир Темур тузуклари (тарихий-ҳуқуқий
тадқиқот). Иккинчи тўлдирилган нашри. – Самарқанд: СамДУ. – 131 б.

7. Квинт К. (2021). Стратегическое лидерство Амира Тимура: комментарии
к «Уложению».

8. M. Abdujabbarova, O. Davlatov, K. Sultanov (2021) The History of the
Development of the Foundations of Public Administrations of Amir Temur: “Temur
Tuzuklari” as the Basis of Statehood // International Journal on Integrated Education.
№ 4. – P. 15-22.

9. Murodullayev T. (2025). Amir Temurning “Temur tuzuklari” asari:
dolzarbligi va bugungi kundagi ahamiyati // Models and methods for increasing the
efficiency of innovative research, №. 43.

10. Темур тузуклари / Форсчадан А. Соғуний ва Ҳ. Кароматов таржимаси. –
Тошкент, 1994.

REFERENCES:
1. Amir Temur jahon tarixida / Mas’ul muharrir: H. Karomatov. – Toshkent:
«Sharq». 2001. – 304 b. (In Uzbek)
2. Amir Temur va uning dunyo tarixidagi oʻrni. Xalqaro konferensiya
ma’ruzalari tezislari. – Samarqand, 1996, 22-23 may. (In Uzbek)
3. Amir Temur Koʻragon. Qissai Temur (“Malfuzoti Temuriy”). Arab
alifbosidan kirill alifbosiga oʻgirish, soʻz boshi, lugʻat va izoh mualliflari: H.
Bobobekov, H. Boboyev, A. Quronbekov. – Toshkent, 2000. (In Uzbek)
4. Atazhanov F. (2022). Administrative and military structure of the state of
Amir Temur: State management // Oriental Journal of Social Sciences. DOI: № 2. – P.
1-8. https://doi.org/10.37547/supsci-ojss-02-02-01
5. Bartold V. (1964). Ulugbek i ego vremya. Soch., T. II., Ch. I. – Moskva. (In
Russian)
6. Ziyodulla Muqimov. (2008). Amir Temur tuzuklari (tarixiy-huquqiy
tadqiqot). Ikkinchi toʻldirilgan nashri. – Samarqand: SamDU. – 131 b. (In Uzbek)
7. Kvint K. (2021). Strategicheskoe liderstvo Amira Timura: kommentarii k
«Ulojeniyu». (In Russian)
8. M. Abdujabbarova, O. Davlatov, K. Sultanov (2021) The History of the
Development of the Foundations of Public Administrations of Amir Temur: “Temur
Tuzuklari” as the Basis of Statehood // International Journal on Integrated Education.
№ 4. – P. 15-22.
9. Murodullayev T. (2025). Amir Temurning “Temur tuzuklari” asari:
dolzarbligi va bugungi kundagi ahamiyati // Models and methods for increasing the
efficiency of innovative research, №. 43. (In Uzbek)
10. Temur tuzuklari / Forschadan A. Sogʻuniy va H. Karomatov tarjimasi. –
Toshkent, 1994. (In Uzbek)

Al-BUXORIY 2-son, 2025-yil

TALABALAR IJODIDAN

Mahmudov Dilshod Qilichboyevich
Oriental universiteti, Filologiya fakulteti
ikkinchi kurs arab tili yo‘nalishi AF-307-guruh talabasi.

Tel.: +998 97 820-20-98
E-mail: Md_hon087@mail.ru

Ushbu ruknda Oriental universitetining iqtidorli talabalaridan biri bo‘lmish
Dilshod Mahmudov tomonidan Alisher Navoiy hamda Zahiriddin Muhammad Bobur
ruboiylarining arabcha tarjimalari havola qilinadi: