TOTEMIZM VA FETISHIZMNING BUGUNGI KUN TURMUSH TARZIDA
AKS ETISHI
THE REFLECTION OF TOTEMISM AND FETISHISM IN TODAY’S
LIFESTYLE
ПРОЯВЛЕНИЕ ТОТЕМИЗМА И ФЕТИШИЗМА В СОВРЕМЕННОМ
ОБРАЗЕ ЖИЗНИ
Abdurasulov Akmal O‘ralovich
Nizomiy nomidagi O‘zbekiston Milliy pedagogika
universiteti mustaqil tadqiqotchisi
Tel.: + 998 93 577-73-79
E-mail:akmal.abdurasulov86@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqola totemizm va fetishizm kabi ilk diniy e’tiqodlarning
zamonaviy o‘zbek xalq madaniyatidagi davomiyligini o‘rganadi. Mavzu dolzarbligi
insoniyatning qadimiy madaniy merosini saqlash va transformatsiyasini tushunishda,
xususan, globalizatsiya sharoitida mahalliy urf-odatlarning islom dini bilan
simbiozini tahlil etishda namoyon bo‘ladi. Bu e’tiqodlarning bugungi kunda
o‘zbekistonliklarning kundalik hayoti, urf-odat va marosimlaridagi rolini oshkor etish
orqali madaniy identiklikni mustahkamlashga hissa qo‘shadi. Tadqiqot maqsadi –
totemizm va fetishizmning o‘zbek xalqining urf-odatlarida, xususan, dafn
marosimlari, to‘y-ta’ziya va kundalik amaliyotlarda saqlanib qolgan ko‘rinishlarini
tizimli ravishda ko‘rsatish va ularning zamonaviy hayotdagi ta’sirini baholashdir.
Shuningdek, bu e’tiqodlar o‘zbek xalqining madaniy hayotining ajralmas qismi bo‘lib
qolganligi va ularni saqlash madaniy merosni himoya qilish uchun muhim ekanligi
ta’kidlanadi. Kelgusidagi tadqiqotlar uchun hududiy qiyosiy o‘rganishlar tavsiya
etiladi.
Kalit so‘zlar: Totemizm, fetishizm, kultlar, dafn marosimlari, kundalik
yumushlar, tumorlar, hayvonlar, muqaddas qadamjolar, Surxondaryo viloyati,
Farg‘ona hududi.
Annotation. This article explores the continuity of early religious beliefs such
as totemism and fetishism in contemporary Uzbek folk culture. The relevance of the
topic lies in understanding the preservation and transformation of humanity's ancient
cultural heritage, particularly in analyzing the symbiosis of local customs with the
Islamic religion in the context of globalization. By revealing the role of these beliefs
in the daily life, customs, and rituals of Uzbek people today, the article contributes to
the strengthening of cultural identity. The aim of the study is to systematically
demonstrate the surviving manifestations of totemism and fetishism in the rituals of
the Uzbek people, particularly in funeral rites, celebrations and commemorations, as
well as in daily practices, and to assess their impact on modern life. It is also
emphasized that these beliefs have remained an integral part of the cultural life of the
Uzbek people, and their preservation is important for the protection of cultural
heritage. Regional comparative studies are recommended for future research.
Key word: Totemism fetishism сults burial rites daily chores tumors animals
holiy sites Surkhandarya region Fegana area
Аннотация. В данной статье исследуется продолжение таких ранних
религиозных верований, как тотемизм и фетишизм, в современной узбекской
народной культуре. Актуальность темы проявляется в понимании сохранения и
трансформatsiи древнего культурного наследия человечества, в частности, в
анализе симбиоза местных обычаев с исламской религией в условиях
глобализatsiи. Раскрывая роль этих верований в повседневной жизни, обычаях
и обрядах узбекистанцев сегодня, статья вносит вклад в укрепление культурной
идентичности. Цель исследования – систематически показать сохранившиеся
проявления тотемизма и фетишизма в обрядах узбекского народа, в частности,
в похоронных обрядах, торжествах и поминках, а также в повседневных
практиках, и оценить их влияние на современную жизнь. Также
подчеркивается, что эти верования остались неотъемлемой частью культурной
жизни узбекского народа, и их сохранение важно для защиты культурного
наследия. Для будущих исследований рекомендуются региональные
сравнительные исследования.
Ключевые слова: Тотемизм, фетишизм, культы, погребальные обряды,
повседневные практики, туморы (культовые сооружения), животные,
священные места, Сурхандарьинская область, Ферганский регион.
KIRISH
Insoniyat tarixi davomida moddiy va ma’naviy madaniyatning yaxlit butunligi
xalqlarning urf-odat, qadriyatlar va e’tiqod tizimlarida o‘z aksini topgan. Bu jarayon
eng qadimgi ibtidoiy davrlardan boshlab, tabiat kuchlari oldidagi muhtojlik va
e’tiqodning ajralmasligi bilan boshlanib, din, falsafa, marosimlar va xalq ijodi orqali
rivojlangan. A.Ashirov ta’kidlaganidek, “Din, tarix, falsafa, qadriyatlar, urf-odat va
marosimlar shu muazzam daraxtning shoxlari, xalq ijodi, dunyoqarashi va fikriy
kashfiyotlari esa uning ildizidir” (Ashirov A., 2007: 5). Ushbu metafora insoniyat
madaniyatining chuqur ildizlarini – totemizm, animizm va agrar kultlarni –
zamonaviy e’tiqodlar bilan bog‘laydigan uzviylikni ta’kidlaydi.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Asosiy manba sifatida A.Ashirovning “Oʻzbek xalq eʼtiqodlari” (2007) asari
tanlandi, unda Oʻrta Osiyo totemizm tarixi, arxeologik dalillar va mintaqaviy misollar
keltirilgan. Qoʻshimcha manbalar sifatida Murot O‘rozning turk asotirlari boʻyicha
maqolasi, Abu Ali Ibn Sino va Abu Rayhon Beruniyning tibbiy asarlari (isiriq
foydasi). Ilmiy maqolalar, arxeologik hisobotlar va etnografik kuzatuvlar tizimli tahlil
qilindi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu tadqiqot oʻzbek xalq madaniyatida totemistik eʼtiqodlarning saqlanishi
hamda ularning islomiy urf-odatlar bilan sintezini oʻrganishga qaratilgan boʻlib,
qadimgi totemlar (ot, boʻri, ilon, baliq, oʻsimliklar) va ularning marosimlardagi
(nikoh, beshik toʻyi, taʼziya, uloq) roli, shuningdek, asrovchi tumorlar (koʻzmunchoq,
isiriq, mehrigiyo) orqali zamonaviy koʻrinishlarini tahlil etishni oʻz ichiga oladi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Insoniyat hayvonot olamidan o‘zini ajratib chiqqandan so‘ng tabiat oldida doimo
muhtoj bo‘lgan va e’tiqod hayotining ajralmas qismiga aylangan. Arxeologik
materiallar va tarixiy manbalarning guvohlik berishicha, “Oʻrta Osiyoga islom kirib
kelguniga qadar ajdodlar e’tiqodi, oʻlib qayta tiriluvchi tabiat kulti va agrar kultlar,
kabi mahalliy kultlar bilan birga zardushtiylik, shomoniylik, buddaviylik, moniylik,
xristianlik kabi dinlar ham keng tarqalgan” (Ashirov A., 2007: 20).
Insonlarning kundalik mashg‘uloti ularning e’tiqodida ham namoyon bo‘lib
turgan. Ibtidoiy davrlarda o‘troq va ko‘chmanchi odamlar hayotidagi mashg‘ulotlari va
urf-odatlarida ilk diniy e’tiqodlar turlicha bo‘lgan. Chorvador aholi hayoti dala-dasht
bilan bog‘liq bo‘lgani bois totemistik e’tiqodlar kuchli bo‘lgan. O‘troq aholi
hayotidagi totemistik e’tiqod belgilari bugungi kungacha saqlanib qolgan.
Yurtimizning Surxondaryo, Qashqadaryo, Buxoro, Jizzax va boshqa hududlarida ham
totem bilan bog‘liq marosimlar nikoh to‘yi, beshik to‘yi va ta’ziya marosimlarida ham
saqlanib kelmoqda. Azaldan xalqimizda o‘simliklar bilan bog‘liq totemlar e’tiqodi
kuchli bo‘lgan. Misol uchun anjir, yong‘oq, jiyda, xurmo daraxtlariga insonlar
boshqacha e’tibor qaratgan. Surxondaryo viloyatida (Sherobod, Qiziriq, Jarqo‘rg‘on,
Muzrobod) anjir daraxti hozirgi kunda ham uy hovlisi tomorqalariga ekilmaydi. Anjir
daraxtining qurib qolgan poyalarini yoqish mumkin emas deb aytib kelinadi. Sababi bu
daraxtda dev jin va ajinalar makon qilgan bo‘lib, insonlarga ziyon keltirishi mumkin,
shu sabab yashash manzillardan uzoqroqda bo‘lishgan. Anjir daraxti boshqa
daraxtlarga nisbatan mo‘rt bo‘lganligi bois oson sinadi. Odamning anjir daraxtidan
yiqilishini jin va ajinalarni itarib yubordi deb aytishlari hali-hanuz uchrab turadi.
Yong‘oq daraxti tagida uxlash, uni yoqish odamlar tomonidan man etib kelingan.
Yong‘oq daraxtining gullaganini ko‘rgan odam qo‘rqsa og‘zi burni qiyshayib shol
bo‘lib qoladi, degan gaplar bugungi kunda ham uchrab turadi. Bugungi kunda
yurtimizning ko‘plab hududlarida hayvonlar, qushlar, sudralib yuruvchilar va hatto
hasharotlar bilan ham bog‘liq totemistik e’tiqodlar saqlanib qolgan. “Qadimgi turkiylar
ilohiy moʻjiza boʻlmish otga gapiradigan, ucha oladigan aqlli maxluq sifatida
qaraganlar. Turmushda muhim oʻrin tutgan ot muqaddaslashtirilib, topinish (kult)
darajasigacha koʻtarilgan” (Ashirov A., 2007: 20).
Dunyoning ko‘plab hududlarida ot bilan bog‘liq e’tiqodlar azaldan bor bo‘lib,
bugungi kungacha saqlanib qolingan. “Insonni tirikligida minib yurgan oti bilan birga
koʻmish odati miloddan avvalgi VII-VIII asrlardagi skiflar davridan to milodiy VII
asrgacha davom etgan. Bu marosim asosan VI asrda Turk xoqonligida keng tarqalgan
edi” (Ashirov A. 2007: 21)
Qadimgi turkiy xalqlarda ot muqaddas hayvon sifatida qaralib, ot egasi vafot etsa,
otni egar jabdug‘i va anjomlari bilan birga ko‘mishgan. Agar, vafot etgan erkak
kambag‘al bo‘lsa, ot egarini qo‘shib ko‘mishgan. Bugungi kunda yurtimizning ko‘plab
hududlarida otning taqasini hovli eshigi tepasiga osib qo‘yish odati hali-hanuz saqlanib
qolingan. Surxondaryo viloyati Sherobod tumanidagi “eskicha” o‘qiydigan va
“kinnachi” ayol va erkaklar ot qamchisi bilan davo istab kelgan kishini duolar o‘qib,
tanasiga qamchi bilan urib, undagi ins-jinslarni haydaydi. Uloq (ko‘pkari) o‘yiniga
borishdan oldin qamchi bilan boshi va tanasini silab ot devi asrashini so‘rab duo
qilishadi. Ot sigirga o‘xshab kovush qaytarmaydi. Shu sabab otning kovush
qaytarganini hech kim ko‘rmagan. Ot kovush qaytarganda og‘zidan olov chiqadi,
kimda-kim buni ko‘rganda qo‘rqsa, aqli zaif, shol bo‘lib qoladi. Agar qo‘rqmasa boy-
badavlat bo‘lib ketadi degan naql hali hanuz xalqimiz orasida yuradi. Bugungi kunda
ot bilan bog‘liq yana bir qiziqarli diniy marosim mavjud. Vafot etgan kishining oila
a’zolarida yana o‘lim qayd etilsa, oldingi vafot etgan kishining qabri ustidan otni
sakratishadi. Agar ot sakrasa mayit tinch yotibdi, agar sakramasa bezovta deb
mayitning bosh suyagi olinib majaqlanadi va yana ko‘mib qo‘yiladi. Bugungi kunda
voha tomonlarda otning yolidan va dumidan tumorlar yasab, uni taqib yoki beshikka
ilib qo‘yish uchrab turadi.
“Yovvoyi hayvonlar orasida bo‘ri totemi eng ko‘p tarqalgan totem sifatida
qaraladi. Oʻtmishda juda koʻp urugʻ-qabilalar boʻrini oʻz totemi – ilk ajdodi deb
hisoblaganlar. Jumladan, qadimiy afsonalarda boʻri turkiy qabilalardan bir qismining
buyuk ajdodi sifatida ulugʻlangan, va shu boisdan, u turkiy xalqlarda muqaddas
hayvon sanalgan. Boʻri totem sifatida qabul qilingach, ota-ona kabi xaloskor, yoʻl
koʻrsatuvchi, qahramonlarga yordam beruvchi, shavkatli, jasoratli, yaxshiliksevar
jonzod sifatida tanilgan. Bundan tashqari, xalqimizning boʻri bilan bogʻliq afsona va
rivoyatlarida u odamlarni barcha kulfatlar, kasalliklar va yovuzliklardan asrovchi
homiy himoyachi sifatida ham tasvirlanadi” (Ashirov A., 2007: 15).
Bo‘riga bo‘lgan e’tiqod turli nomlar bilan atalishiga sabab bo‘lgan. “Qadimgi
turk asotirlarida boʻri, rangiga koʻra, koʻk boʻri, oq boʻri, qizil boʻri deb atalgan. U
turk asotirlarida boʻri, boʻrta, boʻrju, ossano, sino, jino, jina, jinu, yashqar, qashqir,
qurt nomlari bilan yuritiladi” (Мурот Ў., 1991: 11). Odamlar bugungi kunda bo‘rining
tishi, terisi, tirnog‘ini ayrim e’tiqodlarda ko‘plab ishlatishadi. Ayniqsa urg‘ochi
bo‘rining jinsiy a’zosini tumor qilib taqish, ko‘r-ko‘rona ishonish afsuski, xalqimiz
orasida uchrab turibdi. Farzandsiz ayollar bo‘ri tishini va tirnog‘ini taqib yursa
farzandli bo‘ladi degan e’tiqod yurtimizning vodiy va voha maskanlarida ko‘plab
uchrab turadi. Agar chaqaloq tishi bilan tug‘ilsa o‘g‘il bola bo‘lsa, Bo‘ri, Bo‘rivoy, qiz
bola bo‘lsa, Bo‘rixol ismlarini qo‘yish hali ham davom etib kelmoqda. Xalqimiz
orasida bo‘ri bilan bog‘liq bir udum bor – bo‘riga itlar bas kelishi qiyin, faqat sirtlon
oyoqli (boshqa itlarning tirnog‘iga nisbatan bitta tirnog‘i ortiqcha bo‘ladi) itgina bas
kela oladi. Agar, sirtlon oyoqli it tug‘ilsa, bo‘rilar albatta o‘ldirgani keladi. Shu sabab
sirtlon oyoqli itni asrab-avaylashgan. “Oʻzbeklarda boʻri tumorlarini yosh bolalar bilan
birga katta yoshlilar ham taqib yurgan. Turkiy barloslar oʻzlari bilan birga boʻri
oshigʻini olib yurganlar. Fargʻona vodiysi oʻzbeklarida erkaklar boʻri tirnogʻi va
tishlarini osib yurish odamni yomon koʻzdan asraydi deb hisoblab, boʻri poʻstagini
solib oʻtirganlar” (Ashirov A., 2007: 18). Bunday tumorlarni bugungi kunda ham
xalqimiz orasida ko‘plab uchratishimiz mumkin. O‘zim guvohi bo‘lgan Surxondaryo
viloyati Qiziriq tumanidagi har yakshanba kuni bo‘ladigan “Jahon bozorida” bo‘riga
tegishli butun tana a’zolari sotiladi. “Vodiy oʻzbeklarida boʻri tanasidan qilingan
tumorlarni sotish taqiqlangan, uni faqat sovgʻa qilish mumkin boʻlgan. Bunday tumor
ayol kishiga sovgʻa qilinsa, bu ayol ham sovgʻa uchun sovgʻa bilan siylagan. Ya’ni u
tumor sovgʻa qilgan odamga belbogʻ yoki doʻppi tikib bergan. Fikrimizcha, bu odat
qadimgi egzogamik (oʻz qabilasidagi, urugʻidagi kishiga uylanish yoki erga tegishni
man qiluvchi) nikoh bilan bogʻliq boʻlsa kerak” (Ashirov A., 2007: 18).
Surxondaryo viloyatida bo‘ri bilan bog‘liq yana bir urf-odat bo‘lib, buni asosan
cho‘ponlar qilishadi. Otib o‘ldirilgan bo‘rini itlarga ko‘rsatib, qonini yalatishadi va
terisini itning ustiga yopishadi. Aytishlaricha, bu odat bo‘ribosar itlarni kuchli qilib,
bo‘ri hidini oldindan sezishga yordam berar ekan. “Boʻriga ilohiy homiy sifatida
ishonishni Fargʻona vodiysidagi ba’zi bir afsungarlik usullari bilan oʻgʻrini topish
odatida ham kuzatish mumkin. Namangan viloyati Kosonsoy, Chust, Yangiqoʻrgʻon
tumanlarida oʻgʻri deb gumon qilingan kishini aybiga iqror qildirishda boʻri payi
olovga tashlangan va turli duolar oʻqilgan. Ajdodlarimiz aynan shu holatda oʻgʻrining
talvasaga tushib, oʻmargan narsani qaytarib berishiga ishonganlar. Andijonda boʻri
payi oʻtga tashlansa oʻgʻrining qoʻl va oyoqlari shunchalik tortishadiki, natijada u
tuzalmas xastalikka giriftor boʻladi, deb hisoblangan. Shuning uchun boʻri payini
kuydirishdan oldin, tevarak-atrofdagilar, mahalla ahli, qishloq jamoasi xabardor
qilingan. Qolaversa, boʻri bosh suyagi uyning kiraverishiga osib qoʻyilsa, koʻz
tegmaydi va turli balo-qazolar ushbu xonadonga zarar yetkazmaydi degan fikr
bildirilgan” (Ashirov A., 2007: 18-19). Biroq, bugungi kunda bo‘ri qizil kitobga
kiritilib, ovlash va o‘ldirish taqiqlansa-da, odamlar tomonidan hali ham urf-odat va
marosimlar uchun noqonuniy ravishda ovlanib kelinmoqda.
Yana bir jonzot totemi bor-ki, u azaldan totem bo‘lib, bugungi kunda ham
davom etib kelmoqda. Ilon totemi azaldan odamlarga yaxshilik yo‘lida hamroh deb
qaralgan. Ilonlar ichida ayniqsa oq ilon, ko‘lvor ilon, kapcha ilonlar boshqacha
qadrlangan. Farg‘ona viloyati So‘x tumanidan topilgan mil.avv II-ming yillikka oid
ikki ilon toshda chirmashib turganligi aks etgan. Bu tasvir kun va tunni yoki yaxshilik
va yovuzlikni aks ettirgan bo‘lsa kerak. Oq ilonni o‘ldirish qat’iyan man etilgan.
Agar u ko‘rinsa ustiga un sochishgan. Ilon ketmagunicha uni haydashmagan. Ilon
po‘stidan turli tumorlarni ichiga solib, taqib yurish odati hali hanuz uchrab turadi.
Bugungi kunda voha tomonlarda ilon po‘stidan dori vositasida ham foydalanib
kelishadi. Eskicha o‘qiydigan va kinnachi ayollar ilon po‘stidan inson tanasidagi jinni
haydashda foydalanib kelishadi. Surxondaryo viloyatining ba’zi tumanlarida ayolning
to‘lg‘oq azobini yengib o‘tish uchun ilon po‘stini suvga solib ichirishadi. Yangi
tug‘ilgan chaqaloq beshigiga ilon po‘stidan solib qo‘yishadi. Bu odat bolani doimo
turli balo-qazolardan asraydi deb bilishadi. Ilonni o‘ldirgandan keyin uni olovda
yoqib yuborishadi. Agar yoqilmasa jufti izlab kelib, qasos oladi degan naql hali
hanuz mavjud. Ilonni kimda kim tushida ko‘rsa boy badavlat bo‘lib ketadi degan naql
bor, shu sabab xalqimizda “tushda ko‘rsang ganch, o‘ngda ko‘rsang yanch” deb
aytishgan. Ilonlarni aksariyat holatda o‘ldirish man etilgan.
Baliq totemi ham bugungi kunda qisman saqlanib kelayotgan totemlar sirasiga
kiradi. Baliq bilan bog‘liq e’tiqodlar muqaddas ziyoratgohlar va buloqlarda ko‘proq
kuzatiladi. Surxondaryo viloyati Boysun tumani Sayrob qishlog‘ida shundoq katta
yo‘l yoqasida bir buloq bo‘lib, uni odamlar muqaddas ziyoratgohga aylantirgan.
Buloqqa qarama-qarshi tomonda yoshi 900 yoshlardagi azim chinor ham bor.
Buloqdagi baliqlarni ushlash uni iste’mol qilish qat’iyan man etilgan. Shu hududda
yashovchi keksalarning aytishicha, bu baliqni ushlagan va yegan kishi pes-mohov
kasaliga duchor bo‘lib ko‘p yashamaydi deyishadi. Buloq suvini odamlar navbatda
turib olishadi, suvga tushish yoki qo‘l bilan ichish taqiqlangan. Aslida buloqlarning
dinga yoki e’tiqodga umuman aloqasi yo‘q. Odamlar buloq suvini iflos qilmasligi
uchun shunday rivoyat yoki afsonalar to‘qib chiqarilgan. Shu qishloqda yashovchi
odamlarning aytishicha, befarzand ayollar erta saharda kelib buloq suvini olib niyat
qilib ichsa albatta maqsadiga erishadi deb aytib kelinadi. “Hozirga qadar Fargʻona
vodiysining Chust shahrida Mavlono buva, Chortoq tumanidagi Baliqlikoʻl
qadamjolaridagi baliqlar muqaddas hisoblanib, ularni tutish, yeyish man qilingan.
Ayniqsa, muqaddas joylar buloqlaridagi baliqlar aziz, ularga qaragan kishi
kasallikdan xalos boʻladi deb hisoblangan. Mahalliy odamlarning ta’kidlashlaricha,
ushbu ziyoratgohlardagi baliqlarni tutgan yoki yegan odamlar pes, mohov kabi
davosiz xastaliklarga chalinar yoki oʻsha zahotiyoq halok boʻlar ekanlar” (Ashirov
A., 2007: 29-30). Bundan ko‘rinib turibdiki, yurtimizda buloqlar bilan bog‘liq
ziyoratgohlarda baliqlar e’zozlanib ilohiylashtirilgan.
Qushlar bilan bog‘liq totemlarda esa kabutar, musicha va qaldirg‘och qushlari
eng ko‘p tarqalganlar sirasiga kiradi. Kabutar odamlar tomonidan tinchlik va
osoyishtalik ramzi sifatida ardoqlanib kelingan. Voha tomonlardagi balog‘at yoshiga
yetgan qizlar kashta tikkanlarida ikkita uzuk va tepasida turgan kabutar suratini aks
ettirgan, bular yosh oilaning tinchlik va sadoqat ramzini bildirgan.
Xalqimiz orasida bugungi kunda omad keltiruvchi buyumlar, tumorlar, odamlar
hayotining bir qismiga aylanib ulgurgan. Bu buyumlar aslida insonga xizmat qilmasa-
da, azaldan davom etib kelayotgan e’tiqodning bir ko‘rinishi, xolos. Xalqimiz orasida
qo‘liga ko‘z-munchoq taqib yuradigan ayollar hali hanuz uchrab turadi. Qo‘ldagi
ko‘zmunchoq turli yomon nazarlardan, suqlardan asraydi deya ishonishadi.
Yurtimizning deyarli barcha hududlarida yosh bola tug‘ilgach qo‘liga ko‘zmunchoq
taqib qo‘yishadi. Bu jarayon bolani turli yomon nazarlardan asraydi deb ishonishadi.
Hatto katta o‘spirin yoshdagi qizlar ham qo‘liga ko‘zmunchoq taqib yurish holatining
guvohi bo‘lish mumkin. Surxondaryo, Qashqadaryo hududida yashovchi polvonlar
ko‘p hollarda ko‘zmunchoqni oq va qora ipdan o‘tkazib, kiyimi ichidan taqib
yurishadi. Uloq (ko‘pkari) chopadigan polvonlar otlarining bo‘yin qismiga katta
ko‘zmunchoq taqib qo‘yishadi, bu otga tushadigan turli nazarlar va suqlardan asraydi
deb bilishadi. Asrovchi buyumlar orasida isiriq eng ko‘p tarqalgan va davom etib
kelayotgan buyum sifatida qaraladi. Isiriq tutuni odamlarni, hayvonlarni turli nazar
yomon ko‘zlardan asraydi deb kelishadi. Isiriqni kinnachi va eskicha o‘qiydigan
kishilar yomon nazarlarni ko‘zlarni haydashda va tozalashda ishlatishadi. Aslida
isiriqning hech qanday diniy e’tiqod bilan aloqasi yo‘q. Isiriq asosan tabobatda
ishlatiladi. “Abu Ali Ibn Sino isiriqni kuymich asablari shamollaganida, tizza va
suyaklar qaqshab og‘riganida, og‘riq qoldiruvchi omil sifatida ishlatishni tavsiya
etgan. U isiriqdan kuchli siydik haydovchi omil sifatida foydalangan. Isiriqning sut
shirasiga 10 kun davomida shimdirilgan bir tutam paxta yoki junli mato qichima
bilan og‘rigan bemorlarga surtilsa, ular anchagina taskin topishi haqidagi ma’lumot
ulkan ensiklopedist olim Abu Rayhon Beruniyning «Kitob as-saydana fit-tibb»
asarida keltirilgan”.
Asrovchi va omad keltiruvchi buyumlar orasidagi tumorlar ham bugungi kunda
saqlanib kelinayotgan e’tiqodlar sirasiga kiradi. Tumorlar asosan yog‘ochdan,
suyakdan, toshdan va matodan tayyorlanadi. Yog‘ochdan tayyorlanayotgan tumorlar
asosan tut va qayrag‘och daraxtidan bo‘ladi. Va bu tumorlar asosan tolning beshigi
bosh qismiga taqib qo‘yilib bolani turli yomon narsalar va nazarlardan asraydi deb
bilishadi. Bola bu osilgan tumorlarni qo‘li bilan o‘ynab ham ovunib turadi. Matodan
yasalgan tumorlarni maxsus kishilar, ya’ni dindan xabari bor eskicha o‘qiydigan
kinnachi kishilar, asosan ayollar tayyorlashadi. Bu tumor tarkibini mato, duo yozilgan
qog‘oz, tuz, ba’zan qalampir tashkil etadi. Aytishlaricha, bu tumorni taqib yurgan
kishilar yomon nazarlardan holi bo‘lar emish. Bugungi kunda biror bir kishini o‘ziga
og‘dirib olmoqchi bo‘lsa, tumor ichiga uning ismini yozdirib, orqasiga allaqanday
duolar bitilar ekan va bu o‘sha insonga ta’sir qilar ekan. Bunday e’tiqod ko‘rinishi
asosan voha tomonlarda ko‘p uchraydi. Hatto mato tumorlar, uloqchi otlarning ham
bo‘yniga taqib qo‘yiladi. Suyakdan yasalgan tumorlar asosan qo‘yning ilik suyagidan
yasalib, ko‘zmunchoq bilan birga taqilgan. Bundan tashqari qo‘yning orqa oyog‘idagi
kichkina suyak ya’ni oshig‘i etdan tozalanib bolaning (o‘g‘il bola) beshigiga solib
qo‘yilgan, bu odat bola o‘ynaydigan paytga yetganda olib o‘ynaydi deb amal
qilishgan. Xalqimiz islom diniga e’tiqod qiladi. Islom dini yakka xudolikka
asoslangan bo‘lishiga qaramay, turli asrovchi buyumlarga ko‘r-ko‘rona e’tiqod qilib
kelayotgan kishilar ham bor. Poytaxtimizning Zangiota ziyoratgohi, Hasti imom
majmuasi va shunga o‘xshash ziyoratgohlarda bunday tumorlarni ko‘plab
uchratishimiz mumkin. Ana shunday ziyoratgohlardan biri Surxondaryo viloyati
Sherobod tumanidagi adirning tepasida joylashgan Hazrati Ahdam sahoba majmuasi.
Bu ziyoratgohda turli tumorlarni uchratishimiz mumkin. Shu hududda yashovchi
odamlarning so‘zlariga qaraganda bu tumorlar turli balo-qazolardan asraydi deb
aytishadi. Surxondaryo hududida yog‘ochdan yasalgan tumorlarni “to‘dana” deb
ataydilar. Bundan tashqari yana bir omad keltiruvchi buyum sifatida qaraladigan,
odamlar tomonidan bugungi kunda ham ishlatilib kelinayotgan mehrigiyo (bechor)
haqida so‘z yuritsam. Mehrigiyo tuyoqli hayvonlarning (asosan qo‘y, qisman echki
va qoramollar) oshqozonidan chiqadigan yumaloq shakldagi buyumdir. Bu
buyumning chiqishi o‘sha qo‘y so‘yilgan xonadonga ezgulik va baxt-saodat ramzi
sifatida qaraladi. Mehrigiyoni ko‘proq uyning kiraverish eshigi tepasiga osib
qo‘yiladi. Bu uyga kelgan begona kishilarning nazar va suqlaridan asraydi deb
ishonishadi. Mehrigiyo sehr joduda ham ishlatiladi, folbinlik bilan shug‘ullanuvchi
kishilar yovuz ruhlarni haydashda undan foydalanadi. Bu buyum aslida qo‘ylar o‘z
yunglarini yalab yutishadi. Yutilgan sochlar oshqozonda (qo‘ylarda ko‘p kamerali
oshqozon bo‘lgani uchun, odatda, shirdonda) to‘planib qoladi. Vaqt o‘tishi bilan bu
sochlar oshqozon shirasidagi moddalar va ozuqalangan o‘tlar bilan aralashib, qattiq,
toshsimon tugun (bechor) hosil qiladi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Din insoniyat hayotining ajralmas qismi boʻlib kelgan. Bugungi kunda oʻzbek
xalqi islom diniga eʼtiqod qilsa-da, qadimgi diniy eʼtiqodlarning turli shakllari
hayotning organik boʻlagi sifatida saqlanmoqda. Ilk totemistik va animistik unsurlar
islomiy urf-odatlar bilan sintezlanib, yangi koʻrinishda davom etib, kundalik
amaliyotlarda namoyon boʻlmoqda.
Qadimgi turkiy ajdodlarning tabiatga sigʻinishi – ot, boʻri, ilon, baliq va oʻsimlik
totemlari – marosimlarda (nikoh, beshik toʻyi, taʼziya, uloq) hamda asrovchi
tumorlarda (koʻzmunchoq, isiriq, mehrigiyo) uzluksiz saqlanib qolgan. Arxeologik
topilmalar, tarixiy manbalar (Ashirov, 2007; Мурот Ў., 1991) va 2024-2025-
yillardagi dala tadqiqotlari bu jarayonni tasdiqlaydi. Totemlar psixologik barqarorlik
va ijtimoiy birdamlikni taʼminlashdan tashqari, gigiyena (muqaddas buloqlar
muhofazasi), xalq tabobati (isiriq, ilon poʻsti) va ekologik muvozanat (boʻri totemiga
bogʻliq noqonuniy ov) kabi funksiyalarni bajaradi. Ushbu sintez islomning
monoteistik prinsiplariga qaramay, xalq eʼtiqodining madaniy uzviyligi va
moslashuvchanligini yaqqol namoyon etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Ashirov A. (2007) O‘zbek xalqining qadimiy etiqod va marosimlari. –
Toshkent.
2. Асқаров А. (2007) Ўзбек халқининг этногенези ва этник тарихи. –
Тошкент: Университет.
3. Бичурин Н.Я. (1950) Собрание сведений о народах, обитавших в
Средней Азии в древние времена. Т. II. – Москва: Лелинград.
4. Баратов С.Р. (2016) Древнейшие этапы развития городской культуры
Хорезмского оазиса // Материалы международной конференции: “Ўзбекистон
археологияси Мустақиллик йилларида: ютуқлар ва истиқболлар” 15-16 сентябр.
– Самарканд.
5. Dala yozuvlari. Surxandaryo viloyati Sherabod tumani (2025).
6. Мурот Ўроз (1991) Турк асотирлари // Сирли олам. - № 6.
7. Толстов С.П. (1964) Қадимги Хоразм маданиятини излаб. – Тошкент:
Фан нашриёти.
8. https://fati.uz
REFERENCES:
1. Ashirov A. (2007) O‘zbek xalqining qadimiy etiqod va marosimlari. –
Toshkent. (In Uzbek)
2. Asqarov A. (2007) Oʻzbek xalqining etnogenezi va etnik tarixi. – Toshkent:
Universitet. (In Uzbek)
3. Bichurin N.Ya. (1950) Sobranie svedeniy o narodax, obitavshix v Sredney
Azii v drevnie vremena. T. II. – Moskva: Lelingrad. (In Russian)
4. Baratov S.R. (2016) Drevneyshie etapi razvitiya gorodskoy kulturi
Xorezmskogo oazisa // Materiali mejdunarodnoy konferensii: “Oʻzbekiston
arxeologiyasi Mustaqillik yillarida: yutuqlar va istiqbollar” 15-16 sentyabr. –
Samarkand. (In Russian)
5. Dala yozuvlari. Surxandaryo viloyati Sherabod tumani (2025). (In Uzbek)
6. Murot Oʻroz (1991) Turk asotirlari // Sirli olam. - № 6. (In Uzbek)
7. Tolstov S.P. (1964) Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab. – Toshkent: Fan
nashriyoti. (In Uzbek)
8. https://fati.uz