ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Bolalar va o‘smirlar uchun sxematerapiya: niqobli rol o‘yinlari va ifodali guruh mashqlarini qo‘llash

Quyliyeva Orzigul Rajabboyevna

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

BOLALAR VA O‘SMIRLAR UCHUN SXEMA TERAPIYA: NIQOBLI
ROL O‘YINLARI VA IFODALI GURUH MASHQLARINI QO‘LLASH

SCHEMA THERAPY FOR CHILDREN AND ADOLESCENTS: MASK
ROLE-PLAY AND EXPRESSIVE GROUP EXERCISES

СХЕМА-ТЕРАПИЯ ДЛЯ ДЕТЕЙ И ПОДРОСТКОВ: МАСОЧНЫЕ
РОЛЕВЫЕ ИГРЫ И ЭКСПРЕССИВНЫЕ ГРУППОВЫЕ УПРАЖНЕНИЯ

Quyliyeva Orzigul Rajabboyevna
Oriental universiteti, katta o‘qituvchisi,

Tel.: +998 90 994-95-82
e-mail: quyliyevaorzigul@gmail.com
Annotatsiya. Sxema-terapiya – Jeffrey Young tomonidan kognitiv-xulq-atvor
terapiyasining kengaytmasi sifatida ishlab chiqilgan bo‘lib, erta hayot tajribasi va
qondirilmagan asosiy ehtiyojlardan kelib chiqqan chuqur kognitiv-emotsional
sxemalarni aniqlash hamda o‘zgartirishga qaratilgan. Ushbu maqolada bolalar va
o‘smirlar bilan ishlashda emotsional regulyatsiya va shaxslararo munosabatlarni
yaxshilashga yo‘naltirilgan tajribaviy usullar yoritilgan. Asosiy tamoyillar –
sxemalarni aniqlash, kelib chiqishini tahlil qilish, nosog‘lom munosabatlarni
o‘zgartirish va yangi ko‘nikmalarni rivojlantirish – batafsil bayon etilgan. Birlamchi
va ikkilamchi his-tuyg‘ularni ajratishga alohida e’tibor qaratilib, innovatsion
intervansiyalar – sxema rejimlarini tashqiylashtirish uchun “niqobli rol o‘yinlari”,
munosabat dinamikasini o‘rganish uchun guruh mashqlari va g‘azabni xavfsiz
ifodalash uchun o‘yin usullari (“qalamlar urushi”, “qor to‘plari”) – taqdim etilgan.
Ushbu yoshga mos strategiyalar zaif bola rejimlariga kirishni osonlashtiradi,
qochish/kompensatsiya reaksiyalarini kamaytiradi va ijobiy xulq-atvor repertuarini
shakllantiradi. Sxema-terapiya yoshlarda hissiy barqarorlikni oshirish, sog‘lom
strategiyalarni rivojlantirish va munosabatlarni tiklashda yuqori samaradorlik
ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar: sxema-terapiya, bolalar, o‘smirlar, niqobli rol o‘yinlari, tajribaviy
usullar, emotsional regulyatsiya, guruh o‘yinlari, Jeffri Yang
Annotation. Schema Therapy, developed by Jeffrey Young as an extension of
cognitive-behavioral therapy, targets deep-rooted cognitive-emotional schemas arising
from early life experiences and unmet core needs. This article examines experiential
techniques for children and adolescents to improve emotional regulation and
interpersonal relationships. Core principles—schema identification, origin analysis,
maladaptive pattern modification, and skill development—are detailed. Special
attention is given to differentiating primary and secondary emotions, alongside
innovative interventions: mask-based role-play to externalize schema modes, group

exercises to explore relational dynamics, and play methods (“pencil battles” and
“snowball fights”) for safe anger expression. These age-appropriate strategies facilitate
access to vulnerable child modes, reduce avoidance/compensatory responses, and build
adaptive behavioral repertoires. Schema Therapy demonstrates high efficacy in
enhancing emotional stability, fostering healthy strategies, and restoring relationships
in youth.

Keywords: schema therapy, children, adolescents, mask role-play, experiential
techniques, emotional regulation, group play, Jeffrey Young

Аннотация. Схема-терапия – это психотерапевтический подход,
направленный на выявление и изменение глубинных, долгосрочных когнитивноэмоциональных схем личности, сформированных в результате
неудовлетворённых базовых потребностей и раннего жизненного опыта. Метод
был разработан Джеффри Янгом и основан на расширении когнитивноповеденческой терапии. В тексте рассматриваются основные принципы схемной
терапии: идентификация схем, понимание их происхождения, трансформация
дезадаптивных установок и развитие новых навыков. Особое внимание уделено
работе с детьми и подростками, эмоциональными состояниями, первичными и
вторичными чувствами, а также терапевтическим техникам — масочной
терапии, групповым упражнениям и игровым методам («война карандашами»,
«снежки»). Схема-терапия демонстрирует эффективность в улучшении
эмоциональной устойчивости, формировании здоровых стратегий поведения и
восстановлении межличностных отношений.

Ключевые слова: схема-терапия, дети, подростки, масочные ролевые игры,
экспериенциальные техники, эмоциональная регуляция, групповые игры,
Джеффри Янг

KIRISH
Sxema (kuzatish) terapiya - bu shaxsning chuqur ildiz otgan psixologik
muammolarini aniqlash va ularni o‘zgartirishga qaratilgan zamonaviy psixoterapiya
yo‘nalishi bo‘lib, uni Jeffrey Young ishlab chiqqan. Ushbu yondashuv kognitiv-xulqiy
terapiya (CBT) asosida shakllangan bo‘lsa-da, undan farqli ravishda shaxsning
bolalikdan boshlangan hissiy ehtiyojlari, tajribalari va reaksiyalarini chuqurroq tahlil
qiladi. Sxema terapiya shaxsiylik buzilishlari, hissiy beqarorlik, bolalar va o‘smirlar
muammolari, juftlik va guruh dinamikasidagi qiyinchiliklarni hal etishda samarali
hisoblanadi. Unda kognitiv, emotsional, tajribaviy va xulqiy usullar uyg‘unlashtirilgan
bo‘lib, mijozning ichki rejimlari, asosiy ehtiyojlari va salbiy sxemalar ustida izchil
ishlash orqali yangicha yondashuv va ko‘nikmalar shakllantiriladi.

MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Ushbu mavzu yuzasidan asosan Jeffrey Young va uning hamkasblari izlanishlar
olib borishgan. U o‘zining ”Schema Therapy: A Practitioner’s Guide” (2003) asarida
sxema terapiyasining qulayliklari haqida fikr bildirgan. Unda terapiyaning barcha
asoslari, sxema va rejim tushunchalari, uslubiyatlar va aralashuvlar batafsil bayon
etilgan Jeffrey Young ”Schema Therapy: A Practitioner’s Guide”, (Jeffrey Young,
2003:45).
“Reinventing your life” (1993) asari ham o‘quvchilar uchun mo‘ljallangan bo‘lib,
sxema terapiyani o‘z-o‘ziga yordam usuli sifatida taqdim etadi. Bu ko‘plab mijozlar
uchun korreksion usul bo‘lib xizmat qiladi (Jeffrey Young, 1993:112).
Arnoud Arntz va Hannie van Genderenlarning “Schema Therapy for Borderline
Personality Disorder” (2009) kitobida esa sxema terapiyasining chegaraviy shaxsiyat
buzilishi bilan ishlashda qanday modifikatsiya qilinishi va qo‘llanilishi haqida
ko‘rsatilgan. Bu sohadagi amaliyotchilar uchun juda muhim qo‘llanma hisoblanadi
(Arnoud Arntz va Hannie van Genderen, 2009:89).
Michiel van Vreeswijk, Jenny Broersen, Marjon Nadortning “The Wiley-
Blackwell Handbook of Schema Therapy Theory, Research, and Practice” (2012)
asarida sxema terapiyasi bo‘yicha eng dolzarb va qamrovli ma’lumotlar berilgan.
Manbada nafaqat amaliyot, balki nazariya va ilmiy tadqiqotlar ham o‘rin olgan.
Rivojlanish tushunchasi va o‘rganish tajribasi haqida Jeffrey Youngning dastlabki
ishlari ahamiyat kasb etadi. U sxemalarning bolalik va o‘smirlik davridagi erta
noto‘g‘ri moslashuvchan sxemalar sifatida shakllanishiga alohida e’tibor qaratadi.
Sxema, Rejim (Mode) tahlili va ichki mojarolar haqida “Schema Therapy: A
Practitioner’s Guide” kitobida juda keng yoritilgan. Young sxemalarni “hayotni
boshqarishning asosiy motivlari”, rejimlarni esa “hozirgi paytda faol bo‘lgan sxemalar
va muammoli xatti-harakatlar guruhi‘ deb ta’riflaydi.
CBT (Kognitiv-xulq-atvor Terapiyasi) bilan birlashtiradigan bo‘lsak, sxema
terapiyasi KXTdan kelib chiqqanligi sababli, Young o‘z asarlarida u qaysi jihatlarni
(masalan, kognitiv qayta qurish, xulq-atvorli tajribalar) saqlab qolgan va qaysi
jihatlarni (masalan, cheksiz moslashuvchan bolaga terapevtik munosabat)
kengaytirganligini tushuntiradi.
Kuchaytirish orqali xulq-atvorni ekologik nazorat qilish usuli B.F. Skinner
tomonidan ishlab chiqilgan. B.F. Skinner bu tamoyillarni muammoli xatti-harakatlarni
(masalan, kompensatsiya yoki qochish) tushunish va ularga aralashish uchun qo‘llaydi.

TAHLIL VA NATIJALAR
“Sxema terapiya” (Schema Therapy) — bu psixoterapiya usuli, shaxsning uzoq
muddatli va chuqurroq psixologik sxemalarini aniqlash va o‘zgartirishga qaratilgan.
Ushbu terapiya usuli Jeffrey Young tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, asosan
shaxsning asosiy ehtiyojlarini qondirmaydigan va salbiy hayotiy tajribalar orqali
shakllangan chuqurroq, uzoq muddatli hissiy va kognitiv sxemalarga yo‘naltirilgan.
Sxema terapiya, kognitiv xatti-harakatlar terapiyasining (CBT) rivojlanishi sifatida
qaraladi va asosan shaxsiylik buzilishlari, emosional va xatti-harakat muammolari
bilan kurashishda qo‘llaniladi.
Asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat:
1. “Sxemalarni aniqlash”:
- Shaxsning uzoq muddatli psixologik sxemalarini aniqlash.
- Sxemalar — bu shaxsning o‘ziga, boshqalarga va dunyoga bo‘lgan asosiy
qarashlari va qabul qilingan tajribalaridir.
2. “Sxemalar asosida tushunish”:
- Shaxsning sxemalari qanday qilib shakllanganini va ularning hayotdagi
hissiyotlar va xatti-harakatlarga qanday ta’sir qilayotganini tushunish.
- Sxemalar, ko‘pincha, bolalikdagi tajribalar va dastlabki ehtiyojlarning
qondirilmasligi natijasida rivojlanadi.
3. “Sxemalarni o‘zgartirish”:
- Salbiy yoki disfunktional sxemalarni o‘zgartirish va yangilash.
- Sxemalar orqali shaxsning hissiy va kognitiv muammolarini hal qilish.
4. “Yangi ko‘nikmalarni rivojlantirish”:
- Salbiy sxemalarni o‘zgartirish orqali yangi, ijobiy ko‘nikmalarni rivojlantirish.
- Muammolarni boshqarish va hayot sifatini yaxshilash uchun yangi
strategiyalarni ishlab chiqish.
Ko‘pincha biz barcha sxemalarimiz bolalikdan kelib chiqqanligini anglamaymiz.
Buni tan olishimiz yoki olmasligimiz mumkin, lekin ular hozirgi paytda bizning histuyg‘ularimiz, reaksiyalarimiz va dunyoqarashimizga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Barcha
muammolarning asl ildizini qidirganimizda bolalik bilan bog‘liqligini anglaymiz.
Sxema terapiyada shu ildizga yetiladi va tuzatishlar kiritiladi.Uning o‘ziga xos
terapevtik usullari mavjud.“Terapiya usullari”:
1. Sxemalarni tahlil qilish:
- Shaxsning sxemalarini aniqlash va tahlil qilish.
- Qanday sxemalar mavjudligini va ular qanday hissiyotlar va xatti-harakatlarga
ta’sir qilishini tushunish.
2. Kognitiv yondashuv:
- Disfunktsional sxemalarni o‘zgartirish va yangilash uchun kognitiv

yondashuvlarni qo‘llash.
- Salbiy fikrlarni ijobiy va realistik fikrlar bilan almashtirish.
3. Emotsional boshqaruv:
- Hissiyotlarni boshqarish va sxemalardan kelib chiqadigan salbiy hissiyotlarni

kamaytirish.
- Emotsional barqarorlikni oshirish va hissiy muammolarni hal qilish.
4. Tajribaviy va xatti-harakatlarni o‘zgartirish:
- Sxemalarga asoslangan xatti-harakatlarni o‘zgartirish.
- Yangi tajribalar yaratish va eski sxemalarni yangilash.
5. O‘zaro aloqalar:
- Sxemalarni o‘zgartirish va yangi ko‘nikmalarni rivojlantirish uchun o‘zaro

aloqalarga e’tibor qaratish- Shaxsning ijtimoiy aloqalarini yaxshilash va yangilash.
Bu usulning qanday foydali tomonlari borligiga to‘xtalib o‘tamiz. Foydalaridan

biri insonda hozirda mavjud bo‘lgan sxemalarni o‘zgartirishdir. Yana biri esa
shaxsning uzoq muddatli psixologik sxemalarini o‘zgartirishdan iborat. Qanchalik
sxemalar uzoq muddat saqlangan bo‘lsa, insonning yaralari shunchalik chuqur bo‘lib
boraveradi. Eng asosiy bosqichi sifatida aytish mumkin bo‘lgani, salbiy sxemalarni
yangilash va hayotdagi hissiyotlarni yaxshilashdir. Bunda inson hayotga ijobiy ko‘z
bilan qaraydi. Umr mazmunini his qiladi. Hissiy va barqarorlik salbiy hissiyotlarni
boshqarish va yangi hissiy barqarorlikni rivojlantirish, psixologik barqarorlikni
oshirish va muammolarni hal qilishga yordam beradi. Bundan tashqari yangi
ko‘nikmalarni rivojlantirish, ijobiy ko‘nikmalarni rivojlantirish, muammolarni
boshqarish va hayot sifatini yaxshilash uchun yangi strategiyalarni ishlab chiqishni
o‘rgatadi. O‘zaro aloqalarni yaxshilash, o‘zaro aloqalar va ijtimoiy ko‘nikmalarni
yaxshilash,munosabatlarda yaxshiroq tushunishni va qarama-qarshiliklarni hal qilishni
ta’minlashni ko‘rishimiz mumkin.

Xo‘sh, bu terapiyaning amaliyotini qanday tashkil qilish mumkin?
Demak-ki, individual treninglar ishlab chiqish, shaxsning shaxsiy sxemalarini va
ehtiyojlarini hisobga olgan holda treningni tashkil etish maqsadga muvofiq. Shaxsning
uzoq muddatli sxemalarini tahlil qilish va yangilashni trening jarayonida amalga
oshirish kerak. Juftlik va guruhlarda ishlash orqali ham amalga oshirilishi mumkin,
agar sxemalar juftlik yoki guruh dinamikalariga ta’sir qilsa maqsadga muvofiqdir
(Yosh J. E., Flosko J.S. va boshqalar, 2003: 465). Juftliklar o‘rtasidagi munosabatlarni
yaxshilash va sxemalarni boshqarishga yordam beradi. Terapevt shaxsning sxemalarini
aniqlash va o‘zgartirishda yordam beradi.Salbiy sxemalarni yangilash va yangi
ko‘nikmalarni rivojlantirishda qo‘llab-quvvatlaydi.
Sxema terapiya uzoq muddatli va chuqurroq psixologik sxemalarni aniqlash va
o‘zgartirish orqali shaxsiy muammolarni hal qilishda samarali usul hisoblanadi. Bu

terapiya usuli shaxslarning hissiy va kognitiv holatini yaxshilashga yordam beradi va
hayot sifatini yaxshilash uchun yangi ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan.

Sxema-terapiyada boladagi 5 ta asosiy hissiy ehtiyojni ajratib ko‘rsatadi:
1. Xavfsizlik va bog‘lanish ehtiyoji.
2. Mustaqillik, identiklik, malaka ehtiyoji.
3. O‘z his-tuyg‘ularini ifoda etish va ehtiyojlarini bildirish erkinligi ehtiyoji.
4. Quvonch ehtiyoji.
5. Maqbul chegaralar, o‘zini-o‘zi intizomli qilish ehtiyoji.
Mijozning sxemalarini o‘rganishda terapevt hatto bir qarashda ahamiyatsiz
ko‘rinadigan narsalarni ham hisobga olishi kerak. Masalan, bolalikda uni qanchalik
tez-tez ko‘tarishgan? Ko‘proq tanqid qilishganmi yoki maqtashganmi? Uni qanday
rag‘batlantirishgan va hokazo. Bunday savollarni muhokama qilish orqali psixolog
insonda qanday kognitiv sxemalar borligini va ularning xavfli ekanligini tushunishga
yordam beradi.
Bolalar va o‘smirlar uchun sxema terapiyasida tartiblar bilan ishlash besh
bosqichdan iboratdir. Bu bosqichlarni ketma-ket bajarish shart emas, aslida ularni
butun terapiya jarayonida takrorlash va ishlash mumkin. Shu bilan birga, ular bolalar
va o‘smirlar uchun sxema terapiyasi uchun keng asos yaratadi, bunda terapevt davolash
rejasini har bir mijozga moslashtirishi mumkin bo‘ladi.
Sxematik terapiyada yengish usullarida mavjud bo‘lgan ikkilamchi his-tuyg‘ular
ortidagi asosiy his-tuyg‘ularni aniqlash muhimdir. Ikkilamchi (yoki ijtimoiy) histuyg‘ularga uyat, aybdorlik, mag‘rurlik, hasad, hayrat, minnatdorchilik va nafrat kiradi
(Farrell J, Reiss N., 2014:75). Birlamchi (yoki asosiy) his-tuyg‘ular g‘azab, qayg‘u,
tashvish, jirkanish, ajablanish va baxtdir (Grinberg , 2006).
Mijozlarga terapevtik savol berish orqali asosiy his-tuyg‘ularni kuzatishga
yordam berish mumkin: “Bu vaziyatda, hatto aybdorlik yoki qasos olishga undashdan
oldin paydo bo‘lgan birinchi tuyg‘u yoki his-tuyg‘u nima edi?” Birlamchi histuyg‘ularni ikkilamchi his-tuyg‘ulardan ajratishning yana bir usuli:
“Mijoz ikkilamchi hissiyotlar bilan tug‘ilganmi?”. Sxematik terapiyaning maqsadi tan
olinmaganlarga erishishdir. His-tuyg‘ularni, fikrlash va javob berishning yangi
usullarini faollashtirish va o‘zingizga yordam berishning sog‘lom usullarini topishdan
iborat.
Faollashtiruvchi hodisa mijozning yarasini (sxemasini) ochadigan kalitdir. Yara
zaif bola rejimi(ritm)ni ifodalovchi kichik raqam yonida paydo bo‘ladi, keyin u
faollashtiriladi. Shundan so‘ng, boshqa rejimlar birin-ketin o‘ynaydi, toki bolaning
muammoli xatti-harakatini ta’minlaydigan o‘ziga xos noto‘g‘ri kurashish rejimi paydo
bo‘lguncha. “Aqlli va dono bola” rejimi zaif bolani tinchlantirish va boshqa bolalar
rejimlarini qo‘llab-quvvatlash uchun mo‘ljallangan, biroq u ehtiyojlarga asoslangan

yechim topish uchun yordam talab qiladi. Qoida: birinchi navbatda o‘z-o‘ziga rahmshafqat (“Zaif bolaga”), keyin o‘zini o‘zi tasdiqlash (“G‘azablangan bolaga”).

Rasm. 3.1. Ish konsepsiyasining grafik tasviri. Qarz olgan (Schulz Yul Faun,
1999)

Ichkarida sodir bo‘layotgan jarayonlarni vizualizatsiya qilish yordam beradi.
Yosh mijozlarga ularning ichida nima sodir bo‘layotganini yaxshiroq tushunishga
imkon beruvchi va hamkorlikni targ‘ib qiluvchi rejim qutisi. “Ichki mojarolar” nuqtayi
nazari, shuningdek, tetiklar va kuchaytirish orqali xatti-harakatlarning ekologik
nazorati istiqbollari jadvalga asoslangan xatti-harakatlar terapiyasiga umumiy
yondashuvga birlashtirilishi mumkin.

Terapevtik tavsiyalar:
“Rejim niqoblari”

Yoshi: 12 yosh va undan kattalar uchun mo‘ljallangan.
Tartiblar: Niqoblar barcha rejimlar uchun yoki faqat moslashtirilmaydigan
yengish rejimlari uchun (maqsad va guruhga qarab) tayyorlanishi mumkin.
Maqsadlar: rejimlarni va ularning kelib chiqishini o‘rganing, rejimlarni tasavvur
qiling va ushbu rejim nuqtayi nazaridan muloqot qiling, bu sizga “Wise/Smart”

(“Dono/Zehnlilar”) rejimidan rejim bilan gaplashish imkonini beradi.
Materiallar: qog‘oz, lenta, qaychi, tayoqchalar, rangli qalamlar, markerlar,

bo‘yoqlar, cho‘tkalar, suv, stakan.
Ko‘rsatmalar: Bugun men har biringiz hozirda siz uchun muhim bo‘lgan rejim

bilan ishlashingizni xohlayman. Bu siz uchun eng qiyin rejim bo‘lishi mumkin yoki siz
o‘zingiz ishlab chiqmoqchi bo‘lgan rejimni tanlashingiz mumkin. Keling, avval ushbu
rejimni tasavvur qilaylik. Keyin biz eskiz chizamiz. Shundan so‘ng siz niqob qilasiz.
Men sizga kerak bo‘lgan hamma narsani beraman: materiallar, qog‘oz, maxsus
chopchalar. Keling, rejimni tanishtirishdan boshlaylik: u qanday jonzot, uning yuz
ifodasi, rangi, xatti-harakati. Chizish uchun besh daqiqa vaqtingiz bo‘ladi. Va keyin
biz niqob qilamiz.

Endi sizning chizmalaringiz tayyor. Siz turli xil badiiy materiallardan
foydalanishingiz mumkin: guash, barmoq bo‘yoqlari, flomasterlar, qalamlar, plastilin.
Ko‘zlar uchun pichoq yoki qaychi bilan kesishingiz mumkin. Iloji boricha ijodiy
bo‘ling. Agar biror narsa noto‘g‘ri bo‘lsa, qo'shimcha qog'oz so'rang. Iltimos, xohlagan
narsangizni oling. Vaqtingiz bo‘lsa, ikkinchi niqob qilishingiz mumkin. 20 daqiqa
vaqtingiz bor.

Demak, san’at asarlarimiz tayyor. Quritish uchun ularni stolga qo‘yishingiz
mumkin. Besh daqiqadan so‘ng biz ajoyib mavjudotlarimiz, niqoblarimiz bilan
tanishamiz. Endi rejimingiz haqidagi savollarga javob berish uchun besh daqiqa
vaqtingiz bor. Bu yerda savollar ro‘yxati.

■ Bu qanday niqob?
■ Bu jonzotning nomi nima?
■ Bu jonzot nimaga o‘xshaydi?
■ Unga nima yoqadi?
■ Unga nima yoqmaydi?
■ Uni nima qo‘rqitadi?
■ U eng ko‘p nimani xohlaydi?
■ U xo‘jayiniga qanday munosabatda bo‘ladi? Jonivor o‘z egasi haqida nima deb
o‘ylaydi?
■ Uning vazifasi nima?
■ U o‘zini qanday tutmoqda?
■ U o‘zini qanday his qilmoqda?
■ U qanday harakat qiladi?
■ U egasiga qanday yordam beradi?. Qanday qilib u o‘z xo‘jaynini xafa qiladi?

Endi biz guruhni rejimlarimiz bilan tanishtiramiz. (Agar ishtirokchilar soni 10 dan
ortiq bo‘lsa, ularni ikki guruhga ajratamiz.) Niqob taqib, ular haqida gapiring.

Endi men musiqani yoqaman va biz rejimlar paradini o‘tkazamiz. Siz ichingizda

rejimni, uning xatti-harakatlarini his qilishingiz mumkin. Iltimos, boshqa odamlar
atrofida ehtiyot bo‘ling. O‘zingizni va boshqalarni xavfsiz saqlash juda muhimdir.
Bizda 10 daqiqa bor.

Endi biz niqoblarimizni yechib tashlaymiz va har biringiz shunday deysiz: “Men
bu niqobda emasman, men (Zarina,Muhammad...).”

Endi bizda 20-30 daqiqa bor. Uch kishidan iborat guruhlarda ishlash. Biri, siz
niqob (rejimi)ni hozir muhokama qiladigan odamsiz; ikkinchi va uchinchisi oddiygina
o‘zlari bo‘ladi (“Wise/Smart” rejimi) va ularning birinchisi ishtirokchiga yordam
beradi. Siz ishtirokchi sifatida kimga niqob kiyishni xohlayotganingizni tanlaysiz. O‘z
istak va takliflaringiz haqida rejimingizga xabar berishingiz mumkin. Ular qabul
qiladigan so‘zlarning turini tanlang. Eng yaxshi usul - boshida "ishingiz uchun rahmat"
deyish. Keyin nima uchun bu rejim sizni cheklashini (agar shunday bo‘lsa), agar bu
rejim siz uchun salbiy bo'lsa, tushuntirishingiz mumkin. Agar bu ijobiy niqob bo‘lsa,
siz his-tuyg‘ularingizni va istaklaringizni ifodalashingiz mumkin. Wise/Smart
niqoblari bu ehtiyojlarni qanday qondirishni va bu his-tuyg‘ularni salbiy natijalarsiz
ifoda etishni taklif qilishi mumkin. Ushbu bosqichda siz terapevtdan yordam
so'rashingiz mumkin. Ular nima deyishni yoki qanday aytishni taklif qilishlari
mumkin. Niqobli odam his qilishga va uning munosabatini tushunishga harakat
qilmoqda - niqob hamkorlik qilishga tayyormi yoki yo‘qmi. Agar jarayon tayyor
bo‘lmasa, jarayonda niqobidagi odam hamkorlik qilishga tayyor bo‘lishi kerak bo‘lgan
narsani aytishi mumkin.

Endi bu tajribani guruhlarda muhokama qiling, keyin biz uni butun guruh bilan
muhokama qilamiz”.

“QALAMLAR BILAN URUSH“ va “QOR TO‘PLAR BILAN URUSH”

yoshi: 6 yosh va undan katta.
Tartib: g‘azablangan bolalar uchun.
Maqsad: g‘azabni bo‘shating va guruhda dam oling, g‘azabni boshqarishning

yangi ko‘nikmalarini o‘rganing.
Materiallar: juda ko‘p chiqindi qog‘oz (A4 qog‘oz), juda ko‘p rangli qalamlar,

stullar, yopinchiq.
Ko‘rsatmalar: Biz urush o‘ynaymiz. Iltimos, ushbu o‘yin uchun sherik tanlang

va qog‘oz parchasini ikkiga bo‘ling. Har bir sherik yorqin rangdagi qalamni olishi
kerak - masalan, qizil va yashil. Birinchidan, har bir kishi o‘z arsenalini varaqning o‘z
qismiga tortadi. Arsenalga harbiy kemalar, tanklar, artimerlar, minalar va solatlar
kirishi mumkin. Urushga tayyorlaning!

Endi hammangiz yaxshi tayyorgarlik ko‘rdingiz. Endi iltimos, o‘zingiz ishlatgan
rangdagi qutidan kamida 10-15 ta qalam toping va ularni hozircha chetga qo‘ying. Endi
har bir juftlik etarli miqdordagi qog‘oz varaqlarini oladi. Ko‘p bouaga ishlatishdan
qo‘rqmang, chunki u chiqindi qog'oz va keyinchalik qayta ishlanadi. Qalamlaringizni
oling va men uchgacha sanasam, urush boshlanadi. Sizning maqsadingiz qog‘ozni
o‘zingizning rangingizda bo‘yashga harakat qilishdir (iloji boricha ko‘proq bo‘sh joyni
qoplash uchun) va sherigingiz uni o‘z rangida bo'yashga harakat qiladi. Bir varaq
butunlay bo‘yalgan yoki yirtilgan bo‘lsa, tezda boshqa varaqni, keyin boshqa varaqni
oling va men sizga bergan barcha varaqlar yo'qolguncha davom eting. Agar qalam xira
bo‘lib qolsa, darhol boshqasini olib, jangni davom ettiring.” (Ushbu o‘yinni
o‘ynayotganda, siz g‘azablangan bolangizning barcha g‘azabini chiqarib tashlashingiz
mumkin.)

O‘yin davomida terapevt aylanib yurib, ishtirokchilarni muzlatib, “Ajoyib! Siz
juda yaxshi ish qilyapsiz! ”. “O‘zingizni his qilgan barcha g'azabingizni, hatto o‘tgan
haftada his qilgan g‘azabingizni yoki uzoq vaqtdan beri g'azabingizni bo‘shating!”.
Shundan so‘ng, ishtirokchilardan oldlarida yotgan qog‘oz varaqlaridan qor to‘plarini
maydalashlari so‘raladi va o‘yinni “Qor to‘pi” o‘yini sifatida davom ettirish mumkin.

bitta jamoaga qo‘shiladi. Xonaning o‘rtasida stullar va ko‘rpa-to‘siqlar to‘sig‘i
qurilgan (bolalar o‘z tengdoshlariga qor to'plarini tashlamasliklari uchun, balki to‘siq
orqali).

Har bir jamoaning maqsadi imkon qadar ko‘proq qor to‘plarini vaqt tugashidan
oldin xonaning boshqa tomoniga (to‘siqdan oshib) tashlash orqali tezda qutulishdir.
Vaqt tugagach, xonaning har bir tomonida qor to‘plari hisoblanadi. Xonaning o‘z
tomonida eng kam qor to‘pi qolgan jamoa g‘alaba qozonadi. Odatda guruhga 3-5

daqiqa vaqt beriladi. qor to‘pi uchun. Bolalardan qor to‘plarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri
a’zolarning yuzlariga tashlamasliklarini so'rash muhimdir.

XULOSA VA TAKLIFLAR
Sxema terapiyasi umumiy tizimli doirada an’anaviy kognitiv va xulq-atvorli
aralashuvlar bilan rivojlanish tushunchalari, munosabatlarga e’tibor qaratish, rejim
tahlili va hissiyotlarga yo‘naltirilgan aralashuvlarni birlashtiradi. Sxema terapiyasi
mijozning rivojlanish jarayonida o‘rganish tajribasini tushunishga qaratilgan. Bunda
biz oila, ta’lim va boshqa tengdosh guruhlar va submadaniyatlarning turli
kontekstlarini hisobga olamiz. Sxema terapiyasi, ichki va tashqi rivojlanish dinamikasi
ta’sirini ko‘proq yoritishga imkon beradi. Sxema terapiyasi, shuningdek, simptomlarga
yo‘naltirilgan tahlil va CBT(kognitiv xatti-harakatlar terapiyasi)da qo‘llaniladigan
aralashuvlarni birlashtiradi, chunki ular muammoli xatti-harakatlarni tushunish va yo‘q
qilish uchun juda muhim hisoblanadi.
Sxematik terapiya buzilishlar va simptomlarni yetarlicha hal qilinmagan ichki
nizolar nuqtai nazaridan ko‘rib chiqadi. Bu holat, shaxsiy va shartli o‘zgaruvchilarga
qaratilgan buzilishlar va alomatlarning klassik xulq-atvor tahlilini to‘ldiradi. “Ichki
mojarolar” nuqtai nazari, shuningdek, tetiklar va kuchaytirish orqali xattiharakatlarning ekologik nazorati istiqbollari jadvalga asoslangan xatti-harakatlar
terapiyasiga umumiy yondashuvga birlashtirilishi mumkin. Reaksiyalar yoki engish
usullari ogohlantirishlar (ichki yoki tashqi) tomonidan qo‘zg‘atiladi. Odatda, bunday
ogohlantirishlar mos kelmaydigan sxemalarni qo‘zg‘atish qobiliyatiga ega, ularni
klassik shartli hissiy javoblar, so‘ngra fiziologik javoblar, idrok va xotiralar (sxemalar)
sifatida talqin qilish mumkin.Xulq-atvorni haddan tashqari kompensatsiya yoki
qochish rejimining bir qismi sifatida yoki intizomsiz yoki zaif bolada yoshga mos
kelmaydigan rejimni saqlab turish sifatida belgilash orqali yangi istiqbolni ochadi. Bu
mijozlarimizning murakkab hissiy hayotini chuqurroq tushunish va taqdim etilgan
muammoning dinamikasini chuqurroq tushunish imkonini beradi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Farrell J & Shaw I. (2012) Chegaradagi shaxsiyat buzilishi uchun guruh
sxemasi terapiyasi: bemorning ish kitobi bilan bosqichma-bosqich davolash bo'yicha
qo'llanma. Oksford: Wiley-Blackwell.
2. Farrell J, Reiss N & Shaw I. (2014) Sxema terapiyasi bo‘yicha klinisyen uchun
qo‘llanma: individual, guruhli va integratsiyalashgan sxema terapiyasini davolash
dasturlarini yaratish va yetkazib berish uchun to‘liq manba. Oksford: Wiley-Blackwell.
3.Gardner R. (1999a) Individual va guruh terapiyasi va o'smirlar
psixoterapiyasida ota-onalar bilan ishlash. Northvale/Nyu-Jersi/London: Jeyson
Aronson Inc.

4. Gardner R. (1999b) Individual va guruh terapiyasi va o'smirlar
psixoterapiyasida ota-onalar bilan ishlash.

5. Grawe K. (2017) Neyropsixoterapiya: Neyrologiya samarali psixoterapiya
haqida qanday ma’lumot beradi. Routledge.

6. Greenberg L. (2006) Tuyg‘uga yo‘naltirilgan terapiya: konspekt. Zamonaviy
psixoterapiya jurnali, 36 (2), 87-93.

7. Holmes D.J. (1964) O‘smirlik davridagi antisosyal xulq-atvor va depressiya
psixoterapiyasi. Nortveyl, Nyu-Jersi, London: Jeyson Aronson Inc.

8. Jeffrey Young (2003) Schema Therapy: A Practitioner’s Guide.
9. Loose S. (2018) Avtohalokat fonida gipoxondriya bilan og‘rigan 15 yoshli
bolani sxematik terapevtik ambulator davolash erta bolalik davrida paraplegiyaga
sabab bo‘ldi. Amsterdam: ISST konferentsiyasi.
10. Loose S. & Graaf, P. (2016) Erta noto‘g‘ri sxemalar va rejimlarning tasviriy
ko‘rinishi – Yosh va qari uchun. Plakat. Stokgolm: 46-yillik EAFTA kongressi CBT.
11. Roediger E., Stivens, V. A. va Brokman, R. (2018) Kontekstli sxema
terapiyasi shaxsiyat buzilishi, hissiy tartibsizlik va shaxslararo munosabatlarga
integratsiyalashgan yondashuv. Oklend, Kaliforniya: Kontekst matbuoti.
12. Schulz von Thun F. (1998) Miteinanderreden 3 – Jamoaning ichki holati va
aloqani boshqarish. Gamburg: Rovolt.
13. Young J. E., Klosko J. S. va Weishaar M. E. (2003) Sxema terapiyasi:
amaliyotchi uchun qo‘llanma. Guilford Press.

REFERENCES
1. Farrell, J., Reiss, N., & Shaw, I. (2014). The Schema Therapy Clinician’s
Guide: A Complete Resource for Creating and Delivering Individual, Group, and
Integrated Schema Therapy Treatment Programs. Oxford: Wiley-Blackwell.
2. Farrell, J., & Shaw, I. (2012). Group Schema Therapy for Borderline
Personality Disorder: Step-by-Step Treatment Manual with Patient Workbook. Oxford:
Wiley-Blackwell.
3. Gardner, R. (1999a). Working with Parents in Individual and Group Therapy
and Adolescent Psychotherapy. Northvale/New Jersey/London: Jason Aronson Inc.
4. Gardner, R. (1999b). Working with Parents in Individual and Group Therapy
and Adolescent Psychotherapy.
5. Grawe, K. (2017). Neuropsychotherapy: What Neuroscience Tells Us About
Effective Psychotherapy. Routledge.
6. Greenberg, L. (2006). Emotion-Focused Therapy: A Synopsis. Journal of
Contemporary Psychotherapy, 36(2), 87–93. http://dx.doi.org/10.1007/s10879-006-
9011

7. Holmes, D. J. (1964). Psychotherapy of Antisocial Behavior and Depression
in Adolescence. Northvale, New Jersey, London: Jason Aronson Inc.

8. Loose, S. (2018). Outpatient Schema Therapy for a 15-Year-Old with
Hypochondria in the Context of a Car Accident Leading to Childhood-Onset
Paraplegia. Amsterdam: ISST Conference.

9. Loose, S., & Graaf, P. (2016). Visual Representation of Early Maladaptive
Schemas and Modes – For the Young and the Old. Poster. Stockholm: 46th EAFTA
Congress on CBT.

10. Roediger, E., Stevens, V. A., & Brockman, R. (2018). Contextual Schema
Therapy: An Integrated Approach to Personality Disorders, Emotional Dysregulation,
and Interpersonal Relationships. Oakland, California: Context Press.

11. Schulz von Thun, F. (1998). Miteinander reden 3 – The Inner State of the
Team and Managing Communication. Hamburg: Rowohlt.

12. Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A
Practitioner’s Guide. Guilford Press.

13. Young, Jeffrey, Klosko, Janet, & Weishaar, Marjorie. (2020). Schema
Therapy: Practical Guide. Translated from English. Dialectica LLC. (464 p.).