ONA TILI FANINI O‘QITISHDA SHAXSGA YO‘NALTIRILGAN
PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH METODIKASINI
TAKOMILLASHTIRISH
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ МЕТОДИКИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ
ЛИЧНОСТНО-ОРИЕНТИРОВАННЫХ ПЕДАГОГИЧЕСКИХ
ТЕХНОЛОГИЙ В ПРЕПОДАВАНИИ РОДНОГО ЯЗЫКА
ENHANCING THE METHODOLOGY OF USING LEARNER-CENTERED
PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MOTHER-TONGUE INSTRUCTION
Taylakova Dilnoza Norbekovna
Oriental universiteti
“Uzluksiz ta’lim pedagogikasi”
Kafedrasi dotsenti,
Pedagogoka fanlari bo’yicha Falsafa doktori PhD,
Tel.: +998 77 019-18-02
E-mail: dilnoza.taylakova@icloud.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada ona tili fanini o‘qitishda shaxsga yo‘naltirilgan
pedagogik texnologiyalarni tanlash va qo‘llashning nazariy-amaliy asoslari yoritiladi.
Tadqiqotda interfaol, o‘yin asosidagi, loyiha va muammoli o‘qitish hamda differensial
yondashuvning ona tili darslari mazmuni va baholash tizimi bilan integratsiyasi tahlil
qilinadi. Metodologiya sifatida tizimli adabiyotlar sharhi, dars kuzatuvlari va kichik
miqyosli sinov mashg‘ulotlari qo‘llanildi. Natijalar o‘quvchi ehtiyojiga moslashtirilgan
maqsad qo‘yish, konstruktiv moslashuv (constructive alignment), formativ baholash va
raqamli vositalar kombinatsiyasini o‘zlashtirish, nutqiy kompetensiya va motivatsiyani
sezilarli oshirishini ko‘rsatdi. Shuningdek, o‘qituvchi roli fasilitator sifatida qayta talqin
qilinib, o‘quvchilarning refleksiya va metakognitiv ko‘nikmalarini rivojlantirish
mexanizmlari ko‘rsatib beriladi.
Kalit so‘zlar: shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim, pedagogik texnologiya, ona tili ta’limi,
o‘quvchi markazli yondashuv, o‘yin metodikasi, interfaol usullar, differensial yondashuv,
innovatsiya.
Abstract. This article examines the theoretical and practical foundations for
selecting and implementing learner-centered pedagogical technologies in mother-tongue
instruction. It analyzes how interactive, game-based, project and problem-based learning,
and differentiated instruction integrate with lesson content and assessment. The
methodology combines a systematic literature review, classroom observations, and smallscale pilot sessions. Findings indicate that aligning goals to learners’ needs, applying
constructive alignment, formative assessment, and judicious digital tools significantly
improve achievement, oral/written proficiency, and motivation. The teacher’s role is
reframed as a facilitator, and mechanisms for developing reflection and metacognitive
skills are outlined. The paper concludes with a methodological map and concrete design
recommendations for planning effective, learner-centered language lessons.
Keywords: learner-centered education, pedagogical technologies, mother tongue
teaching, student-centered approach, game-based learning, interactive methods,
differentiated instruction, innovation.
Аннотация. В статье раскрываются теоретико-практические основы отбора и
применения личностно-ориентированных педагогических технологий при
преподавании родного языка. Проанализирована интеграция интерактивного,
игрового, проектного и проблемного обучения, а также дифференциации с
содержанием уроков и системой оценивания. Методологически использованы
системный обзор литературы, наблюдения уроков и маломасштабные пилотные
занятия. Результаты показывают, что сочетание целеполагания, адаптированного к
потребностям учащихся, конструктивного выравнивания, формативного
оценивания и цифровых инструментов значительно повышает усвоение, речевую
компетентность и мотивацию. Дополнительно переосмысляется роль учителя как
фасилитатора и описываются механизмы развития рефлексии и метакогнитивных
навыков. В заключение предлагается методическая карта и практические
рекомендации по проектированию урока.
Ключевые слова: личностно-ориентированное обучение, педагогические
технологии, обучение родному языку, ученикоориентированный подход, игровые
методы, интерактивные методики, дифференцированный подход, инновации.
KIRISH
XXI asr ta’limi o‘zbek maktablari uchun o‘zining yangi talab va istiqbollarini
belgilab berdi. Ta’lim jarayonida e’tibor an’anaviy o’qituvchi markazli yondashuvdan
o‘quvchi (talaba) markazli, shaxsga yo‘naltirilgan pedagogik texnologiyalarga o‘tishga
qaratilmoqda. Masalan, Fayziyeva (2025) ta’limda raqamli texnologiyalar integratsiyasi
an’anaviy o‘qituvchiga yo‘naltirilgan metodikadan o‘quvchi faolligiga asoslangan
metodologiyaga o‘tish zarurligini ta’kidlaydi (Akbarova M., 2020:67-69). O‘zbekistonda
ham ta’lim strategiyasida “shaxs – Ta’lim milliy modeli asosiy tarkibiy qismi” deb
belgilangani shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvning dolzarbligini ochiq ko‘rsatadi. Kirish
qismida biz ona tili fanini o‘qitishda mazkur yondashuvlarning ahamiyati, zamonaviy
pedagogik paradigmalarga mosligi va ilmiy-odobiy asoslarini muhokama qilamiz.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
So‘nggi yillarda pedagogik adabiyotlarda shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim konsepsiyasi
keng yoritilmoqda. Ushbu yondashuvda o‘quvchi pedagogik jarayon markaziga qo‘yilib,
uning shaxsiy xususiyatlari, qiziqish va qobiliyatlari hisobga olinadi. Shaxsga
yo‘naltirilgan pedagogik texnologiyalarning nazariy asosi sifatida shunday metod va
usullar ilgari surilganki, ularda har bir o‘quvchining o‘ziga xos salohiyati rivojlanadi va
uning ehtiyojlari asosiy hisoblanadi. O‘z navbatida, shaxsga yo‘naltirilgan ta’limga oid
ilmiy manbalarda hamkorlik pedagogikasi, adaptiv muloqot texnologiyasi, o‘yin
texnologiyalari, rivojlantiruvchi o‘qitish, muammoli o‘qitish, differensial o‘qitish va
individual ta’lim kabi yo‘nalishlar aniqlandi. Masalan, o‘yin texnologiyalari
o‘quvchilarning ta’lim jarayoniga faolligini oshirishi, fanlarga bo‘lgan qiziqishni
kuchaytirishi ta’kidlanadi.
Botirova (2020) tadqiqotida adabiyot fani darslarida o‘yin topshiriqlaridan
foydalanishning muhimligi ko‘rsatilgan. U ta’kidlaydiki, ona tili darslarida o‘yin
jarayonlari o‘quvchilarda faollikni va mustaqil fikrlashni rag‘batlantiradi (Botirova A.,
2020:23). Ushbu usullar o‘quvchilarga mavzuni ijodkorlik bilan o‘rganish, fikrlarini
erkin ifodalash imkonini beradi. Shuningdek, Fayziyeva (2025) raqamli pedagogik
texnologiyalar integratsiyasi misolida pedagogik yondashuvlarni o‘quvchi ehtiyojlariga
moslashtirish samaradorligini qayd etadi (Akbarova M., 2020:67-69). Bu fikrlar
pedagogik texnologiyalarning xususiyatlarini va o‘qitishda innovatsion metodlarning
samaradorligini ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, chet tillarini o‘qitish tajribasidan ham kelib chiqadigan dolzarb
fikrlar mavjud. Masalan, kuzatuvlarga ko‘ra, boshlang‘ich sinflarda darslarda o‘yin va
multimediya vositalaridan foydalanish o‘quvchilarning til o‘zlashtirishida ijobiy samara
beradi. Ta’lim jarayonida innovatsion metodlar tatbiq etilganda o‘qituvchi boshqaruvchi,
o‘quvchi esa faol ishtirokchi sifatida qabul qilinadi, bu esa mazmunli ta’limni
ta’minlaydi. Shuningdek, interfaol metodlar motivatsiyani oshirishga xizmat qiladi,
o‘qituvchining vazifasi o‘quvchilarning imkoniyatlarini yuzaga chiqarishda doimiy
izlanish qilib, ularning qiziqish va ehtiyojlarini rag‘batlantirishga qaratiladi
(Ishmuhammedov R., 2013).
Tadqiqotchi Adabiyot tahlili bobida innovatsion va interfaol yondashuvlarning ona
tili darslariga tatbiqi to‘g‘risida fikr yuritilgan adabiyotlarni ham ko‘rib chiqdi. Xususan,
Akbarova (2020) ona tili darslarida interfaol usullardan foydalanish samaradorligini
o‘rganib, “o‘yin topshiriq usullari ta’lim jarayonida keng qo‘llanilishi”ni qayd etadi.
Bular qat’iy boshqaruvdan ko‘ra erkin muloqot va qo‘llab-quvvatlashga asoslangan
pedagogik muhitni tashkil etishga xizmat qiladi. Yuqoridagi natijalar shuni ko‘rsatadiki,
ona tili o‘qitish metodikasini takomillashtirishda o‘quvchiga markazli, interfaol, o‘yinli
va differensial yondashuvlar muhim o‘rin tutadi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu tadqiqotda shaxsga yo‘naltirilgan pedagogik texnologiyalarni ona tili
ta’limida qo‘llash metodikasi keng ko‘lamda o‘rganildi. Metodologik asos sifatida
mamlakatimizda ta’lim sifati va innovatsion yondashuvlar boʻyicha rasmiy davlat
dasturlari, ilmiy maqolalar va o‘quv qo‘llanmalar tahlili o‘tkazildi. Adabiyotlarni tahlil
qilish davomida shaxsga yo‘naltirilgan ta’limga oid konsepsiyalar, interfaol pedagogik
metodlar, o‘yin metodlari va differensial yondashuvlar xususiyatlari o‘rganildi. Bundan
tashqari, pedagogik tajriba uchun boshlang‘ich sinf ona tili darsi kuzatildi; o‘qituvchining
o‘quvchilarga individual yondashuvi va o‘yin topshiriqlari foydasi baholandi.
Tadqiqot metodologiyasiga kiritilgan usullardan biri sifatida so‘rovnoma va
intervyu ham amalga oshirildi. Sinfdagi o‘qituvchi hamda ayrim o‘quvchilar bilan
suhbatlar o‘tkazilib, o‘qitish uslubiga oid fikrlar va tajriba almashildi. Buning natijasida,
shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvni hozirgi darslarda qanday qo‘llash mumkinligi va
mavjud qiyinchiliklar aniqlandi. Ushbu kombinatsiyalangan tadqiqot metodlari (nazariy
adabiyotlar tahlili, kuzatuv, so‘rov) asosida olingan ma’lumotlar maqolaning tahlil va
natijalar bo‘limida umumlashtirildi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Adabiyotlar tahlili va pedagogik kuzatuv natijalariga ko‘ra, ona tili darslarida
shaxsga yo‘naltirilgan texnologiyalarni qo‘llash o‘quvchilarning faolligi va o‘z-o‘zini
namoyon qilishini sezilarli darajada oshiradi. Kuzatuv davomida o‘yin metodlarini
qo‘llovchi o‘qituvchilarda sinfdagi turli qobiliyatga ega o‘quvchilar ishtiroki
tenglashgani qayd etildi. Xususan, dars boshida g‘oyibona raqiblar bilan bahs-munozarali
o‘yin o‘tkazilganda, o‘rta darajadagi va zaif o‘quvchilar ham faol qatnasha boshladi.
Botirovaning ta’kidlashicha, o‘yin texnologiyalari o‘quvchilarni mavzuga qiziqtirishi va
darsga laqabini oshirishi uchun qulay sharoit yaratadi (Botirova A., 2020:23). Masalan,
5-6 sinflarda so‘z turkumlari bo‘yicha kelishilgan o‘yin savollariga javob berish
topshirig‘i o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini kuchaytirdi va guruhda hamkorlik ruhini
shakllantirdi.
Bundan tashqari, tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv
asosida individual ko‘rsatkichlar va qiziqishlarga moslashtirilgan topshiriqlar ham
ahamiyatli rol o‘ynaydi. Masalan, sinfdan chetda qolib ketayotgan o‘quvchilarga
yo‘nalgan mustaqil ishlar tayinlanib, ularning kuchli tomonlari rivojlantirildi. Jamoaviy
baholash o‘rniga har bir bola o‘z iqtidorini namoyon etishi uchun shaxsiy proyektlar
berildi. Bu esa ularning muvaffaqiyatga bo‘lgan ishonchini oshirib, o‘rganishga
motivatsiyasini kuchaytirdi.
Shuningdek, interfaol metodlardan foydalanish natijasida o‘qituvchining vazifasi
ham o‘zgardi. Endi u kirib kelgan yangi bilimlarni faqat bayon qilmay, balki
o‘quvchilarni tanqidiy fikrlashga yo‘naltiradi. Fayziyeva fikriga ko‘ra, o‘qituvchi o‘rnini
muhim ma’lumotlarga baho beruvchi facilitatorga aylantirib, talabalar ehtiyojlari va
ishtirokini birinchi o‘ringa qo‘yishi kerak (Fayziyeva D., 2025:450-456). Bu kontekstda
ona tili darslarida ham muammoli vaziyatlar va loyiha usullarini tatbiq qilish samarali
bo‘ldi. Masalan, «tahririyat» roli o‘yinida o‘quvchilar guruhlari topilgan matn xatolarini
izlab tuzatib, o‘z echimlarini taqdim etdilar. Bu esa ularning matnni chuqur anglashini va
muammoga innovatsion yondashishini rag‘batlantirdi.
Hulosa qilish mumkinki, tahlil natijalari ona tili ta’limida shaxsga yo‘naltirilgan
pedagogik texnologiyalar muhimligini ko‘rsatadi. O‘yinli va interfaol usullar
o‘quvchilarning qiziqish darajasini oshirib, o‘z-o‘zini boshqarish va ijodiy fikrlashni
rag‘batlantiradi. Shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvdagi darslarda har bir o‘quvchining
individual sur’ati va qobiliyatlari e’tiborga olinadi, bu esa ta’lim sifati va samaradorligini
oshirishga xizmat qiladi.
XULOSA VA TAKLİFLAR
Xulosa qilib aytganda, ona tili fanini o‘qitishda shaxsga yo‘naltirilgan pedagogik
texnologiyalarni qo‘llash o‘quvchilarning bilimlarini mustahkamlash va ta’limga bo‘lgan
qiziqishini oshirishga xizmat qiladi. Shu jumladan:
Individual yondashuvni kuchaytirish: Dars rejasini tuzishda o‘quvchilarning
qiziqish, ehtiyoj va qobiliyatlarini inobatga olish lozim. Masalan, har bir sinfga erkin
tanlov asosida mavzu topish yoki ijodiy izlanishlar uchun vaqt ajratish tavsiya qilinadi.
Bu o‘quvchilarning o‘zlashtirish motivatsiyasini oshiradi va ularning salohiyatini
ro‘yobga chiqaradi.
Interfaol va o‘yin metodlarni qo‘llash: Ona tili darslarida turli o‘yin topshiriqlari
va guruhli amaliy mashg‘ulotlar joriy etilishi kerak. Masalan, leksik-topshiriqlar, rolli
o‘yinlar va bahslardan foydalangan holda dars o‘tkazish o‘quvchilarni faollikka undaydi
va dars muhitini qiziqarli qiladi.
Differensial o‘qitish: O‘rganishga oid vazifalar murakkabligi turlicha variantlarda
berilib, talabalar darajasiga qarab moslashtirilishi kerak. Kuchli o‘quvchilarga chuqurroq
tahlilni talab qiladigan topshiriqlar, zaifroq o‘quvchilarga esa qo‘shimcha yordam va
oddiylashtirilgan materiallar taklif etilishi zarur.
O‘qituvchilarni malakasini oshirish: Pedagoglarni shaxsga yo‘naltirilgan
pedagogik texnologiyalar bo‘yicha muntazam ravishda o‘qitish va metodik qo‘llanmalar
bilan ta’minlash muhimdir. O‘qituvchilar mahoratini oshirish uchun seminarlarda
innovatsion metodlar namoyish etilishi, erkin fikr almashishni rag‘batlantiruvchi interfaol
treninglar tashkil qilinishi kerak.
Ta’lim muhitini boyitish: Sinf xonalari o‘quvchilarning shaxsiy faoliyatini
qo‘llab-quvvatlovchi didaktik uskunalar va materiallar bilan jihozlanishi kerak. Masalan,
loyiha va tahlil asosida o‘qitish uchun kompyuter texnologiyalari, audiovizual vositalar
va interfaol doskalar keng qo‘llanilishi kerak.
Yuqoridagi takliflar asosida ona tili fanida shaxsga yo‘naltirilgan o‘qitish
metodikasini takomillashtirish ta’lim sifatini oshirishga, o‘quvchilarda ijodiy fikrlash va
mustaqil o‘qish malakalarini shakllantirishga yordam beradi. O‘rta maktab ta’limida
yangi pedagogik usullar tatbiqi orqali o‘quvchilarning nafaqat lug‘at, grammatik
bilimlari, balki umuman til bilim va madaniyat borasidagi kompetensiyalari ham barqaror
rivojlanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Akbarova M. Ona tili darslarida innovatsion texnologiyalar va o‘yin
topshiriqlaridan foydalanish. O‘zbekistonda ilmiy-amaliy tadqiqotlar, 16-ko‘p tarmoqli
ilmiy onlayn konferensiyasi, 7-qism, Toshkent, 2020, –B 67-69.
2. Botirova A., Adabiyot fanini o‘qitishda innovatsion texnologiyalar va o‘yin
topshiriqlardan foydalanish. Til va adabiyot ta’limi jurnali, 2020, 1-son, p. 23.
3. Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. Toshkent: Sharq, 2013.
4. Fayziyeva D. Technology Reshapes Pedagogy Toward More Student-Centered
Approaches. International Journal of Artificial Intelligence, vol. 5, no. 8, 2025, pp. 450-
456.
5. Ishmuhammedov R.I., and M. Yuldashev. Ta’lim va tarbiyada innovatsion
pedagogik texnologiyalar. Toshkent: Nihol, 2013.
6. Coskun V. Student-Centered Strategies in Foreign Language Teaching. Modern
Education Review, vol. 5, no. 4, 2019, pp. 112–124.
7. Sayidahmedov N. Pedagogik mahorat va pedagogik texnologiya. Toshkent: Oliy
Pedagogika Instituti, 2003.
8. Sayidahmedov N.S. Yangi pedagogik texnologiyalar. Toshkent: Moliya, 2003.
REFERENCES:
1. Akbarova M. Ona tili darslarida innovatsion texnologiyalar va o‘yin
topshiriqlaridan foydalanish. O‘zbekistonda ilmiy-amaliy tadqiqotlar, 16-ko‘p tarmoqli
ilmiy onlayn konferensiyasi, 7-qism, Toshkent, 2020, –B 67-69. (In Uzbek)
2. Botirova A., Adabiyot fanini o‘qitishda innovatsion texnologiyalar va o‘yin
topshiriqlardan foydalanish. Til va adabiyot ta’limi jurnali, 2020, 1-son, p. 23. (In Uzbek)
3. Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. Toshkent: Sharq, 2013.
(In Uzbek)
4. Fayziyeva D. Technology Reshapes Pedagogy Toward More Student-Centered
Approaches. International Journal of Artificial Intelligence, vol. 5, no. 8, 2025, pp. 450-
456.
5. R.I.Ishmuhammedov, M. Yuldashev. Ta’lim va tarbiyada innovatsion pedagogik
texnologiyalar. Toshkent: Nihol, 2013. (In Uzbek)
6. Coskun V. Student-Centered Strategies in Foreign Language Teaching. Modern
Education Review, vol. 5, no. 4, 2019, pp. 112–124.
7. Sayidahmedov N. Pedagogik mahorat va pedagogik texnologiya. Toshkent: Oliy
Pedagogika Instituti, 2003. (In Uzbek)
8. Sayidahmedov N.S. Yangi pedagogik texnologiyalar. Toshkent: Moliya, 2003. (In
Uzbek)