ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Arab va o‘zbek tillaridagi frazeologizmlarda milliy qadriyatlar va axloqiy normalarning ifodalanishi

Boborajabov Muhammadiqbol Emomaliyevich

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

ARAB VA O‘ZBEK TILLARIDAGI FRAZEOLOGIZMLARDA MILLIY

QADRIYATLAR VA AXLOQIY NORMALARNING IFODALANISHI

EXPRESSION OF NATIONAL VALUES AND MORAL NORMS IN
PHRASEOLOGISMS IN ARABIC AND UZBEKISTAN

ВЫРАЖЕНИЕ НАЦИОНАЛЬНЫХ ЦЕННОСТЕЙ И НОРМ

НРАВСТВЕННОСТИ ВО ФРАЗЕОЛОГИЗМАХ АРАБСКОГО ЯЗЫКА И
УЗБЕКИСТАНА

Boborajabov Muhammadiqbol Emomaliyevich
Oriental universiteti Tillar-1kafedrasi o‘qituvchisi

Tel.: +99877-767-09-00
E-mail: mboborajabov62@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada arab va o‘zbek tillaridagi ta’lim-tarbiyaga oid
frazeologik birliklar lingvomadaniy jihatdan tahlil qilingan. Frazeologizmlar xalqning
asrlar davomida shakllangan dunyoqarashi, axloqiy me’yorlari va milliy qadriyatlarini
ifoda etuvchi til birliklari sifatida qaraladi. Tadqiqotda mehmondo‘stlik, oila va urug‘-
aymoq qadriyatlari, diniy e’tiqodlar, mehnatsevarlik va sabr-toqat kabi muhim
ijtimoiy-madaniy tushunchalar frazeologik birliklar misolida yoritilgan. Arab va
o‘zbek tilidagi o‘xshash va farqli jihatlar taqqoslanib, ularning tarbiyaviy hamda
madaniy ahamiyati izohlangan. Maqola xulosalarida til birliklari orqali tarbiyaviy
qadriyatlarni o‘rganish, milliy o‘zlikni anglash va yosh avlodni tarbiyalashda
frazeologizmlarning muhim vosita ekanligi ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar: frazeologizm, lingvomadaniyat, ta’lim-tarbiya, milliy qadriyat,
axloqiy me’yor, arab tili, o‘zbek tili, mehmondo‘stlik, oila qadriyatlari,
mehnatsevarlik, sabr-toqat.
Annotation. This article analyzes educational phraseological units in the Arabic
and Uzbek languages from a linguocultural perspective. Phraseologisms are considered
as language units that express the worldview, moral standards and national values of
the people formed over the centuries. The study highlights important socio-cultural
concepts such as hospitality, family and clan values, religious beliefs, hard work and
patience using phraseological units. Similarities and differences in the Arabic and
Uzbek languages are compared, and their educational and cultural significance is
explained. The conclusions of the article emphasize that phraseologisms are an
important tool in studying educational values, understanding national identity and
educating the younger generation through language units.
Keywords: phraseology, linguistic culture, education, national value, moral
standard, Arabic language, Uzbek language, hospitality, family values, hard work,
patience.

Аннотация. В данной статье анализируются образовательные

фразеологизмы в арабском и узбекском языках с лингвокультурологической

точки зрения. Фразеологизмы рассматриваются как языковые единицы,

выражающие мировоззрение, моральные нормы и национальные ценности

народа, формировавшиеся на протяжении веков. В исследовании с помощью

фразеологизмов выделяются такие важные социально-культурные концепты, как

гостеприимство, семейно-родовые ценности, религиозные убеждения,

трудолюбие и терпение. Сравниваются сходства и различия в арабском и

узбекском языках, объясняется их образовательное и культурное значение. В

выводах статьи подчеркивается, что фразеологизмы являются важным

инструментом в изучении образовательных ценностей, понимании

национальной идентичности и воспитании подрастающего поколения

посредством языковых единиц.

Ключевые слова: фразеология, лингвокультура, образование, национальная

ценность, моральный стандарт, арабский язык, узбекский язык,

гостеприимство, семейные ценности, трудолюбие, терпение.

KIRISH
Har bir xalqning tili uning tarixi, dunyoqarashi, milliy qadriyatlari va madaniy
merosini o‘zida aks ettiradi. Til boyligining muhim qatlamlaridan biri bo‘lgan
frazeologik birliklar xalqning ma’naviy hayotini, urf-odatlari va tarbiyaviy qarashlarini
chuqur ifodalaydi. Ayniqsa, ta’lim-tarbiyaga oid frazeologizmlar orqali xalqning
axloqiy-me’yoriy qarashlari, tarbiyaga oid qadimiy tajribalari va ijtimoiy
munosabatlari yaqqol ko‘zga tashlanadi. Shu bois arab va o‘zbek tillaridagi ta’limtarbiyaga oid frazeologik birliklarni lingvomadaniy jihatdan o‘rganish nafaqat
tilshunoslik, balki xalqshunoslik, madaniyatshunoslik uchun ham muhim ilmiy
ahamiyatga ega.
Mazkur tadqiqotda arab va o‘zbek xalqlarining tarbiyaga oid qarashlari
frazeologik birliklar misolida tahlil qilinadi. Har ikkala tilda qo‘llaniladigan
iboralarning lingvomadaniy mazmuni ochib berilib, ularning xalq tarbiyasi, axloqiy
qadriyatlari va ijtimoiy hayotidagi o‘rni ko‘rsatib beriladi. Shuningdek, tadqiqot
davomida frazeologizmlarda xalqning milliy mentaliteti, tarbiyaviy qarashlari va
o‘ziga xos dunyoqarashi qanday aks etgani ilmiy tahlil qilinadi.

MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
O‘zbek tilshunosligida H. Doniyorov, Sh. Rahmatullayev, M. Mirtojiyev, A.
Hojiyev kabi olimlar frazeologizmlarning lug‘aviy va uslubiy xususiyatlarini
izohlaganlar. Sh. Rahmatullayevning “O‘zbek tilining frazeologik lug‘ati” da minglab
frazeologizmlar jamlangan bo‘lib, ular xalqning axloqiy qarashlari va tarbiyaviy

qadriyatlarini ifodalashdagi o‘rni bilan ajralib turadi. Shu bilan birga, N. Mahmudov

va A. Nurmonovlarning ishlari frazeologizmlarning matnshunoslik va lingvomadaniy

talqiniga qaratilgan.

Arab tilshunosligida tildagi frazeologizmlarning lingvistik xususiyatlari koʻplab

tadqiqotlarda oʻrganilgan. Jumladan, Izzat Husayn Husayn Gʻurobning “Qurʼoni

karimdagi frazeologizmlarning semantikasi va tarkibi” mavzusidagi doktorlik

dissertatsiyasi, doktor Vafo Komil Foidning “Zamonaviy arab tilida ayrim

frazeologizmlar turlari” nomli maqolasi kabi tadqiqotlarda frazeologizmlarning

semantik, struktur, lingvopoetik, lingvomadaniy xususiyatlari ochib berilgan.

Shuningdek, dunyo arabshunosligida ham frazeologizmlar tahliliga oid bir qator

ishlar kuzatiladi. Jumladan, Murat Yigʻitning “Arab tilidagi frazeologizmlar va

ularning Qurʼoni Karimda qoʻllanilishi” doktorlik dissertatsiyasi, Mansur Muhammad

Hasan Sammanining “Rus tilidagi frazeologizmlar va evfemizmlar arab tili misolida:

lingvokulturologik aspekt” nomli doktorlik dissertatsiyasi, Abdulhamid S.A. ning

“Arab va rus tillaridagi frazeologizmlarning lingvomadaniy tahlili doktorlik

dissertatsiyasi, Bekirov R.A “Arab tilidagi frazeologizmlarning leksik-semantik

xususiyatlari, I.K.Shabaning “Arab va rus tillaridagi frazeologizmlar qiyosiy tahlili”

nomli maqolalari va yana bir qator dissertatsiya monografiya va maqolalarda

frazeologizmlarning lingvopoetik (sistem-struktur) va lingvokulturologik xususiyatlari

yoritilgan.

TADQIQOT METODOLOGIYASI
Mazkur tadqiqot qiyosiy-lingvokulturologik yondashuv asosida olib borildi. Unda
arab va o‘zbek tillaridagi ta’lim-tarbiyaga oid frazeologik birliklar yig‘ildi, semantik
tahlil qilindi hamda ularning lingvomadaniy mazmuni ochib berildi.

TAHLIL VA NATIJALAR
Har bir frazeologizm o‘z xalqining tarixiy tajribasi, axloqiy qadriyatlari va
dunyoqarashini ifodalaydi. Shu boisdan, ta’lim-tarbiya sohasidagi frazeologik birliklar
milliy axloqiy normalar, odob-axloq qoidalari va ta’lim muhitida hurmat qilinadigan
qadriyatlarni o‘zida mujassam etadi.
Arab va o‘zbek tillaridagi frazeologizmlarda quyidagi har ikki xalqning
milliyligini ifodalovchi o‘ziga xos milliy qadriyatlar va axloqiy normalarni ko‘rish
mumkin.
Mehmondo‘stlik va saxiylik. Arab va o‘zbek madaniyatida mehmondo‘stlik eng
muhim milliy qadriyatlardan biri hisoblanadi. Mehmonni hurmat bilan kutib olish,
unga eng yaxshi sharoit yaratish har ikki xalqda ham an’anaviy axloq normalari sifatida
qadrlanadi. Bu qadriyat, ayniqsa, oila muhitida mustahkam o‘rin tutadi va jamiyatda
ijtimoiy birdamlikni ta’minlaydi. Quyida arab va o‘zbek tillaridagi frazeologizmlarda
mehmondo‘stlik va saxiylikning ifodalanishini ko‘rish mumkin.

‫ وجهه مبسوط ويده ممدودة‬(yuzida tabassum, qo‘li uzun). Ushbu ibora mehmondo‘st,

saxiy va har doim yordamga tayyor inson holatini ifodalaydi. Arab madaniyatida

tabassum va qo‘l ochiqlik ijobiy xislatlar sanaladi. Iborada insonning mehribonligi,

yuzida tabassum va saxiyligi aks etilgan. Tarbiya jarayonida bolalarga xushmuomala

va saxiy bo‘lishni o‘rgatadi ‫ ,.الميداني)‬1983: 231).

O‘zbek tilida ham ushbu iboraning qo‘li ochiq varianti mavjud. O‘zbek

tilshunosligida qo‘l amaliy harakat ramzi, ochiq esa yopiqlikning aksi sifatida mehr

va saxovat timsoli. O‘zbek xalqi ko‘p hollarda moddiy jihatdan yordam berishni,

ayniqsa mehmonlarga ochiq qo‘l bilan munosabatda bo‘lishni qadrlaydi.

Har ikki tildagi frazeologik birliklar ham xalqning axloqiy-ma’naviy olami,

ijtimoiy muomalasi va tarbiyaviy holatini ifoda etuvchi vositalardir. Arab tilida ibora

ikki jihatni yuzdagi xushmuomalalik va qo‘ldagi saxovatni uyg‘unlashtirgan holda

kengroq semantik yuklamaga ega bo‘lsa, o‘zbek tilida amaliy yordam va mehr-

muruvvatni birlashtirgan holatda ifodaviy ixchamlikni ko‘rsatadi.

‫ بيته مفتوح وطبخه مشروح‬(uyi ochiq, ovqati tayyor). Iborada mehmon uchun har doim

tayyor, mehmondo‘st inson holati tasvirlanadi. Arab an’analarida mehmon uchun eshik

har doim ochiq bo‘lishi kerakligi qadimiy urf. Bu ibora insonning doimo mehmon

kutish uchun tayyorligi va saxiyligi orqali tarbiyani aks ettiradi ‫ ,.الميداني)‬1983: 304).

O‘zbek tilidagi eshigi ochiq frazeologik birligi ham shunga o‘xshash ma’noni

ifodalaydi. Bu ibora oddiy so‘zma-so‘z ma’noda uy eshigi yopiq emasligini bildirishi

bilan birga, insonning ochiqligi, mehmondo‘stligi va samimiyligini ifodalashda

ishlatiladi. O‘zbek madaniyatida bu ibora ko‘pincha ijtimoiy munosabatlar va oilaviy

qadriyatlar kontekstida tilga olinadi.

‫ فلان يكرم الضيف ويؤثره على نفسه‬(falonchi mehmonni izzatlaydi va uni o‘zidan ustun

qo‘yadi). Ushbu ibora o‘z ehtiyojlaridan voz kechib, mehmonni ulug‘lash holatlarida

qo‘llaniladi ‫ ,.الميداني)‬1983: 341). Ibora ‫ – الإيثار)‬boshqani o‘zidan afzal ko‘rish)

qadriyatini ifodalaydi. Tarbiyaviy nuqtayi nazardan, bu oliyjanoblik va fidoiylik

namunasi. Arab tilshunosligida bu fazilatni ijtimoiy muomala etiketi sifatida

o‘rganiladi.

O‘zbek tilida mehmonni ko‘ksidan qo‘yish iborasi mavjud bo‘lib, bu ibora

metaforik ma’noga ega va mehmonni o‘zidan ustun qo‘yish, uni yuqori hurmat bilan

qarshi olish, mehmondo‘stlikning eng oliy darajasini ifodalaydi. Frazema o‘zbek

xalqining mehmondo‘stlik madaniyatini yuksak baholashi va uni ijtimoiy norma

sifatida qabul qilganligini ko‘rsatadi.

Har ikkala ibora ham tarbiyaviy nuqtayi nazardan oliyjanoblik, saxiylik va

fidoyilikni ifodalaydi. Mehmonni o‘zidan ustun qo‘yish insonning boshqa odamlarga

nisbatan mehr-muruvvat ko‘rsatishi, o‘z manfaatlarini chetda qoldirib, boshqani

qadrlashidir. Bunday xulq-atvor yosh avlodga insonparvarlik va insoniy fazilatlarni

o‘rgatishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.

‫ الكرم غريزة عند العرب‬(saxiylik arablar orasida tug‘ma xislatdir). Bu ibora xalqning

o‘z-o‘zini tarbiyaviy jihatdan faxr bilan baholashini anglatadi. Arablar o‘z urf-

odatlarida saxiylikni eng muhim qadriyatlardan biri deb hisoblaydilar. Shuning uchun

ta’limda ham bu qadriyat bolalikdan shakllantiriladi.

O‘zbek tilida shuningdek mehmondo‘stlik va saxiylikni ifodalovchi osh bermoq,

xayr-ehson qilmoq, dasturxoni keng, kabi bir qator tarbiyaviy frazeologizmlar ham

uchraydi. Bu kabi frazeologik birliklar o‘zbek xalqining mehmondo‘stlik va saxiylik

qadriyatlarini, ularning ijtimoiy va madaniy o‘rni hamda tarbiyaviy ahamiyatini chuqur

ifodalaydi.

Oila va urug‘-aymoq. Arab va o‘zbek jamiyatida oila va urug‘-aymoqchilik

muhim qadriyatlardan hisoblanadi. Oila a’zolari orasidagi hurmat, mehr-muhabbat va

bir-biriga yordam ko‘rsatish madaniy-axloqiy normadir. Arablarda esa o‘zbek xalqidan

farqli ravishda qabilachilik ham ijtimoiy himoya va birlik manbai sifatida qaraladi.

Qadimda arablar turli qabilalarga bo‘lingan bo‘lib, ularning har birida o‘z urf-odat va

an’analari bo‘lgan. Quraysh, Banu Hashim, Avs va Hazraj, Banu Tamim, Banu G‘atfan

qabilalari shular jumlasidandir. Bu tuzilmalar arab millatining ijtimoiy barqarorligi va

milliy o‘zligini saqlashda muhim ahamiyatga ega. Shu sababli oila va qabilachilik

qadriyatlari arab va o‘zbek frazeologizmlarida ham o‘z aksini topgan. Buni quyidagi

misollarda ham ko‘rish mumkin:
ِ‫ – ي َْحف َُظ ماءَ وَجْهِ أ َْهلِه‬Oilasining yuzini saqlaydi, ya’ni ota-onasini uyaltirmaydi, o‘z

nomusni saqlaydi. Bu ibora arab jamiyatidagi or-nomus, ayniqsa oilaviy sha’nni

saqlashga bo‘lgan yuqori e’tiborni aks ettiradi. O‘z qilib yurgan ishlari bilan oila yuzini

yerga qaratmaslikni ifodalaydi. Bu qadriyatlar bolalarga tarbiya orqali singdiriladi. ‫لا‬

‫ – يرفع رأسه بين قومه‬qavmi orasida bosh ko‘tarmaydi, ya’ni obro‘siz va qilgan nojo‘ya

ishlari sababli uyatga qolgan. Yuqorida ta’kidlanganidek, arab madaniyatida qabila

yoki qavm obro‘si juda muhim. Tarbiya jarayonida farzandga nomusli bo‘lish, boshini

baland tutish g‘oyalari singdiriladi. Bu ibora esa ushbu fazilatlardan mahrum bo‘lish,

tarbiyasizligi sababli o‘z oilasi va qarindoshlari orasida obro‘si to‘kilishiga aytiladi.

‫ – خرج عن طوع أهله‬oilasining nazoratidan chiqdi. Ushbu ibora tarbiyasiz bola, yoki ota-

onaning gapiga quloq solmaydigan farzandga nisbatan ishlatiladi. Arab jamiyatida

oilaviy nazorat va tarbiya qattiq bo‘lgan, shu sababli bu ibora salbiy konnotatsiyaga

ega. ‫ – َورِثَ الشَّهَامَة َِمن آبَائ ِِه‬jasurlikni ajdodlaridan meros olgan, ya’ni qo‘rqmas va jasur
etib tarbiyalangan. Arab jamiyatida jasurlik, saxovat, or-nomus kabi xususiyatlar

nasldan naslga o‘tadi, deb e’tiqod qilinadi. Bu ibora orqali bola tarbiyasida ota-

bobolarning yaxshi sifatlarini davom ettirish talab qilinadi. Tarbiyada “ajdodingga

munosib bo‘l” degan fikr muhim o‘rin tutadi. ‫ – َصاحِبُ ن ََسب عَرِيق‬nasl-nasabli, obro‘li,

tarbiyali kishi. Arab madaniyatida nasl-nasab “or-nomus, tarbiya, odob, saxovat” kabi

qadriyatlar manbayi sifatida qaraladi. Tarbiya bu naslga mos bo‘lish, uni sharaf bilan

davom ettirish vositasi sifatida qaraladi. ‫ – هاك الشبل من ذاك الأسد‬bu arslon ana u sherdan.

Bu ibora ko‘pincha ota yoki ajdodning kuchi, jasorati va qahramonlik fazilatlari

avlodga meros sifatida o‘tishini ta’kidlaydi ‫ ,.الميداني)‬1983: 417). Madaniy nuqtayi

nazardan, arab jamiyatida qabila va nasl davomiyligi muhim o‘rin tutadi. Ibora esa

shunday qadriyatlarni ifodalovchi ramziy birikmadir. Shunday qilib, ibora til va

madaniyat o‘rtasidagi chuqur bog‘liqlikni ko‘rsatib, kuchli ota-ona avlodga shijoat va

qahramonlikni meros qilib qoldirishini ifodalaydi.

Yuqoridagi frazeologik birliklardan tashqari qabila nomlari ishtirok etgan iboralar

ham mavjud:
ّ‫ – أ َْكرَمُ مِن ق َُريْشِي‬Qurayshiyday saxiy, ya’ni juda saxiy, ochiq qo‘l inson. Quraysh

qabilasi tarixan Makka ahli orasida eng hurmatli, nasabdor, savodli, va saxiy qabila

sifatida tanilgan. Bu ibora orqali saxovat, or-nomus, tarbiya kabi qadriyatlar Quraysh
nomi bilan ifodalanadi. ّ‫ – أ َْفصَحُ مِنْ هُذ َْيلِي‬Huzayl qabilasidan fasohatliroq. Ushbu ibora

juda ravon so‘zlovchi, fasohatli, zukko shaxsga nisbatan qo‘llaniladi. Huzayl qabilasi

fasohat, ya’ni ravon va go‘zal so‘zlash bilan mashhur bo‘lgan. Bu ibora ta’lim-tarbiya

va til madaniyati bilan bog‘liq. Bola yoki kishi madaniyatli, chiroyli gapirsa, undan

oila va qabila sha’ni ko‘rinadi. Arablar til madaniyatini ham nasl va tarbiya orqali
o‘tadigan qadriyat deb bilishadi. ّ‫ – أ َْشجَعُ مِن ت َِميمِي‬Tamimlikdan ham jasur, ya’ni o‘ta

jasur, qo‘rqmas odam. Tamim qabilasi jasurligi, jangchiligi bilan tanilgan ‫,.الميداني)‬

1983: 391). Arab tarbiyasida jasurlik, erkaklik, sabr katta qadriyat bo‘lgan. Bu ibora

orqali tarbiyada bolaga shijoat beriladi va oila sha’niga loyiq bo‘lishga undaladi.

Yuqoridagi frazeologik birliklarning barchasi ta’limga emas, balki tarbiyaga

dalolat qiladi. Ular arab madaniyatining asosiy qadriyatlarini oilaviy sha’n, nasl

davomiyligi, or-nomus, jasorat, saxovat va til madaniyatini o‘zida mujassam etadi.

Shuningdek, til orqali ijtimoiy tarbiya va axloqiy me’yorlarni ifodalab, shaxsning oilasi

va qabilasi oldidagi mas’uliyatini ta’kidlaydi. Qabila nomlari bilan bog‘liq iboralar esa

tarixiy va madaniy merosning ramzi sifatida, nasl va tarbiyaning ijtimoiy

munosabatlardagi o‘rnini ko‘rsatadi. Shu bois, bu frazeologik birliklar arab

jamiyatining lingvomadaniy mohiyatini aks ettirib, til va madaniyatning o‘zaro uzviy

bog‘liqligini namoyon etadi.

O‘zbek xalqining madaniy merosida ham oila qadriyatlari markaziy o‘rin

egallaydi. Azaldan oilaviy tarbiya, ajdodlar izzatini saqlash, ota-onaga hurmat, urug‘-

aymoq sha’nini ko‘z qorachig‘idek asrash kabi qadriyatlar avloddan avlodga og‘zaki

nutq, udum va iboralar orqali yetkazib kelingan. Ayniqsa, xalqning kundalik tilida

qo‘llaniladigan frazeologik birliklar ushbu qadriyatlarning til vositasidagi eng barqaror

va kuchli aksidir.

O‘zbek tilidagi ba’zi frazeologizmlar bevosita oila, qarindoshlik, ajdodlar sha’ni,

nasl davomiyligi, farzandlik burchi kabi g‘oyalarni o‘zida mujassam etgan bo‘lib,

ularning mazmuni faqat semantik emas, balki lingvomadaniy jihatdan ham o‘ta boy va

ma’nodor. Bu kabi frazeologik birliklar orqali xalq farzandni qanday tarbiyalagan,

qanday xulq-atvorni qadrlagan, nimalarni uyat yoki faxr deb bilganini aniqlash

mumkin. Buni misoli o‘laroq quyidagi frazeologizmlarni keltirish mumkin:

Ota-onaning yuzini yorug‘ qilish – ota-onani faxrlantirish, ular uchun g‘urur

bo‘lish. Bu frazeologik birlik orqali ta’lim-tarbiyaning maqsadi ota-onani xursand

qilish, el-yurt ichida obro‘li bo‘lish ekanligini anglash mumkin. Urug‘-aymoqqa gap

tushirmaslik – yomon ish qilib qarindoshlar ichida sharmanda qilmaslik. Ushbu

iborada o‘zbek xalqining oilaviy burchi, o‘z avlodi sha’nini saqlash qadriyati aks

ettiriladi. Ajdodiga munosib bo‘lmoq. Ushbu frazeologik birikma o‘zbek tilida avlodlar

uzviyligini va ota-bobolarga hurmatni ifodalovchi muhim madaniy-konseptual

tushunchani aks ettiradi. Bu ibora orqali ajdodlarning tarbiyaviy, axloqiy va madaniy

merosiga mos kelish, ularning izidan borish, ularning sha’nini saqlash ma’nosi

ifodalanadi. Madaniy kontekstda bu fraza o‘zbek xalqining ota-bobolariga hurmat,

avlodlararo bog‘lanish va uzviylik qadriyatlarini yuksak tutishini ko‘rsatish bilan birga,

nasl davomiyligi va oila sharafini saqlashga chaqiradi. Ota-onaning yuzini yerga

qaratish – o‘z xatti-harakatlari bilan ota-onasini sharmanda qilish, ularning yuzini

yerga qaratish. O‘zbek mentalitetida avlod sha’nini asrash, ota-ona nomini yuksaltirish

muhim tarbiyaviy mezon sifatida qaraladi. Ushbu ibora esa salbiy ma’no ya’ni

tarbiyasizligi sababli ota-onasini sha’niga dog‘ tushirishni anglatadi. Ota-onasining

izidan yurmoq – ota-onasining xulq-atvori, kasbi yoki yo‘lini davom ettirmoq. O‘zbek

oilasida avlodlar uzviyligi, tarbiya orqali qadriyatlar avloddan-avlodga o‘tishi muhim

hisoblanadi. Shu sababli har bir farzand ota-onasining mehnatkashligi, halolligi va

mehribonligini o‘z hayotiga namuna qilib oladi. Oilada shakllangan axloqiy

qadriyatlar, odatlar va kasb-hunar odatda avlodlar davomida davom etib, jamiyatda

barqarorlik va do‘stlik muhitini yaratishga xizmat qiladi. Bu esa yoshlarni o‘z

kelajagiga mas’uliyat bilan qarashga, o‘z ota-bobolarining izidan borishga undaydi.

Shuning uchun ota-onasining izidan yurish nafaqat oila, balki butun jamiyat uchun ham

muhim qadriyat hisoblanadi. Ota-onaning izini toptamaslik – ota-onaning sha’niga

dog‘ tushirmaslik, nomini yomon qilmaslik. Azaldan ajdodlarga hurmat va ularning

tarbiyasiga munosib bo‘lish o‘zbekcha tarbiyaning muhim elementi hisoblanadi.

Aynan shunday qadriyatlar orqali o‘zbek jamiyatida oilaviy mehr-muhabbat, sadoqat

va vatanparvarlik ruhi mustahkamlanadi. Urug‘ini yerga urmoq – butun avlodini

sharmanda qiladigan ish tutmoq. Bu ibora urug‘ sha’ni, oilaviy obro‘ning ijtimoiy

ahamiyatini ko‘rsatadi. O‘zbek oilaviy tarbiyasida el ichida yuzi yorug‘ bo‘lish muhim.

Urug‘ sha’ni deganda nafaqat oilaning ichki hurmati, balki uning jamiyatdagi mavqeyi,

obro‘si tushuniladi. Shu bois, har bir avlod o‘zining qilgan ishlari, so‘zlari bilan oila

nomini faxr bilan tilga olinishiga sababchi bo‘lishga intiladi. Ota-onaning ko‘z

quvonchi bo‘lmoq – ota-onaga yordamchi, yaxshi ko‘rilgan, suyilgan farzand bo‘lish.

Ushbu ibora o‘zbek tilida metaforik ma’noga ega bo‘lib, ota-onani xursand qiladigan,

ularni hurmat qiladigan va yordam beradigan farzandni ifodalaydi. Bu ifoda o‘zbek

madaniyatida ota-ona va farzand o‘rtasidagi mehr-muhabbat, hurmat va mas’uliyatni

aks ettiradi. Ko‘z quvonchi nafaqat hissiy quvonch, balki oilaning ichki barqarorligi va

ijtimoiy obro‘yining ramzi hisoblanadi. Umuman olganda, bu ibora o‘zbek oilaviy

tarbiyasining asosiy tamoyillaridan biri bo‘lib, avlodlar o‘rtasidagi uzviylik va

hurmatni ta’kidlaydi hamda jamiyatda ota-ona sha’nini saqlashning muhimligini

ifodalaydi.

O‘zbek tilidagi frazeologizmlar oilaviy qadriyatlar, nasl uzviyligi, ota-ona sha’ni

hamda farzandlik burchi kabi muhim madaniy va ijtimoiy g‘oyalarni o‘zida mujassam

etgan bo‘lib, ularning semantik va lingvomadaniy jihatdan boyligi o‘zbek xalqining

axloqiy me’yorlari va tarbiyaviy tamoyillarini anglashda katta ahamiyat kasb etadi.

Misol tariqasida keltirilgan yuqoridagi frazeologik birliklar nafaqat oilaviy

munosabatlar va qadriyatlarni, balki jamiyat oldidagi mas’uliyat va sharaf

tushunchalarini ham yoritadi. Ushbu frazeologizmlar orqali xalq farzandning tarbiyasi,

ota-onaga hurmat, oilaning obro‘-e’tibori, avlodlar o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik hamda

jamiyatda yuz ko‘rsatish, sharmanda bo‘lmaslik tamoyillari qanday qadrlanishi aniq

ko‘rinadi. Natijada, o‘zbek frazeologik merosi nafaqat tilshunoslik, balki

madaniyatshunoslik va sotsiologiya sohalarida ham o‘zbek xalqining ma’naviy

hayotini chuqurroq o‘rganish uchun boy manba bo‘lib xizmat qiladi. Bu esa o‘zbek

oilasining barqarorligi, milliy o‘ziga xosligi va ijtimoiy integratsiyasida frazeologik

qadriyatlarning o‘rni va ahamiyatini yanada mustahkamlashga yordam beradi.

Arab va o‘zbek tillaridagi ta’lim-tarbiyaga oid frazeologizmlar shaxsning axloqiy,

ruhiy va ijtimoiy jihatdan rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan xulq-atvor va ichki sifatlarni

ifodalab, bolalarni halollik, sabr-toqat, muloyimlik, ichki poklik, iymon va taqvo kabi

fazilatlarni shakllantirishga yo‘naltiradi. Bu frazeologizmlar nafaqat til boyligi, balki

tarbiyaviy va ma’naviy meros sifatida ham katta ahamiyatga ega.

Shu bois, arab va o‘zbek tillaridagi frazeologizmlar nafaqat madaniy va lingvistik

o‘rganish obyekti, balki ta’lim-tarbiyadagi asosiy qadriyatlarni yetkazishda muhim

vosita sifatida e’tiborga loyiqdir. Ular orqali yosh avlodning ijtimoiy-madaniy va

axloqiy barkamolligi ta’minlanadi, shu bilan birga jamiyatda ijobiy axloqiy muhit

yaratiladi.

Mehnatsevarlik va sabr-toqat. Arab va o‘zbek madaniyatida mehnatsevarlik va

qiyinchiliklarga sabr qilishga katta ahamiyat beriladi. Hayotdagi qiyinchiliklarga

bardosh berish, mehnat qilish orqali maqsadlarga erishish milliy axloqning ajralmas

qismi hisoblanadi. Buni frazeologik birliklarda ham kuzatish mumkin. Bunday

frazeologik birliklar arab va o‘zbek xalqlarining mehnatsevarligi va sabrliligini

mujassam etgan lingvomadaniy hodisa sifatida e’tirof etiladi. Masalan, ‫– شدّ حيلك‬

kuchingni mustahkamla frazasi insonni faoliyatga safarbar qilish, dangasalikdan tiyib,

mehnatga undashda qo‘llaniladi. Bu ibora o‘zbek tilida keng qo‘llaniladigan bo‘sh

kelma, jonbozlik ko‘rsat kabi iboralarga yaqin bo‘lib, shaxsda irodaviy sifatlarni

shakllantirishga xizmat qiladi. Ayniqsa, bu ibora o‘quvchini yoki talabani o‘z bilim

faoliyatiga jiddiy, mas’uliyat bilan yondashishga undovchi pedagogik vosita sifatida

samarali bo‘lishi mumkin.

Yana bir diqqatga sazovor frazeologizm ‫ – أكل الخبز بعرق الجبين‬peshona teri bilan

non yedi iborasi bo‘lib, u halol mehnat, rizqni o‘z kuchi bilan topish, haromdan tiyilish

g‘oyalarini targ‘ib etadi. O‘zbek tilida bunga muqobil tarzda peshona teri bilan mehnat

qilmoq, ter to‘kmoq kabi iboralar mavjud. Bu frazeologik birliklar yosh avlodga

halollik, mas’uliyat, vijdon bilan yashashni o‘rgatishda muhim tarbiyaviy yuklama

kasb etadi. Ayniqsa, ta’lim jarayonida bu kabi frazeologik namunalarni muhokama

qilish orqali o‘quvchilarda axloqiy qadriyatlarga nisbatan ongli munosabat shakllanadi.

‫ – شمر عن ساعد الجد‬qat’iyat bilan yeng shimardi frazeologik birligi mehnatga,

faoliyatga to‘liq tayyorgarlik ko‘rish, astoydil kirishish ramzi sifatida ishlatiladi

(Hojiyev A., 2006: 460). Ushbu ibora shaxsning mashaqqatli ish yoki vazifani

bajarishga bo‘lgan qat’iyatini, fidoyiligini ifodalab, pedagogik kontekstda

mehnatsevarlik va jiddiy yondashuvni targ‘ib qiladi. Til va madaniyat nuqtayi

nazaridan bu frazeologizm har qanday faoliyatga samarali va mas’uliyat bilan

yondashish zarurligini ko‘rsatadi, shuningdek, o‘quvchilarda intizom va fidoyilik

fazilatlarini shakllantirishda ahamiyatlidir. O‘zbek tilida ham yeng shimarmoq iborasi

xuddi shu ma’noni ifodalaydi.
Arab tilida tez-tez uchraydigan ‫ – يبلّط البحر‬dengizni tekislaydi frazasi esa, juda

murakkab, hatto imkonsizdek tuyulgan vazifalarga sabr bilan yondashish, ulardan

qo‘rqmaslik, qat’iyat bilan harakat qilish zarurligini bildiradi ‫ ,.الميداني)‬1983: 415). Bu

frazeologizm o‘zbek tilidagi, tog‘ni silkitmoq, changalda sho‘rva pishirish kabi

iboralar bilan semantik jihatdan yaqin. Bunday iboralar orqali insonni hayotdagi

sinovlarga bardosh berishga, o‘z oldiga qo‘ygan maqsad sari sabr-toqat bilan intilishga

undovchi g‘oyalar ilgari suriladi. Bu frazeologizm faqat mehnat emas, balki ilm olish,

tarbiya, jamiyatda faol ishtirok etish singari yo‘nalishlarda ham shaxsiy intizom va

kuchli irodaning zarurligini ifoda etadi.

‫ – يطحن الصخر‬toshni maydalaydi, frazasi juda murakkab va og‘ir vazifalarni

qat’iyat bilan bajarish, barcha to‘siqlarga qaramay sabr bilan harakat qilishni anglatadi.

Bu ibora o‘zbek tilidagi qattiq toshni yoradi, yelkasida tog‘ni ko‘taradi kabi

frazeologizmlarga semantik jihatdan yaqin bo‘lib, har ikki tilda mehnatning barakasi,

sabr-toqatning esa muvaffaqiyat kaliti ekanligi teran ma’noda ifoda etiladi. Ushbu

frazeologik birliklar yoshlarni hayotdagi qiyinchiliklar oldida taslim bo‘lmaslik,

mustahkam iroda va fidoyilik bilan harakat qilishga rag‘batlantiradi.

Shuningdek, ‫ – يحفر بالصخر‬toshda o‘ra qaziydi frazasi yuqoridagi birlikka yaqin

bo‘lib, deyarli imkonsizdek ko‘ringan vazifalarni ham sabr va iroda bilan amalga

oshirish zarurligini ta’kidlaydi.

Bundan tashqari, ‫ – يمشي على الجمر‬cho‘g‘ ustida yuradi iborasi hayotdagi har

qanday mashaqqat va sinovlarga chidab, bardosh bilan oldinga intilish, qiyinchiliklarga

qaramasdan maqsad sari dadil harakat qilishni anglatadi. Bu frazeologizm o‘zbek

tilidagi o‘t ichida yurmoq, jonini tikib ish qilmoq kabi iboralar bilan semantik jihatdan

mos kelib, kuchli sabr, ruhiy barqarorlik va metin iroda sifatlarini tasvirlaydi. Ta’lim-

tarbiya jarayonida ushbu frazeologik birliklar o‘quvchi yoki talabada intizom,

bardoshlilik va irodani mustahkamlashga qaratilgan axloqiy-ruhiy tarbiya vositasi

vazifasini bajaradi.

Shu bilan birga o‘zbek tilida mehnatga, sabr-toqatga va iroda mustahkamligiga

urg‘u beruvchi ko‘plab frazeologik birliklar mavjud bo‘lib, ular til orqali xalqning

axloqiy-ruhiy qadriyatlarini ifoda etadi. Masalan, belini baquvvat bog‘lamoq iborasi

og‘ir, murakkab vazifalarni bajarishga tayyorlanish, jismoniy va ruhiy kuchni jamlash

ma’nosini anglatadi. Bu ibora o‘quvchi yoki talabani oldiga qo‘yilgan maqsad sari

jasorat bilan intilish, mashaqqatlarga tayyor turishga ruhlantiradi. Shuningdek,

yelkasiga yuk ortmoq frazasi katta mas’uliyatni o‘z zimmasiga olish, murakkab ishlarni

bajarish uchun tayyor bo‘lishni bildiradi. Bu ibora tarbiyaviy nuqtayi nazardan shaxsda

fidoyilik, mas’uliyatlilik va qat’iyat kabi fazilatlarni shakllantirishda muhim vosita

hisoblanadi. Bundan tashqari, qalbi toshdek mustahkam iborasi sabr-toqat, iroda

bardoshliligi va ruhiy qat’iyatni ifodalab, hayotdagi qiyinchiliklarga dosh berish

zarurligini ta’kidlaydi. Ushbu frazeologizm orqali tarbiyalovchi shaxsga ichki kuch,

chidamlilik va mashaqqatlarga tayyorlikni singdirish mumkin.

Kattalarga hurmat, kichiklarga izzat. Arab va o‘zbek jamiyatlarida oilaviy va

ijtimoiy qadriyatlar orasida kattalarga hurmat va kichiklarga izzat ko‘rsatish muhim

o‘rin tutadi (Mirtojiyev M., 2003: 119). Bu qadriyatlar har ikki xalqning an’anaviy

madaniyatida chuqur ildiz otgan bo‘lib, ular o‘zaro munosabatlarni tartibga soluvchi

ijtimoiy normativ sifatida shakllangan.

Bu ikki xalq madaniyatida avvalo ota-onalar, keksa qarindoshlar va jamiyatdagi

hurmatga loyiq shaxslar e’tiborga loyiqdir. Kattalarga hurmat ko‘rsatish, ularga itoat

qilish nafaqat oilaviy majburiyat, balki diniy va ijtimoiy normalarga ham bog‘liqdir.

Arab oilalarida farzandlar ota-onalarining so‘zini tinglashlari, ularni yuksak hurmat

qilishlari odatiy tarbiya tizimining ajralmas qismi hisoblanadi. Bundan tashqari,

kattalarning so‘zlari dono va ahamiyatli hisoblanib, jamiyatda ularga ustunlik beriladi.

Kichiklarga esa mehr-muhabbat va izzat bilan munosabatda bo‘lish, ularni himoya

qilish, parvarishlash madaniyatda muhim qadriyatlardandir.

Arab tilida kattalarga hurmat va kichiklarga izzat qadriyatlari ko‘plab frazeologik

birliklar orqali o‘zining aniq til ifodasini topgan. Bu frazeologizmlar nafaqat til

birliklari, balki madaniyatda mavjud ijtimoiy normalar va axloqiy qadriyatlarning

ramziy aksidir.

Misol uchun, ‫ على الرأس والعين‬(bosh va ko‘z ustiga) iborasi arab tilida keng

qo‘llanilib, odatda kattalarga yoki muhim shaxslarga itoatkorlik va chuqur hurmatni

ifodalaydi. Bu ibora orqali so‘ralgan ishga rozilik bildiriladi va unga nisbatan ehtirom,
sadoqat aks ettiriladi. Shuningdek, ‫ حطّه على راسه‬(uni boshiga qo‘ydi) frazeologizmi

ham juda chuqur hurmatni, ya’ni insonni eng oliy maqomga qo‘yishni bildiradi. Bu

ibora odatda kattalar yoki jamiyatda obro‘li shaxslarga nisbatan ishlatiladi.

Kattalarga hurmatni ifodalovchi boshqa frazeologik birlik ‫ رفع له القبعة‬(u uchun

qalpog‘ini ko‘tardi) ham xuddi shunday o‘ringa ega bo‘lib, insonga nisbatan chuqur

ehtirom va hurmat ko‘rsatishni anglatadi. Shuningdek, ‫ َوضَعَه فوق رأسه‬(uni boshining
ustiga qo‘ydi) frazeologizmi ham juda katta ehtirom va ulug‘vor munosabatni

ifodalaydi.

Kattalarga bo‘lgan hurmat va izzat, shuningdek, ularning yurakdan joy olganligi

frazeologik birliklar orqali ham ifodalanadi. Masalan, ‫ له مكانة في القلب‬(uning yurakda

o‘rni bor) iborasi insonning e’tiborli va qadrli ekanligini ta’kidlaydi.

Bundan tashqari, arab tilida kichiklarga nisbatan mehr va izzatni ifodalovchi
frazeologik birliklar ham mavjud. Masalan, ‫ ق َْلبُه ُِلل ِّصغَارِ مَفْتوح‬(yuragi kichiklarga ochiq)

iborasi kichiklarga bo‘lgan mehribonlik va hurmatni ko‘rsatadi. Shuningdek, ُ‫ي َْحمِل‬
‫ ال ِّصغَارَ فِي ق َْلب ِِه‬(kichiklarni yuragida tutadi) frazeologizmi kichiklarga bo‘lgan e’tibor,

mehr-muhabbat va qadrlashni ifodalaydi.

O‘zbek tilida ham gapiga quloq solmoq, gapini ikki qilmaslik, ko‘nglini olmoq,

ko‘ngliga qaramoq, bag‘riga bosmoq, ko‘z qorachig‘iday asramoq, boshini silamoq,

oyoqqa turg‘izmoq kabi iboralar madaniyatda kattalarga hurmat va kichiklarga izzat

qadriyatlarining amaliy ifodasi hisoblanadi (Rahmatullayev Sh., 1978: 234). Ushbu

iboralar ta’lim-tarbiyadagi muhim prinsiplarni hurmat, ehtirom, mehr-muhabbat va

himoya qilishni o‘zida mujassamlashtirib, yoshlarga tarbiya berishda samarali vosita

sifatida xizmat qiladi. Masalan, quloq solmoq va gapini ikki qilmaslik frazeologizmlari

kattalarning so‘ziga hurmat bilan munosabatda bo‘lishni, ularga itoatkorlikni

ta’kidlaydi. Ko‘nglini olmoq va ko‘ngliga qaramoq iboralari esa kishining ichki

dunyosiga e’tibor berish, mehr-muhabbat ko‘rsatish orqali ijobiy munosabatlarni

rivojlantirishga urg‘u beradi. Shuningdek, bag‘riga bosmoq, ko‘z qorachig‘iday

asramoq kabi iboralar kichiklarga nisbatan himoya va mehr ko‘rsatishni anglatadi,

ularning jismoniy va ruhiy jihatdan parvarishlanishining zarurligini ta’kidlaydi.

Boshini silamoq va oyoqqa turg‘izmoq frazeologizmlari esa yoshlarga ruhiy kuch

berish va ularga ta’lim-tarbiya jarayonida ko‘mak berishni ifodalaydi. Shu tarzda,

mazkur frazeologik birliklar nafaqat til boyligini boyitadi, balki ularning orqasida

yotgan madaniy qadriyatlar va tarbiyaviy tamoyillar orqali jamiyatda hurmat-izzat

tizimini shakllantirishga xizmat qiladi. Bu esa o‘z navbatida, milliy ma’naviyat va

axloqiy muhitning poydevorini mustahkamlaydi.

XULOSA VA TAKLIFLAR

Yuqoridagi fikrlar shuni ta’kidlaydiki, arab va o‘zbek tillaridagi ta’lim-tarbiyaga

oid frazeologizmlarda milliy qadriyatlar va axloq normalari muhim o‘rin tutadi. Bu

frazeologizmlar orqali xalqning tarixiy tajribalari, madaniyati, axloqiy me’yorlari va

ma’naviy qadriyatlari aks etadi. Ikkala tilning frazeologik boyligi ta’lim-tarbiyaga oid

ma’naviy-axloqiy normalarni avaylab saqlash va avlodlarga yetkazishda muhim vosita

sifatida xizmat qiladi. Shunday qilib, frazeologizmlar milliy ong va axloqiy

madaniyatning ifodasi bo‘lib, xalqning ma’naviy barkamolligi va ijtimoiy uyg‘unligini

mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Бекиров Р.А. (2016) Общие вопросы лексико-семантических
преобразований в глагольных фразеологизмах арабского языка // Научный
вестник Крыма. – № 2(2). – С. 142.
2. Дониёров Ҳ. (1989) Ўзбек тилида фразеологик бирликларнинг
шаклланиши. – Тошкент: Фан. – 210 б.
3. Ғаниева Ш.А. (2017) Ўзбек фразеологизмлари структураси. (Шаклий ва
мазмуний моделлаштириш). Филол. фан. бўйича фалс. докт. (PhD) … дисс.
автореф. – Фарғона. – 46 б.
4. Ҳожиев А. (2006) Ўзбек тилининг изоҳли луғати. – Тошкент: Ўзбекистон
миллий энциклопедияси. – 672 б.
5. Маҳмудов Н., Нурмонов А. (2008) Ҳозирги ўзбек адабий тили. – Тошкент:
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. – 320 б.
6. Миртожиев М. (2003) Ҳозирги ўзбек тили. Фразеология. – Тошкент:
Университет. – 256 б.
7. Раҳматуллаев Ш. (1978) Ўзбек тилининг изоҳли фразеологик луғати. –
Тошкент: Ўқитувчи. – 407 б.
8. Усманова Ш. (2019) Лингвокультурология. – Тошкент. – 248 б.
9. ‫ .فايد كامل وفاء‬(2003) ‫مجمع مجلة // المعاصرة العربية في الاصطلاحية التعبيرات صور بعض‬
‫ .بدمشق العربية اللغة‬917–895 .‫ – سوريا. – ص‬.4-‫.المجلد‬
10. ‫ .الميداني‬(1983) ‫ ص دار :العرب. – بيروت الأمثال مجمع‬680 – .‫.المعرفة‬

REFERENCES:

1. Bekirov R.A. (2016) Obshchiye voprosy leksiko-semanticheskikh

preobrazovaniy v glagol'nykh frazeologizmakh arabskogo yazyka // Nauchnyy vestnik

Kryma. – № 2(2). – S. 142. (In Russian)

2. Doniyorov H. (1989) Oʻzbek tilida frazeologik birliklarning shakllanishi. –

Toshkent: Fan. – 210 b. (In Uzbek)

3. Gʻaniyeva Sh.A. (2017) Oʻzbek frazeologizmlari strukturasi. (Shakliy va

mazmuniy modellashtirish). Filol. fan. boʻyicha fals. dokt. (PhD) … diss. avtoref. –

Fargʻona. – 46 b. (In Uzbek)

4. Hojiyev A. (2006) Oʻzbek tilining izohli lugʻati. – Toshkent: Oʻzbekiston milliy

ensiklopediyasi. – 672 b. (In Uzbek)

5. Mahmudov N., Nurmonov A. (2008) Hozirgi oʻzbek adabiy tili. – Toshkent:

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. – 320 b. (In Uzbek)

6. Mirtojiyev M. (2003) Hozirgi oʻzbek tili. Frazeologiya. – Toshkent:

Universitet. – 256 b. (In Uzbek)

7. Rahmatullayev Sh. (1978) Oʻzbek tilining izohli frazeologik lugʻati. –

Toshkent: Oʻqituvchi. – 407 b. (In Uzbek)

8. Usmanova Sh. (2019) Lingvokulturologiya. – Toshkent. – 248 b. (In Uzbek)

9. ‫ .فايد كامل وفاء‬(2003) ‫مجمع مجلة // المعاصرة العربية في الاصطلاحية التعبيرات صور بعض‬

‫ .بدمشق العربية اللغة‬917–895 .‫ – سوريا. – ص‬.4-‫ .المجلد‬(In Arabic)

10. ‫ .الميداني‬(1983) ‫ ص دار :العرب. – بيروت الأمثال مجمع‬680 – .‫ .المعرفة‬(In Arabic)