ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Shinjong o‘zbek shoirlarining she’riy unsurlar (qofiya) qo‘llash mahorati

Karimova Shahlo G‘aniyevna

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

SHINJONG O‘ZBEK SHOIRLARINING SHE’RIY UNSURLAR
(QOFIYA) QO‘LLASH MAHORATI

THE SKILLFUL USE OF POETIC ELEMENTS (RHYME) IN THE
WORKS OF XINJIANG UZBEK POETS

СТИЛИСТИЧЕСКОЕ МАСТЕРСТВО ПРИМЕНЕНИЯ
ПОЭТИЧЕСКИХ ЭЛЕМЕНТОВ (РИФМЫ) В ТВОРЧЕСТВЕ

СИНЬЦЗЯНСКИХ УЗБЕКСКИХ ПОЭТОВ
https://zenodo.org/records/20666883
Karimova Shahlo G‘aniyevna
Oriental Universiteti
Uzluksiz ta’lim pedagogikasi dotsenti
Tel.: +998 90 185-69-13
E-mail: shkarimova1984@gmail.com
ORCID ID: https://orcid.org/0009-0000-5380-4852

Annotatsiya. Mazkur maqolada XX asr boshlarida Shinjon hududida yashab
ijod qilgan o‘zbek shoirlaridan Aziziddin Muhammad o‘g‘li Vasliy (1919-1985)
ning she’riy unsurlarni qo‘llash mahorati tahlil qilinadi. Tadqiqotda shoirlar ijodida
metafora, tashbeh, istiora, takror, ramz va boshqa badiiy ifoda vositalarining
ishlatilish darajasi va ularning g‘oyaviy-badiiy vazifasi yoritiladi. Maqolada Vasliy
ijodi misolida she’riy ifoda vositalarining individual uslub shakllanishidagi o‘rni
ko‘rsatib beriladi. Shuningdek, shoir ijodida mumtoz adabiy an’analar bilan
zamonaviy badiiy tafakkur uyg‘unlashuvi tahlil qilinadi. Tadqiqot jarayonida
tarixiy-adabiy tahlil, qiyosiy va matnshunoslik metodlaridan foydalanilgan.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, Vasliy kabi shu davr Shinjong o‘zbek shoirlari she’riy
unsurlardan mahorat bilan foydalanib, davr ruhini, ijtimoiy muammolarni va
ma’rifatparvarlik g‘oyalarini badiiy ifodalashda muhim natijalarga erishgan. Ushbu
maqola o‘zbek adabiyoti tarixida kam o‘rganilgan mintaqaviy she’riyat
an’analarini yoritishga xizmat qiladi.

Kalit so‘zlar: Shinjong o‘zbeklari, she’riyat, badiiy unsurlar, poetik mahorat,
tashbeh, istiora, ramz, qofiya, murdaf, muqayyad.

Annotation. This article analyzes the mastery of poetic devices by the early
20th-century Uzbek poet of Xinjiang, Vasliy (1919-1985), who lived and worked
in the region. The study examines the use and artistic functions of various poetic
devices such as metaphor, simile, allegory, repetition, symbolism, and other
literary techniques. Based on the works of Aziziddin Muhammad o‘g‘li Vasliy, the
article explores the role of poetic devices in the formation of an individual
authorial style. It also analyzes the synthesis of classical literary traditions with
modern artistic thinking in his poetry. The research employs historical-literary,

comparative, and textual analysis methods. The results show that Vasliy, along

with other Uzbek poets of Xinjiang, skillfully used poetic devices to artistically

express the spirit of the era, social issues, and enlightenment ideas. This article

contributes to the study of under-researched regional traditions of Uzbek poetry..

Keywords: Xinjiang Uzbek poets, poetry, poetic devices, artistic mastery,

metaphor, symbolism, radif rhyme.

Аннотация. В данной статье анализируется мастерство использования

поэтических средств узбекским поэтом Синьцзяна Васлий (1919-1985),

который жил и творил в начале XX века на территории Синьцзян. В

исследовании рассматривается степень использования таких

художественных средств, как метафора, сравнение, аллегория, повтор,

символ и другие поэтические приёмы, а также их идейно-эстетическая

функция. На материале творчества Азизиддина Мухаммада оглы Васлия

раскрывается роль поэтических средств в формировании индивидуального

авторского стиля. Также анализируется синтез классических литературных

традиций и современного художественного мышления в его поэзии. В работе

применены историко-литературный, сравнительный и текстологический

методы анализа. Результаты исследования показывают, что Васлий и другие

узбекские поэты Синьцзяна умело использовали поэтические средства для

художественного выражения духа эпохи, социальных проблем и идей

просвещения. Данная статья способствует изучению малоисследованных

региональных традиций узбекской поэзии.

В статье анализируется мастерство использования поэтических средств

в творчестве узбекских поэтов Синьцзяна. Рассматривается роль

художественных приемов, таких как сравнение, метафора, гипербола и

символ, а также их эстетическая значимость. В статье проведён анализ

поэтических текстов и освещены особенности узбекской поэзии Синьцзяна, в

том числе рассмотрены вопросы, связанные с использованием поэтических

средств.

Ключевые слова: узбекские поэты Синьцзяна, поэзия, художественные

средства, поэтическое мастерство, метафора, символ, ограниченная

рифма.

KIRISH

XX asr boshlarida Shinjon hududida yashab ijod qilgan o‘zbek shoirlarining

adabiy faoliyati mintaqa madaniy hayotida muhim o‘rin egallaydi. Bu davr

murakkab tarixiy-ijtimoiy jarayonlar, madaniy almashinuvlar va ma’rifatparvarlik

g‘oyalarining kuchayishi bilan xarakterlanadi. Ayniqsa, Vasliy (1919-1985) ijodi

o‘zbek she’riyatida badiiy ifoda vositalarining rivojlanishi va individual uslub

shakllanishi jihatidan alohida ahamiyatga ega.

She’riyatda metafora, tashbeh, istiora, ramz, takror kabi badiiy ifoda vositalari

muallifning estetik maqsadini ifodalash, davr ruhini aks ettirish hamda g‘oyaviy

mazmunni chuqurlashtirishda muhim vazifa bajaradi. Shu jihatdan Vasliy ijodini

o‘rganish nafaqat uning individual poetik uslubini ochib beradi, balki XX asr

boshlaridagi Shinjon o‘zbek she’riyatining umumiy rivojlanish tendensiyalarini

ham yoritishga yordam beradi.

Vasliy ijodida mumtoz adabiy an’analar bilan zamonaviy badiiy tafakkur

uyg‘unlashuvi kuzatiladi. Shoir she’rlarida an’anaviy poetik shakllar saqlangan

holda, yangi mazmuniy yo‘nalishlar, ijtimoiy masalalarga munosabat va

ma’rifatparvarlik g‘oyalari o‘z ifodasini topgan. Bu esa uning ijodini o‘tish davri

adabiyotining muhim namunalaridan biri sifatida ko‘rsatadi.

MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI

Qofiya – she’riy asarning badiiy nafisligini yorituvchi, musiqiy uyg‘unlik

bag‘ishlovchi muhim shakliy vositadir (Hojiahmedov A., 1998:128). Mumtoz

poetika nazariyotchilaridan biri Shams Qays Roziy esa qofiyasiz she’rni haqiqiy

ijodiy mahsul sifatida tan olmagan (Шамси Қайси Розий, 1991:161-162). Xalq

og‘zaki ijodida ham bu jihat juda katta ahamiyat kasb etgan. Dostonlarning

musiqiy ohang va ta’sirchan tinglovchilarga yetib borishida eng zo‘r usul

hisoblangan. Mazmunan boy va jarangli qofiya hamda radiflar asarda aks

ettirilayotgan turfa ijtimoiy-axloqiy g‘oyalarni eng muhim, chuqur mazmunga ega,

ma’nodor va badiiy jiloga boy so‘zlar hamda ifoda vositalari orqali kitobxon

xotirasida uzoq vaqt iz qoldirishga xizmat qiladi. Shu bilan bir qatorda, ular

yoqimli ohang hosil qilib, asarning musiqiy uyg‘unligini va badiiy ta’sir kuchini

oshiradi. Shu bois ham qadimdan she’riy nutqning ohangdorligi va jozibadorligini

ta’minlovchi muhim unsurlardan biri sifatida, qofiya va radif mumtoz she’riyat

nazariyasida alohida o‘rganilgan (Афоқова Н., 2005:140).

Mumtoz poetikada qofiya mustahkam ilmiy an’anaga ega. Ilmi bayon, ilmi

maoniy va ilmi bade’ kabi balog‘at ilmlarining tarkibida mazmun va shakl

mutanosibligi, ritm va ohangdorlik, tovush takrori, qofiya tizimi, shuningdek,

nasrda uchraydigan she’riy unsurlar va janrlararo aloqadorlik singari masalalar

dastlab tilshunoslikning sarf-nahv bo‘limida o‘rganilgan bo`lsa ham, keyinchalik

bu masalalar mustaqil yo‘nalish sifatida ajralib chiqib, alohida she’rshunoslik va

balog‘at ilmlari tizimida mukammal shaklga ega bo‘ldi.

TADQIQOT METODOLOGIYASI

Tadqiqot tavsifiy-tahliliy xarakterga ega bo‘lib, XX asr boshlaridagi Shinjong

o‘zbek she’riyatini, xususan Aziziddin Muhammad o‘g‘li Vasliy ijodini chuqur

o‘rganishga qaratilib, tarixiy-adabiy tahlil, matnshunoslik tahlil, qiyosiy tahlil va

nazariy umumlashtirish metodlaridan foydalanildi. Ushbu metodlar majmui orqali

shoir ijodidagi qofiya qo‘llash mahorati har tomonlama yoritildi.

TAHLIL VA NATIJALAR

Qofiya ilmi, ayniqsa, mumtoz Sharq she’riyatida she’rning tashkiliy va estetik

asoslaridan biri sifatida qaraladi. U nafaqat misralarning ohangdorligini

ta’minlaydi, balki mazmunni mustahkamlovchi, obraz va g‘oyani ta’kidlovchi

muhim badiiy vosita vazifasini ham bajaradi. Qofiyaning raviy, radif, harf va

harakat kabi tarkibiy unsurlari aniq qonun-qoidalar asosida tizimlashtirilgan bo‘lib,

bu esa she’r tuzilishida qat’iy me’yorlarning mavjudligini ko‘rsatadi.

Mumtoz adabiyotda qofiya ilmi aruz vazni bilan uzviy bog‘liq holda

rivojlangan. Aruz tizimidagi bo‘g‘inlar, uzun-qisqa hijolar tartibi bilan qofiya

uyg‘unlashib, she’rda mukammal ritmik tuzilmani yuzaga keltiradi. Shu jihatdan

qofiya faqat tovushlar takrori emas, balki umumiy poetik tizimning ajralmas qismi

hisoblanadi.

Shuningdek, qofiya ilmi she’riy janrlar xususiyatini belgilashda ham muhim

rol o‘ynaydi. Masalan, munojot, g‘azal, qasida, ruboiy kabi janrlarda qofiya va

radifning o‘ziga xos qo‘llanish usullari mavjud bo‘lib, ular har bir janrning ichki

qonuniyatlarini shakllantiradi. Qofiyaning turli ko‘rinishlari – mutlaq qofiya,

muqayyad qofiya, musajja’ qofiya (Ҳожиаҳмедов А., 1998:240) kabi turlar –

she’riy nutqning rang-barangligini oshiradi.

Bundan tashqari, qofiya poetik tafakkur va estetik didning rivojlanishida ham

muhim ahamiyat kasb etadi. Shoirlar qofiya orqali nafaqat ohangdorlik yaratadi,

balki ma’no nozikliklarini, yashirin ishoralar va badiiy o‘yinlarni ham ifodalaydi.

Shu sababli qofiya ilmi mumtoz poetikaning nafaqat texnik, balki chuqur

mazmuniy va falsafiy qatlamlarini ochib beruvchi muhim ilmiy soha sifatida

qadrlanadi.

Sharq poetik tafakkurida poetika va uning asosiy bo‘limlari ilmi – bade’, aruz

va qofiya ilmlarining taraqqiyot jarayoni muayyan tarixiy, ijtimoiy va madaniy

omillar ta’sirida bosqichma-bosqich takomillashib bordi. Har bir ijodkor bu

ilmlarni chuqur egallashni o‘z ijodiy kamoloti – balog‘atning muhim sharti sifatida

bilgan. Shu bois she’r yaratishda vazn va badiiy san’atlar qatori qofiyaning ham

o‘ta muhim poetik unsurligiga alohida e’tibor qaratilgan. Qofiya nafaqat she’rning

tashqi ko‘rinishiga, balki uning ichki ohang, ritm va ma’no uyg‘unligiga ham

bevosita ta’sir qiluvchi asosiy tarkibiy qism sifatida qaralgan.

Demak, Mumtoz o‘zbek she’riyatida qofiya va radif ijodiy asarlar ohangdorligi

va ta’sirchanligini ta’minlovchi asosiy badiiy unsurlardan biri hisoblanadi. Qofiya –

she’riy satrlarning oxiridagi tovushlar yoki so‘z birikmalaridagi ohang uyg‘unligi

orqali yaratiladigan ritmik va musiqiylik bo‘lib, she’rning jozibadorligi va o‘quvchi

ongida mustahkam o‘rin egallashiga xizmat qiladi.

Ko‘plab mumtoz shoirlar ijodida qofiya tanlash nafaqat mazmuniy, balki

ohangdorlik jihatidan ham alohida e’tibor talab qiladigan masala bo‘lgan. Shoirlar,

masalan, Pirimqori Andijoniy, Dilafkor, Barqiy va Muhsiniy, o‘z she’riyatlarida

qofiyaning turli turlarini faol qo‘llash orqali badiiy mahoratlarini namoyon qilganlar.

Ayniqsa, mujarrad qofiya (eng faol va asosiy qofiya turlaridan biri) shoirlarning

ijodida keng qo‘llanilganligi bilan ajralib turadi.

Demak, qofiya ilmi uzoq tarixga ega bo‘lib, murakkab va mustaqil ilm ekani

bilan qofiya ilmi nazariyasini bilish badiiy matnni poetik tahlil qilishda juda katta

ahamiyatga ega. Biz biror she’riy matnni tahlil qilganimizda, qofiya tizimini to‘liq

tahlil qilishimiz, nazariyasi keng va o‘z qonuniyatlari bor. Shoir qofiyaga juda ko‘p

vazifa yuklaydi. Qofiyada shoirning poetik maqsadlari, g‘oyalari aks etadi. Demakki,

qofiyaga yuklangan vazifani to‘g‘ri tahlil orqali anglash mumkin.

Biz qofiya ilmiga doir nazariy manbalar va badiiy adabiyotdagi takomiliga

tayanib, Vasliy ijodidagi turkiy qofiyaning o‘ziga xos xususiyatlarini belgilashga

harakat qildik:

l. Arab va fors tilidagi poetika ilmiga oid risolalarda she’rning asosi sifatida

vazn belgilansa, turkiy she’riyatda qofiya she’rining asosi sifatida qabul qilingan.

Shoirlar ijodida qofiyadosh so‘zlarni mukammal holatda ishlatishga harakat

qilishgan. Vasliyga zamondosh Zarif qori Toshkandiy ijodidan olaylik:

Yuz tuman armon-u hasrat jon bir yonimdadur,

Toki ming jabr-u jafo bul ofati jonimdadur (Қодир Акбар., 1989:114-140).

Baytda qo‘llangan “yonimdadur” va “jonimdadur” so‘zlari mumtoz

qofiyaning to‘q qofiyasiga mansub bo‘lib, “o”- tovushi raviy vazifasida kelib,

undan keyingi qo‘shimchalar vasl, huruj, mazid, noyira ohangdoshlikni bus-

butunligicha, musiqiylikni to‘la ta’minlagan holda qo‘llangan. Mazmun jihatdan

ham bir-birini taqozo etib kelayotgan bu so‘zlar sof turkiy so‘zlar sifatida poetik

vazifasini uddalagan.

Yoki Vasliy ijodidagi:

Menga ishq o‘ti tegdi go‘zal yuzlik qaro qoshdin,

Bu savdo birla bosh ketdi, bu savdo ketmadi boshdin. (Vasliy)

Baytda ishq holati juda go‘zal va sodda tarzda obrazli ifodalangan. “Ishq o‘ti”

iborasi orqali ishq yonuvchi, azob beruvchi kuch sifatida tasvirlanadi. “Qaro qosh”

esa go‘zallik timsoli bo‘lib, oshiqning ishqqa duchor bo‘lishiga sabab sifatida

keltirilgan.

“Savdo” so‘zi bu yerda ko‘chma ma’noda ishlatilgan bo‘lib, istiora orqali

ijodkor ishqiy dard, ruhiy bog‘liqlikni anglatmoqchi bo‘ladi. Shoir oshiqning

holatini shunday ko‘rsatadiki, u aqlini yo‘qotadi (“bosh ketdi”), lekin ishqdan

qutula olmaydi (“savdo ketmadi”). Iboralarning bir misraning o‘zida har xil

berilishi ishq o‘yinidagi yengil qochirimni, hazil-kinoya aralash yozg‘irishni

ustamonlik bilan ishlatib olgan shoir mahoratini bir darajaga ko‘taradi.

2. Deyarli har bir she’riy asarida qofiyadosh so‘zlardagi har bir harf va

harakatning ishtiroki va ohangdorligiga alohida e’tibor bergan. Bundan tashqari

qofiyaning muqayyad turi ham ko‘p uchraydi. Misol uchun:

- Yorga aynakdin qarang, yuzin munavvar qildimu,

Tebratib bodi sabo, sochin muattar qildimu.

Bayt juda nozik va nafis tasvirlar asosiga qurilgan: “Aynakdin qarang” – bu

yerda “oyna(ko‘zgu) orqali qarash” ma’nosida bo‘lib, yor husnining yana-da

jilolanib ko‘rinishini anglatadi. Bu ifoda go‘zallikni vosita orqali yanada

kuchaytirib ko‘rsatadi. “Yuzin munavvar qildimu” – yorning yuzi nurli, yana ham

porloq qilib tasvirlanadi. “Munavvar” so‘zi yorning husniga ilohiylik, nur

bag‘ishlaydi. “Bodi sabo” – tong shamoli timsoli bo‘lib, mumtoz adabiyotda

latofat va noziklik ramzi. Bodi saboning “sochin muattar qil”ishi – tonggi nasim

yor sochlarini tebratib, uni go‘yo xushbo‘y qilib qo‘ygandek, atrofga muattarligini

taratib qo‘ygandek tasvirlanadi.

Qofiya bilan birga qo‘llangan “qildimu?” radifi lirik qahramonning ichki

tuyg‘ulari ritorik so‘roq vositasida berilmoqdaki, bu ham baytga o‘zgacha ohang,

musiqiylik bag‘ishlamoqda. Turkiy qofiyashunoslikda radifning ishtiroki va

vazifasi alohida o‘rganilgan jihatlardan bo‘lib, shoirlar ijodida uning qo‘llanilishi

ancha kengaygani va radifning yoyiq shakliga murojaat ko‘p uchraydi. Fors-tojik

shoirlari ijodiga naziralarda va ayrim mustaqil g‘azallarida radifning bir so‘z

holidagi ko‘rinishi uchrasa, mumtoz o‘zbek shoirlari (jumladan, Navoiy, Huvaydo,

Mashrab, Bobur, Tavallo, Miskin, Muqimiy) shoirlar ijodiga taxmislarda badiiy

matn ohangdorligini ta’minlash va ijodkor maqsadini ifodasi sifatida ham bir

so`zli, ham birikma holida ishlatilgan radifli - muraddaf baytlar salmog‘i ko‘p:

- Qildingiz Farg‘onadan azmu sayohat, Qorijon,

Marhabo, xush keldingiz, ey sarviqomat Qorijon.

Nido san’atini yuzaga keltirayotgan “Qorijon” shoir fikri qaratilgan yaqin

insoni sifatida radifga joylashtirilishi ham bejiz emas.

Turkiy adabiyotdagi baytlarda qofiyadosh so‘zlarning aksariyati o‘ta cho‘ziq

hijo bilan tugaydi. Shunga asoslanib aytish mumkinki, Shinjong shoirlari ham

turkiy til qonuniyatidan kelib chiqqan holda qofiya qismlarining ishtirokiga ko‘ra

mutarodif, mutavosiy, mutarojih, mutazoyid turlariga ko‘proq murojaat qilgan:

Nedan navo chekarman hajringda yor sansiz,

Yil ichra behuda na devonavor sansiz

Vasl raviydan keyin keluvchi qofiyaning asosiy harflardan biridir. Arab va

fors qofiyashunoslari vaslni belgilashda raviy va vasl o‘rtasidagi ulovchi qofiya

harakati – majroning ishtiroki ahamiyatli ekanligini ta’kidlaydilar.Agar raviy va

vasl orasida majro ishtirok etmasa, qofiyadosh so‘z tarkibidagi asosdan keyingi

harflar radif sifatida baholanadi. Bu esa fors va arab tilidagi so‘zlarning yasalishi

va grammatik shakllarning qo‘shilishi bilan bog‘liq. Turkiy tilda esa bu ikki tildan

farqli holatda qo‘shimchalar asosdan keyin qo‘shiladi, qo‘shimchalarning

chegarasi bilinib turadi.

Qofiyalarda uyg‘urcha elementlarning aks etishi ko‘proq qo‘shimchalar

qo‘llanilishida ko‘zga tashlanadi:

Salom aytib yozay xat, sog‘misiz, tan-joningiz qandoq?

Saboqdosh, ham muallim, do‘stlar, yoroningiz qandoq?

Bo‘lub xanzucha1 tilda bexato irfoningiz qandoq?

Fahmsizlikda gohi ba’zi bir nuqsoningiz qandoq?

Shoirlar ijodida qofiyaning murdaf va muqayyad qofiya turlari ham ko‘p

qo‘llanilgan, ijodkorlik salohiyati va mahoratini belgilashda, she‘rning go‘zal va

ravon o‘qilishida, o‘zgacha musiqiylikni ta’minlashda alohida o‘rin tutgan:

Vasliyga zamondosh Zarif qori Toshkandiy, Andijoniy, Farhatiy mutlaq

qofiyadan ko‘p foydalangan bo‘lsa, Barqiy, Dilafkor, Bilol Aziziy muqayyad

qofiyalarni ko‘p ishlatgan:

Ey ko‘ngul, xushlab qadrdon oshnodin keldi xat,

Tur, sadoqat chin ahli vafodin keldi xat. (Farxatiy)

Demak, mazkur davrdagi poetikaga oid she‘rlarda qofiya ilmi tadqiqi

takomillashdi, yangi qonuniyatlar ishlab chiqildi, til qonuniyatiga moslashtirildi.

Xususan, turkiy qofiya o‘zbek va uyg‘ur tilining grammatik tuzilishi asosida

o‘zgarib, badiiy adabiyotda takomillashdi.

XULOSA VA TAKLIFLAR

Xulosa qilib shuni ta’kidlash mumkinki, XX asr boshlaridagi poetikaga oid

she’riy matnlarda qofiya ilmi sezilarli darajada rivojlanib, uning nazariy va amaliy

asoslari takomillashdi. Mazkur davrda qofiya tizimi faqat an’anaviy poetik

qoidalar doirasida emas, balki yangi ijtimoiy-madaniy sharoit va til taraqqiyoti

bilan uyg‘un holda shakllandi. Natijada qofiya tuzilishida yangi qonuniyatlar

paydo bo‘lib, ular she’riy matnning g‘oyaviy-badiiy imkoniyatlarini kengaytirdi.

Izlanishlar jarayonida shuni aniqlash mumkinki, turkiy qofiya tizimi, xususan

o‘zbek va uyg‘ur she’riy an’analarida, tillarning grammatik xususiyatlarining

1 Xanzucha- xitoycha

moslashgan holda bosqichma-bosqich rivojlanish yo‘lini bosib o‘tgan. Bu

jarayonda qofiya nafaqat fonetik uyg‘unlik vositasi, balki badiiy mazmunni

chuqurlashtiruvchi estetik element- she’riy unsur sifatida ham shakllangan.

Shinjong hududidagi she’riy an’analarda bu jarayon yanada yaqqol ko‘zga

tashlanadi, chunki bu hududda o‘zbek va uyg‘ur adabiy muhitlari o‘zaro ta’sirda

rivojlangan.

Shuningdek, Vasliy kabi shoirlar ijodida qofiya tizimi mumtoz an’analarga

tayangan holda, zamonaviy ifoda vositalari bilan boyitilganini ko‘rish mumkin. Bu

esa o‘z navbatida o‘zbek she’riyatida qofiya ilmining nafaqat saqlanib qolganini,

balki yangi bosqichga ko‘tarilganini ko‘rsatadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1. Abdurahmon Jomiy (2006). Risolai qofiya // Sharq mumtoz poetikasi

Hamidulla Boltaboyev talqinida. Tarjimon D.Yusupova. –Т.: O‘zbekiston Milliy

ensiklopediyasi davlat ilmiy nashriyoti. 2006. -B.306.

2. Афоқова Н. (2005). Жадид шеърияти поэтикаси: Вазн ва қофия

муаммолари – Тошкент: Фан, 2005. – 140 б.

3. Hamroyeva O. (2022). Mumtoz qofiya nazariyasi asoslari [Matn] : o‘quv

qo‘llanma -Toshkent: Bookmany print, 2022. - 156 b.

4. Ҳожиаҳмедов А. (1998). Мумтоз бадиият малоҳати. –Тошкент: Шарқ,

1998. – 240 б.

5. Ҳурматжон Фикрат., Қодир Акбар (2005). Ўзбек адабиёти тарихи.

Урумчи: Шинжонг халқ нашриёти. 2005. (уйғур тилида) (Hurmatjon Fikrat.,

Qodir Akbar. History of Uzbek literature. Urumchi: Xinjiang People’s Publishing

House, 2005. (in Uyghur).

6. Исҳоқов Ё. (2014). Сўз санъати сўзлиги. – Тошкент: O‘zbekiston, 2014.

– 320 б.

7. Каримова Ш. (2018). Ўзбек мумтоз шеъриятида поэтик мазмун ва

янгиланишлар (Завқий ва Муҳсиний ижоди мисолида). Фил. фан бўйича.

...дисс. – Тошкент. 2018.

8. Karimova Sh. (2025). XX asr boshlari Shinjong o‘zbek she’riyati.

Monografiya. Toshkent, 2025.

9. Маматохунов У. (1960). Уйғур адабиёти классиклари. – Тошкент.

1960.

10. Қодирий Р. (1963). Уйғур адабиётида Навоий анъаналари / “Адабий

мерос”. 1963. 1-китоб. 52-60 б.

11. ‫نەش خەلق شىنجاڭ .ئەكبەر قادىر :تەييارلانغان قىلىشقا نەشر .يازغۇچىلىرى ئۆزبېك شىنجاڭ‬

(1989). Шинжонг ўзбек адиблари. Нашрга тайёрловчи: Қодир Акбар.

Шинжонг халқ нашриёти. 114-140 бетлар.

12. Шамси Қайси Розий (1991). Ал мўъжам [ан мачонри ашъор ил –

Аъжам. (“фарҳанги андозаҳон ашъори Ажам”). Муаллифи сар сухану

тавзеҳот ва ҳозиркунандаи чоп У.Тоиров. – Душанбе. Адиб. 1991. С.161-162.

REFERENCES:

1. Abdurahmon Jomiy (2006). Risolai qofiya // Sharq mumtoz poetikasi

Hamidulla Boltaboyev talqinida. Translator D.Yusupova. –T.: O‘zbekiston Milliy

ensiklopediyasi davlat ilmiy nashriyoti. -B.306. (In Uzbek)

2. Afoqova N. (2005). Jadid she’riyati poetikasi: Vazn va qofiya muammolari

– Toshkent: Fan, 2005. – 140 p. (In Uzbek)

3. Hamroyeva O. (2022). Mumtoz qofiya nazariyasi asoslari: o‘quv qo‘llanma

-Toshkent: Bookmany print, 2022. - 156 p. (In Uzbek)

4. Hojiahmedov A. (1998). Mumtoz badiiyat malohati. –Toshkent: Sharq,

1998. – 240 p. (In Uzbek)

5. Hurmatjon Fikrat., Qodir Akbar (2005). O‘zbek adabiyoti tarixi. Urumchi:

Shinjong xalq nashriyoti. 2005. (In Uyghur)

6. Is’hoqov Yo. (2014). So‘z san’ati so‘zligi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2014.

– 320 p. (In Uzbek)

7. Karimova Sh. (2018). O‘zbek mumtoz she’riyatida poetik mazmun va

yangilanishlar (Zavqiy va Muhsiniy ijodi misolida). Fil. fan. bo‘yicha ... diss. –

Toshkent. 2018. (In Uzbek)

8. Karimova Sh. (2025). XX asr boshlari Shinjong o‘zbek she’riyati.

Monografiya. Toshkent, 2025. (In Uzbek)

9. Mamatoxunov U. (1960). Uyghur adabiyoti klassiklari. – Toshkent. 1960.

(In Uzbek)

10. Qodiriy R. (1963). Uyghur adabiyotida Navoiy an’analari / “Adabiy

meros”. 1963. 1-kitob. 52-60 b. (In Uzbek)

11. Shinjong o‘zbek yozuvchilari. Nashrga tayyorlovchi: Qodir Akbar (1989).

Shinjong xalq nashriyoti. 114-140 betlar. (In Uyghur and Uzbek)

12. Shamsi Qaysi Roziy (1991). Al mo‘jam [an machonri ash’or il – A’jam.
(“Farhangi andozahon ash’ori Ajam”). Muallifi sar suxanu tavzehot va hozirkunandai chop U.Toirov. – Dushanbe. Adib. 1991. S.161-162. (In Tajik)