HAKIM TERMIZIYNING BILISH NAZARIYASI
AL-HAKIM AT-TIRMIDHI'S THEORY OF KNOWLEDGE
(EPISTEMOLOGY)
ТЕОРИЯ ПОЗНАНИЯ (ЭПИСТЕМОЛОГИЯ) ХАКИМА ТЕРМИЗИ
https://zenodo.org/records/20667031
Usmonov Ibrohim Sobirovich
O‘zbekiston Respublikasi FA Abu Rayhon Beruniy nomidagi
Sharqshunoslik instituti ilmiy kotibi, tarix fanlari nomzodi, dotsent.
Tel.: +998 97-130-62-31 mobil,
E-mail: i.usmanov@yahoo.com
Annotatsiya. Ushbu tadqiqotda Hakim Termiziyning epistemologiyasi
islom tafakkurining muhim tushunchalaridan biri sifatida ko‘rib chiqiladi, bu yerda
aql, naql va ma’naviy tajriba o‘lchovlari yaxlit doirada kesishadi. Termiziyning
bilish nazariyasi uning shariat maqsadlari tushunchasi bilan chambarchas bog‘liq.
Uning epistemologik qarashlari islom shariati doirasida shakllangan. Hakim
Termiziyning epistemologiyasi matnlar germenevtikasiga tayanadi. U matnlarni tor
va harfiy tushunishdan voz kechib, shariat maqsadlari doirasida tushunish,
hikmatlarni anglab yetish, ma’naviy jihatlarni qamrab olish masalasiga e’tibor
qaratadi. Zohiriy omil faqat masalaning tashqi po‘stlog‘inigina tashkil etadi.
Hakim Termiziyning epistemologik qarashlari tasavvuf va fiqh uyg‘unlashuviga
xizmat qilgan. Natijada fiqh adabiyotida “shariat sirlari” degan alohida janr
shakllangan bo‘lib, u yerda shar’iy hukmlarning ko‘zga ko‘rinmagan hikmatlari va
maqsadlari ochib berilgan.
Kalit so‘zlar: bilish nazariyasi, zohir ilmi, botin ilmi, shariat maqsadlari,
shariat sirlari, hikmat.
Annotation. This study examines the epistemology of Hakim Termizi as one
of the important concepts in Islamic thought, where the dimensions of reason,
narrative, and spiritual experience intersect in a holistic manner. Termizi's theory
of knowledge is closely linked to his concept of the objectives of Sharia. His
epistemological views are formed within the framework of Islamic Sharia. Hakim
Termizi's epistemology is based on textual hermeneutics. He rejects a narrow and
literal understanding of texts and focuses on their understanding within the
framework of Sharia's objectives, the attainment of wisdom, and the embrace of
spiritual aspects. The external factor constitutes only the outer shell of the
question.
Hakim Termizi's epistemological views contributed to the harmonization of
Sufism and jurisprudence. As a result, a special genre of legal literature, called
"secrets of Sharia," emerged, revealing the hidden wisdom and purposes of Sharia
rulings.
Key words: theory of knowledge, external science, internal science, goals of
Sharia, secrets of Sharia, wisdom.
Аннотaция. В данном исследовании рассматривается эпистемология
Хакима Термизи как одна из важных концепций исламской мысли, где
измерения разума, повествования и духовного опыта пересекаются в
целостном круге. Теория познания Термизи тесно связана с его концепцией
целей шариата. Его эпистемологические взгляды формируются в рамках
исламского шариата. Эпистемология Хакима Термизи основана на
герменевтике текстов. Он отказывается от узкого и буквального понимания
текстов и сосредотачивается на их понимании в рамках целей шариата,
постижении мудрости и охвате духовных аспектов. Внешний фактор
составляет лишь внешнюю оболочку вопроса.
Эпистемологические взгляды Хакима Термизи способствовали
гармонизaции суфизма и юриспруденции. В результате в юридической
литературе сформировался особый жанр, называемый «секреты шариата»,
где раскрываются скрытая мудрость и цели шариатских постановлений.
Ключевые слова: теория познания, внешняя наука, внутренняя наука,
цели шариата, тайны шариата, мудрость.
KIRISH
Hakim Termiziyning (vaf. 932) bilish nazariyasi (epistemologiya, نظرية
(المعرفةumumbashariy va islomiy merosdagi boshqa epistemologik nazariyalar
orasida alohida o‘rin tutadi. U bir nechta bilim manbalarini birlashtirgan yaxlit
modelni ifodalaydi. Termiziy uchta asosiy o‘lcham – aql, vahiy va qalbni qamrab
oluvchi kengroq tushunchani taqdim etadi.
Hakim Termiziyning bilish nazariyasi ilohiy nur tushunchasi bilan
chambarchas bog‘lanadi. Bu tushuncha “Alloh – osmonlar va yerning nuridir”
(Nur, 35) oyatiga tayanadi. Hakim Termiziy nurlar 9 xil bo‘lib, ularning barchasi
Allohning nuridan olinganini aytadi: quyosh, oy, yulduzlar, kun, chaqmoq, olov,
ko‘z, javohir, ma’rifat (bilish) nurlari. Bular ichida ma’rifat nuri – eng oliysidir
(Juyushiy M., 1980:261-262). Hakim Termiziyga ko‘ra, zohir ilmi sohiblari aql
nuri bilan yursalar, botin ilmi egalari esa Allohdan nur bilan qalb yoki idrokka
beriladigan ilhom ila harakatlanadilar. Bunga dalil qilib Termiziy Oisha (r.a.) dan
rivoyat qilingan quyidagi qudsiy hadisni dalil qilib keltiradi: “Alloh taolo aytadi:
Agar bandamni yaxshi ko‘rsam, uning qulog‘i, ko‘zi va yuragi bo‘laman. Toki u
Men bilan eshitadi, ko‘radi va aql yuritadi” (Husayniy A., 1963:447). Muqaddas
matnlarning botiniy ma’nolarini tushunish uchun qalbda Allohdan berilgan nur
zarurligi Hakim Termiziy tomonidan ko‘p takrorlanadi. Jumladan, “Bayon al-farq”
asarida: “Haqiqiy fiqh – qalb fiqhidir. Dindagi fiqh esa, Allohning mo‘min-bandasi
qalbiga solgan nurdir. Bu go‘yoki yo‘l ko‘rsatuvchi fonusga o‘xshaydi” (Termiziy
H., 1998:60) – deydi. Boshqa asarida Termiziy bu nur qanday qilib bandaga
berilishini muhokama qiladi: “Agar banda nafsini tarbiyalasa (riyozat),
shahvatlardan forig‘ bo‘lsa, ko‘ksini (shahvat tutunlaridan) xoli qilsa, Alloh taolo
uning ko‘ksini O‘z nuri bilan ochib, shu nur bilan to‘ldiradi. Shu nur orqali
hikmatlarni mulohaza qila boshlaydi, shu mulohazadan amr va nahiyning illatini
anglaydi” (Termiziy H., 1998:72).
Hakim Termiziyning barcha asarlarida bilish nazariyasiga oid qarashlarini
uchratish mumkin, ammo quyidagi asarlarida bu mavzu ko‘proq muhokama
qilingan: “Kitob al-ulum”, “Kitob ad-duot va sidqihim va ahvalihim”, “al-Akyos
va-l-mug‘tarrun”, “al-Furuq va man’ at-taroduf”, “Tahsil nazotir al-Qur’on”.
Afsuski, avvalgi ikki kitob hozircha topilmagan, ularga “al-Akyos” kitobida
Hakim Termiziy ishora qilib ketgan (Husayniy A., 1963:49).
Termiziyning bilish nazariyasi uning shariat maqsadlari tushunchasi bilan
chambarchas bog‘liq. Uning epistemologik qarashlari islom shariati doirasida
shakllangan. Uning uchun bilish – mavhum nazariy tushuncha emas, balki islom
shariati hikmatlari va uning maqsadlarini tushunish vositasidir. Termiziy islom
qonunchiligi – shunchaki hukmlar to‘plami emas, balki zohiriy va botiniy jihatlarni
birlashtirgan keng qamrovli, ma’naviy va axloqiy maqsadlarga ega ilohiy tizim,
degan fikrdan kelib chiqadi.
Hakim Termiziyning epistemologiyasi matnlar germenevtikasiga tayanadi. U
matnlarni tor va harfiy tushunishdan voz kechib, shariat maqsadlari doirasida
tushunish, hikmatlarni anglab yetish, ma’naviy jihatlarni qamrab olish masalasiga
e’tibor qaratadi. Zohiriy omil faqat masalaning tashqi po‘stlog‘inigina tashkil
etadi. U hukmlarni belgilash va xatti-harakatni tartibga solish uchun kerak. Lekin u
bilan chegaralanib qolish ma’naviy turg‘unlik va fiqhiy chegaralanishni keltirib
chiqaradi. Botin ilmi esa shariat ortidagi yashiringan ilohiy hikmatni ifoda etadi.
Shu orqali Termiziy fiqh va tasavvufni o‘zaro bog‘laydi. Zero, fiqh tashqi jihatni,
tasavvuf esa ichki mohiyatni poklaydi, tartibga soladi. Shu ikkovini jamlabgina
to‘liq ma’rifatni hosil qilish mumkin.
Hakim Termiziy “Hikmat – ishlarning botiniy qismi va ilmning sirlaridir”
degan g‘oyani ilgari surib, shariat – hukmlarning asrorlarini anglash, uning
maqsadi botin ilmidir (zohir ilmidan yuz o‘girmagan holda) degan xulosani olib
chiqqan (Zahriy X., 2003:172). “Isbot al-ilal” asarida esa hikmat ilmining afzalligi
haqida fikr bildiradi: “Hikmat – ilmning botini – yashirin qismi, botin – narsaning
mag‘zidir, zohir – narsaning po‘stlog‘i. Manfaat mag‘izda, po‘stloqda emas”
(Termiziy H., 1998:69).
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Ilk hijriy uch asr mobaynida maqosid tushunchasini, garchi o‘sha paytda u
“hikmat”, “illat”, “munosabat”, “asror”, “ag‘rod” yoki “maoniy” kabi so‘zlar bilan
qo‘llansa-da, mustaqil mavzu sifatida yoritishga e’tibor qaratilmagan edi. Hakim
Termiziy asoslab bergan bu yo‘nalish keyinchalik “shariat sirlari” (asror ashsharia) nomi bilan davom etib, bu mavzuda Abu Sulaymon Xattobiy (931-998),
Imom G‘azzoliy (vaf. 1111), Ibn Arabiy (vaf. 1240), Ibn Abdussalom (1181-
1262), Ibn Qayyim Javziya (1292-1350), Valiyulloh Dehlaviy (1703-1762) kabi
yirik sunniy ulamolar bilan bir qatorda shia ulamolari Bobovayh Qummiy (vaf.
991) va Haydar Omuliy (XIV asr) ham asarlar yozdilar. Bularning ayrimlari
Hakim Termiziydan to‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sirlangan bo‘lsalar, qolganlari bilvosita
uning fikrlariga ergashganlar.
O‘z navbatida G‘azzoliy ham “Ihyo” asarida ushbu mavzuda Hakim
Termiziydan katta-katta iqtiboslarni keltirgan (Radtke B., 1994:910). Xususan,
“Ihyo ulum ad-din”dagi “Zamm al-g‘urur” bobi to‘liq “al-Akyos va-l-mug‘tarrun”
asaridan o‘zlashtirilgan. Umuman olganda, “Ihyo”ning “al-Muhlikat” qismi
Termiziy asarlariga tayangan holda ta’lif etilgan (Juyushiy M., 1980:231-232).
Ibn Arabiy Hakim Termiziyning eng ko‘p ta’sirlangan, uning muxlis
izdoshlaridan hisoblanadi. Bir qancha asarlarida Termiziyga ehtiromini, uning
fikrlariga izdosh ekanini bayon qilgan. Ibn Arabiy “al-Futuhot” asarida tasavvufiy
mavzular qatorida fiqhiy masalalarni ham ko‘rib chiqqan. Uning yondashuvi
Termiziyning yondashuvini eslatadi. Ibn Arabiy fiqhiy mavzuni “Asror at-tahora”
(Poklik sirlari) deb atalgan 31-bob bilan boshlab, botinni poklash masalasiga
ko‘proq urg‘u beradi. Mavzu avvalida shu masala bo‘yicha mazhablarning
an’anaviy fiqhga oid fikrlarini jamlaydi. Bu fikrlar odatda farqli bo‘ladi. Ayrim
holatlarda qaysi qavlga moyillik bildirishini ko‘rsatib o‘tadi. So‘ngra har qanday
masalaning botiniy jihatini ochib beradi (Ibn Arabiy M., 1999:497-566).
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu tadqiqot taqqosiy-tahliliy va tarixiy-metodologik yondashuvlarni
birlashtiradi. Bu usullar tadqiqotning asosiy maqsadi – Termiziyning bilish
nazariyasini (aql, naql va ma’naviy tajriba kesishmasi), uning shariat maqsadlari
tushunchasi bilan bog‘liqligini hamda fiqh va tasavvuf uyg‘unlashuvidagi rolini
ochib berishga xizmat qiladi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Zohir va botin bir-biriga tirgak ekanini Termiziy ko‘plab asarlari qatorida
“Bayon al-farq”da ham ta’kidlagan: “Zohir va botin ilmi biri ikkinchisiga muhtoj.
Chunki biri shariat bayoni bo‘lib, u Allohning bandalariga hujjatdir. Ikkinchisi esa
haqiqat bayonidir... Kimki, zohir ilmi bilan saqlanib, botin ilmini inkor qilsa, u
munofiqdir. Kimki, botin ilmi bilan saqlanib, shariatni qoim qilish uchun zohiriy
ilmni o‘rganmasa va uni rad etsa, u zindiqdir. Uning botinga oid ilmi haqiqat ilmi
emas, balki shaytonning unga qilgan vasvasasidir” (Termiziy H., 1998:37).
O‘zining “Tafsir” asarida Termiziy avom botin masalalari uchun mas’ul
emasligi, bu xos mavzu ekanini aytadi: “Omma xalq botin ilmi bo‘yicha mukallaf
(javobgar) emas, chunki qalblari shahvat zulmati bilan to‘la. Ular zohir ilmidan
ham ojizdirlar. Zohir ilmi – ulamolarga, botin ilmi – hakimlarga. Payg‘ambar (a.s.)
dan rivoyat qilinadiki: "Har bir oyatning zohiri va botini bor". Alloh bu ikkovini
ilm va hikmat berilgan zotlarda jamlaydi. Ilm ta’lim olish bilan, hikmat esa qalbni
poklash bilan egallanadi (Termiziy H., 2023:21).
Hakim Termiziyning bilish nazariyasi ilmni suluk bilan, fiqhni tasavvuf bilan,
shariatni maqsadlar bilan bog‘lagan. Shu bilan islomiy fiqhiy tafakkur rivojiga
katta hissa qo‘shgan. Bu nazariya maqosidiy va ruhiy mazmun orqali ijtihod ufqini
kengaytirdi. Matnlarni tushunishning yangicha yondashuvini taklif eta oldi. Qotib
qolgan shakliy qarashlardan voz kechib, ma’naviy-axloqiy kontekstga ko‘proq
e’tibor berishga undadi.
Hakim Termiziyning bilish nazariyasi maqosidiy mohiyatni o‘zida mujassam
etgani uchun islom adabiyotida hukmlarning maqsadi, hikmati, sirlarini ochib
berishni ko‘zlagan “shariat sirlari” yo‘nalishiga asos bo‘ldi.
Hakim Termiziy boshlab bergan “shariat sirlari” mavzusi keyinchalik butun
musulmon dunyosida o‘z izdoshlarini topdi. Uning “as-Salot va maqosiduha” asari
bu yo‘nalishdagi dastlabki adabiyotlardan hisoblanadi. Eng ko‘zga ko‘ringan islom
ulamolari ushbu mavzuda asarlar yoza boshladilar. Bu asarlarning o‘ziga xos jihati
shunda ediki, ular shariatning ko‘zga ko‘rinmaydigan taraflarini bayon qilar edilar,
hukmlarning mohiyati, kelib chiqish sababi, uning insonga tegadigan manfaati
haqida fikr yuritar edilar. Har qanday hukmning anglab yetsa bo‘ladigan hikmati
borligini banda bilsa, bu amalni yanada g‘ayrat bilan qilishi mumkinligi aytilar edi.
Bu yangi yo‘nalish ham sunniy ham shia olimlari orasida tarqaldi. Natijada shariat
maqsadlariga doir sunniy va shia adabiyoti shakllandi.
Hanbaliy mazhabi yirik ulamosi Ibn Qayyim Javziya ham “Asror as-salot”
degan kitobida namoz ibodatining boshidan oxirigacha har bir amalining sir-
hikmatlarini yozib chiqdi. Ushbu asarida Ibn Qayyim Javziya Hakim Termiziyning
“as-Salot va maqosiduha” degan kitobga tayanadi, ammo asar va uning
muallifining nomini keltirmaydi. Jumladan, namoz haqidagi quyidagi hadis
sharhida Hakim Termiziyning “Ko‘z quvonchim namozda qilindi” “namoz bilan”
deyilmadi” (Termiziy H., 1965:5). Yoki “Ey Bilol Namozga chaqir, u bilan bizni
rohatlantir” deyildi, “undan” deyilmadi” (Termiziy H., 1965:5), degan gaplari Ibn
Qayyimda xuddi shunday o‘zgarishsiz keltiriladi (Javziya I., 2007:83-84). Keyin
esa Ibn Qayyim ushbu hadislarni Hakim Termiziy qilgan sharh doirasida biroz
kengaytirib sharhlaydi. Hadislarning ketma-ketligi ham aynan Termiziydagi kabi.
Keyin esa, Termiziy sharhlagan “Kim uchun namoz tana a’zolari uchun kishan,
qalbi uchun kamoq bo‘lsa, u (Allohdan) qochoq bandadir. Alloh unga namozning
shahvoniy nafsini hibs qilishi, ular uchun kechirilish va poklanish bo‘lishi hamda
Uning rahmatiga sazovor bo‘lishi uchun buyurdi” (Termiziy H., 1965:5) degan
gapni Ibn Javziya o‘z uslubida sharhlaydi: “Namoz – tana a’zolari uchun og‘ir
kishan, qalbi uchun tor va og‘ir sharoitli qamoq, nafsi uchun mashaqqat bo‘lgan
kishi va namoz – qalbi uchun farog‘at, ko‘zi uchun quvonch, tana a’zolari uchun
rohat, nafsi uchun bog‘u-bo‘ston va lazzat bo‘lgan kishi farqi. Birinchisi – namoz
nafsining qamog‘i, tana a’zolarini halokatga olib boruvchi narsalardan
to‘xtatadigan kishan, namoz orqali kechirilish va savob oladi. Yoki Allohga qilgan
bandaligi darajasida Uning rahmatiga erishadi, yoki nuqsonli qilgani miqdorida
jazolanadi. Keyingisi esa – namoz u uchun bo‘ston, unda qalb farog‘ati, ko‘z
quvonchi, nafs lazzati, tana a’zolari rohati, ruh halovatini topadi, unda u farog‘atda
orom oladi” (Javziya I., 2007:83-84) deya davom etadi. Ko‘rinib turibdiki, Ibn
Javziya Hakim Termiziyning ixcham fikrlarini ko‘proq so‘zlar bilan
kengaytirishga harakat qilgan, ammo Termiziy chizib bergan mazmundan chetga
chiqmagan. Ibn Javziyaning kitobidagi tahorat sirlari, takbir, ruku, sajda kabi
amallarning sir va hikmatlarida ham Termiziyga ergashadi. Ibn Qayyim Javziya
“Ruh” kitobida ham Termiziydan ko‘plab katta iqtiboslar keltirgan, ammo uning
nomi va kitoblarini zikr qilmagan (Juyushiy M., 1980:235-236).
Yuqorida aytilganidek, shia olimlari ham “shariat sirlari” mavzusiga e’tibor
qaratganlar. Jumladan, Bobovayh Qummiy (vaf. 991) – ko‘zga ko‘ringan shia
ulamolaridan. Shialikda e’tirof etilgan shariatga doir to‘rtta kitobning ikkinchi
muallifi. Qummiy juda sermahsul ijodkor bo‘lib, 300dan ziyod asar muallifi,
ammo uning 20ga yaqinigina bizgacha yetib kelgan. Bobovayh Qummiy
maqosidiy shia ulamolaridan bo‘lib, “Jomi’ ilal al-haj”, “Ilal ash-sharoi’ va-l-
ahkam va-l-asbab”, “as-Sirr al-maktum ila-l-vaqt al-ma’lum” kabi shu mavzudagi
asarlari ma’lum (Zahriy X., 2003:187). U ham hukmlarning sababi, siri, hikmati
kabi mavzularni o‘z asarlarida muhokama qilgan.
Yana bir shia olimi Haydar Omuliy “Asror ash-sharia va atvor at-tariqa va
anvor al-haqiqa” degan kitob yozib, unda masalalarni shariat, tariqat va haqiqat
kesimida muhokama qiladi. Jumladan, diniy masalalarni mazkur uch kategoriya
doirasida bayon qiladi. Masalan, tahorat – shariat doirasida jismoniy poklanish,
tariqat doirasida – tana a’zolarini noto‘g‘ri ishlar qilishdan saqlash, haqiqat
doirasida – niyat va o‘y-fikrlar pokligini asrash. Xuddi shunday g‘usl, tayammum,
namoz, ro‘za, zakot, haj va jihod masalalarini shu uchlik kesimida muhokama
qiladi. Omuliy 63 yoshida “Haq taolo buyrug‘i bilan” Ibn Arabiyning “Fusus al-
hikam” asarini sharhlaganini zikr qiladi (Omuliy H., 2012:24).
Valiyulloh Dehlaviy (1703–1762)ning “Hujjatulloh al-bolig‘a” asarida
hukmlarning hikmatlarini Qur’on va hadisga tayanib bayon qiladi, zero ularda shu
hikmatlarga ishoralar bor. Shariat sirlariga bag‘ishlangan asarlarda odatda eng
muhim hukmlarning manfaatlari va hikmatlari bayon qilinsa, Dehlaviy shariatning
turli katta-kichik masalalarini keng doirada qamrab olgan (Balonpuriy S.,
2010:23). “Hujjatulloh al-bolig‘a” o‘zidan oldingi Hakim Termiziy va ibn
Arabiyning an’anasining davom ettirib, shariat ta’limoti ortidagi hikmatlarni bayon
qildi. Valiyulloh Dehlaviy uni “ilm asror ad-din” deb atadi. Bu ilmni u “eng yuqori
martabali”, “boshqa shar’iy ilmlardan avlo”, “qadri ulug‘”, “bu ilm bilan inson
shariat keltirgan narsani anglaydi” kabi iboralar bilan maqtaydi (Dehlaviy V.,
2010:36). Shuningdek, Dehlaviy bu ilm “qiyos qilaman” deb “mushokala qilib
qo‘yish”ga yo‘liqishdan saqlashini aytadi (Dehlaviy V., 2010:37). Dehlaviy bu
o‘rinda o‘zidan sakkiz asr oldin yashagan Hakim Termiziy qo‘llagani kabi
“mushokala” atamasini noto‘g‘ri qilingan qiyosga nisbatan ishlatadi.
Dehlaviy “Hujjatulloh al-bolig‘a” asarida shar’iy hukmlar hech qanday
foyda-hikmatsiz (masolih) joriy etilgan degan fikrni – “buzuq gumon” deb
baholab, uni tushuntirish uchun misol ham keltirgan: “Bu xuddiki, bir janob o‘z
quli itoatkorligini sinash uchun foydasiz bo‘lgan tosh ko‘tarish yoki daraxtni
ushlab ko‘rishni unga buyuradi. Bu yumush faqat sinov uchun, unda boshqa foyda
yo‘q. Itoati va osiyligi darajasida qul qilgan ishi uchun mukofot-jazo oladi, bu –
buzuq gumon, u sunnatni va asrlar davomida xayrli deb ko‘rilgan ijmoni yolg‘onga
chiqaradi”. Kimki quyidagilarni bilishdan ojiz bo‘lsa: amallar – niyatlarga va ular
chiqadigan ruhiy holatlarga ko‘ra bo‘lishi; namoz – Allohning zikri va unga
munojot qilish uchun buyurilgani; zakot – baxillik razolatini daf qilish va faqirlar
ehtiyojlarini qondirish uchun joriy qilingani; ro‘za – nafsni sindirish; haj –
Allohning shiorlarini ulug‘lash; qasos – suiqasdni to‘xtatish; jazo va kafforatlar –
gunohlardan tiyish; jihod – Allohning so‘zi oliy bo‘lishi va fitnani ketkazish,
o‘zaro munosabatlar (muamalot) va nikoh hukmlari esa adolatni o‘rnatish uchun
joriy qilingan (Dehlaviy V., 2010:45-46). Dehlaviy shularni bilmagan kishini
“dengizga sho‘ng‘ib, ignachalik suv yuqtirmagan” deb tavsiflaydi, va bunday
kishining “so‘zlari inobatga olinishidan ko‘ra, uning o‘z holiga yig‘lashi haqliroq”
ekanini aytadi (Dehlaviy V., 2010:46). “Hujjatulloh al-bolig‘a”ning
muqaddimasidagi bu fikrlar xuddi Hakim Termiziyning “Isbot al-ilal” asarining
muqaddimasidagi gaplarga nechog‘lik o‘xshash. “Isbot al-ilal” asarida
“Bismillah”dan keyin shunday bayon qilinadi: “Sen buyruq va qaytariq (al-amr va-
n-nahy) illatlarining isboti bo‘yicha kishilar munozara qilgan narsalar haqida
mendan so‘rading. Odamlar illatlar yo‘q narsa ekanini aytadilar. Ammo
hukmlarning illatlari mavjud, ularni anglaganlar anglaydi, bilmaganlar bilmaydi”
(Termiziy H., 1998:67). So‘ngra muallif hukmlarning illatlari mavjudligini
isbotlash uchun avvalambor asarning kirish qismida oyat va hadislarga, so‘ngra
mantiqiy usullarga tayanadi. Mantiqiy usullarga misol: “Alloh taolo bandalariga
biror narsani buyursa yoki biror narsadan qaytarsa, behudaga qilganmi yoki hikmat
bilanmi? Agar behudaga desa, Allohning buyruqlariga beparvo va bepisand bo‘lib,
uni o‘yinga yo‘ygan bo‘ladi, Agar “amr va nahy hikmatdan chiqarilgan” desa,
unga “qani o‘sha hikmat, nima ekan u?” deyiladi” ” (Termiziy H., 1998:69).
Shundan so‘ng alloma hikmat ilmi orqaligina hukmlarning illatini aniqlash
mumkinligini aytib, hikmat ilmining afzalligini ko‘rsatadi: “Hikmat – ilmning
botini – yashirin qismi, botin – narsaning mag‘zidir, zohir – narsaning po‘stlog‘i.
Manfaat mag‘izda, po‘stloqda emas” (Termiziy H., 1998:69). Shuningdek,
Valiyulloh Dehlaviy asarda ayrim hukmlarning sabab-hikmat-sirlarini xuddi
Hakim Termiziy “Navodir al-usul”da ko‘rib chiqqan masalalar doirasida bayon
qiladi: uyg‘ongan kishi qo‘l yuvishi, nega burun qoqilishi, uyqu tahoratni
sindirishi, xonadonlarga ruxsat so‘rab kirish, mushuklar uy ichida yurishi kabi
masalalar (Dehlaviy V., 2010:47). XX asr ulamolaridan hindistonlik Ashraf Ali
Tahhonaviy (1863-1943) ham Valiyulloh Dehlaviydan ta’sirlanib, shariat sirlari
mavzusida kitob yozgan.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Yuqorida ko‘rilgan manbalar asosida “shariat sirlari” yo‘nalishining asosiy
xususiyatlarini umumlashtiramiz:
- bu mavzuda qalam yuritgan mualliflar tasavvuf vakili bo‘ladi yoki
tasavvufga moyil bo‘ladi;
- biror fiqhiy hukm haqida so‘z ketsa, uning fiqhiy illati (sababi) va maqsadi
(shariat maqsadlari) ham ko‘rsatiladi;
- bu yo‘nalishdagi asarlarda fiqhiy masalalarning axloqiy jihatlariga ko‘proq
e’tibor qaratiladi;
- bu yo‘nalishda to‘rt sunniy mazhabi olimlari va shia olimlari ham asarlar
bitganlar;
- Hakim Termiziy “shariat sirlari” yo‘nalishida asarlar bitgan ilk
mualliflardan hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda, Termiziyning bilish nazariyasi faqatgina tasavvufiy
nazariya bo‘lib cheklanib qolmadi, u epistemologik tafakkur rivojiga xizmat qildi,
chunki u bilishni aql, matn va ruhiy-axloqiy tajriba yaxlitligi asosida qayta ko‘rib
chiqdi. Ushbu nazariya – zohir va botin, aql va vahiy, amaliyot va nazariyani
uyg‘unlashtirgan hamda muqaddas matnlarning tub mohiyatini anglash orqali
shariat maqsadlari, hikmat va sirlari, yuksak ma’naviy-axloqiy me’yorlarga
asoslangan ta’limot bo‘lib, fiqh va tasavvufni o‘zaro bog‘laydigan asoslardan biri
bo‘lib xizmat qilgan. Bu mavzuni yanada chuqurroq tadqiq etish islom
huquqshunosligida epistemologik tafakkur evolyutsiyasini kuzatish imkonini
beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Balonpuriy S. (2010). Valiyulloh Dehlaviyning “Hujjatulloh al-bolig‘a”
asarining kirish qismi. – Bayrut: Dar Ibn Kasir, T.1.
2. Dehlaviy V. (2010). Hujjatulloh al-bolig‘a / S.Balonpuriy nashri. – Bayrut:
Dar Ibn Kasir, T.1.
3. Husayniy A. (1963). Al-ma’rifa inda al-Hakim at-Termiziy. – Qohira: Dor
al-katib al-arabiy.
4. Ibn Arabiy Muhiddin (1999). Al-Futuhot al-Makkiya / A.Shamsiddin
nashri. – Bayrut: Dor al-kutub al-ilmiyya, T.1.
5. Javziya Ibn Qayyim (2007). Asror as-solat / Abu Ubayda Abdulg‘aniy
nashri. – Qohira: Maktaba ibn al-Islam.
6. Juyushiy Muhammad (1981). Al-Hakim at-Termiziy: dirosa li osorihi va
afkorihi. – Qohira: Dar an-Nahda al-arabiyya.
7. Omuliy H. (2012). Asror ash-sharia va atvor at-tariqa va anvor al-haqiqa /
Rizo Muhammad tahqiqi. – Bayrut: Dar al-mahajja al-baydo.
8. Radtke B. (1994). “Ijtihad and Neo-Sufism”, Asiatische Studien = Études
Asiatiques: Vol. 48: num. 3.
9. Termiziy H. (1965). As-Salot va maqosiduha / H.Zaydon nashri. – Qohira:
Dar al-kitab al-arabiy.
10. Termiziy H. (1998). Bayon al-farq / A.Soyih nashri. – Qohira: Markaz al-
kitab li-n-nashr.
11. Termiziy H. (1998). Isbot al-ilal. – Kasablanka: an-Najah al-jadida.
12. Termiziy H. (2023). Bahr at-Tafsir / J.Cho‘tmatov nashrga tayyorlagan. –
Istanbul: Dor al-kutub al-arabiyya. – B. 201.
13. Zahriy Xolid (2003). Ta’lil ash-sharia bayna-s-sunna va-sh-shia. – Bayrut:
Dar al-hadiy.
REFERENCES:
1. Balonpuriy S. (2010). Valiyulloh Dehlaviyning “Hujjatulloh al-bolig‘a”
asarining kirish qismi. – Bayrut: Dar Ibn Kasir, T.1. (In Uzbek)
2. Dehlaviy V. (2010). Hujjatulloh al-bolig‘a / S.Balonpuriy nashri. – Bayrut:
Dar Ibn Kasir, T.1. (In arabic)
3. Husayniy A. (1963). Al-ma’rifa inda al-Hakim at-Termiziy. – Qohira: Dor
al-katib al-arabiy. (In arabic)
4. Ibn Arabiy Muhiddin (1999). Al-Futuhot al-Makkiya / A.Shamsiddin nashri.
– Bayrut: Dor al-kutub al-ilmiyya, T.1. (In arabic)
5. Javziya Ibn Qayyim (2007). Asror as-solat / Abu Ubayda Abdulg‘aniy
nashri. – Qohira: Maktaba ibn al-Islam. (In arabic)
6. Juyushiy Muhammad (1981). Al-Hakim at-Termiziy: dirosa li osorihi va
afkorihi. – Qohira: Dar an-Nahda al-arabiyya. (In arabic)
7. Omuliy H. (2012). Asror ash-sharia va atvor at-tariqa va anvor al-haqiqa /
Rizo Muhammad tahqiqi. – Bayrut: Dar al-mahajja al-baydo. (In arabic)
8. Radtke B. (1994). “Ijtihad and Neo-Sufism”, Asiatische Studien = Études
Asiatiques: Vol. 48: num. 3. (In arabic)
9. Termiziy H. (1965). As-Salot va maqosiduha / H.Zaydon nashri. – Qohira:
Dar al-kitab al-arabiy. (In arabic)
10. Termiziy H. (1998). Bayon al-farq / A.Soyih nashri. – Qohira: Markaz al-
kitab li-n-nashr. (In arabic)
11. Termiziy H. (1998). Isbot al-ilal. – Kasablanka: an-Najah al-jadida. (In
arabic)
12. Termiziy H. (2023). Bahr at-Tafsir / J.Cho‘tmatov nashrga tayyorlagan. –
Istanbul: Dor al-kutub al-arabiyya. – B. 201. (In arabic)
13. Zahriy Xolid (2003). Ta’lil ash-sharia bayna-s-sunna va-sh-shia. – Bayrut:
Dar al-hadiy. (In arabic)