ALI XORAZMIY VA UNING ILMIY MEROSI
ALI AL-KHWARAZMI AND HIS SCIENTIFIC HERITAGE
АЛИ АЛЬ-ХОРЕЗМИ И ЕГО НАУЧНОЕ НАСЛЕДИЕ
https://zenodo.org/records/20667078
Aminov Hamidulloh Abdirahimovich
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi
Abu Rayhon Beruniy nomidagi
Sharqshunoslik instituti katta ilmiy xodimi,
tarix fanlari nomzodi
Tel.: +998 94-659-54-34
E-mail: beruniy1977@mail.ru
Annotatsiya. Mazkur maqolada XVI asrda ilmiy faoliyat olib borgan
huquqshunos olim (faqih) Ali ibn Muhammad Ali Xorazmiy hayoti va ilmiy
merosi o‘rganilgan. Olimning otasi ham mazkur davrning taniqli
huquqshunoslaridan bo‘lgan. Ali Xorazmiy Buxoroda muftiy lavozimida faoliyat
olib borgan bo‘lib, Shayboniyxon va Ubaydullohxonga atab yozgan fatvolar
to‘plami bilan tanilgan. Bundan tashqari olim o‘nga yaqin asarlar muallifi
hisoblanadi. Ali Xorazmiy ilmiy adabiyotlarda kam o‘rganilgan, lekin o‘z davri
uchun muhim va mashhur shaxsiyatlardan biridir. Maqolada olimning to‘liq nomi,
Buxorodagi faoliyati to‘g‘risida ham yangi ma’lumotlar berilgan.
Maqolada olimning ilmiy merosi bo‘yicha izlanishlar olib borilgan. Uning
asarlarining qo‘lyozma nusxalari to‘g‘risida ma’lumotlar keltirilgan. Asarlarining
tarkibiy tuzilishi va ma’no-mazmuni tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar: fiqh, fatvo, qo‘lyozma, manba, muftiy, muhtasib, shayboniylar,
Shayboniyxon, Ubaydullohxon.
Annotation. This article examines the life and scientific legacy of Ali ibn
Muhammad Ali al-Khwarazmi, a jurist (faqih) who conducted scientific activities
in the 16th century. The scientist's father was also a prominent lawyer of the time.
Ali al-Khwarazmi was a scholar who worked as a mufti in Bukhara and was
known for his collection of fatwas dedicated to Shaybani Khan and Ubaydullah
Khan. In addition, the scientist is the author of about ten works. Although the
activities and scientific heritage of Ali al-Khwarazmi have been little studied by
researchers, he is one of the most important and famous figures of his time. The
article also provides new information about the scholar’s full name and his
activities in Bukhara.
The article explores the scholar’s scientific legacy. Information about
manuscript copies of his works is given. The structure and meaning of his works
are analyzed.
Keywords: fiqh, fatwa, manuscript, source, mufti, muhtasib, Shaybanids,
Shaybani Khan, Ubaydullah Khan.
Аннотация. В статье рассматривается жизнь и научное наследие Али
ибн Мухаммада Али аль-Хорезми, правоведа (факиха), занимавшегося
научной деятельностью в XVI веке. Отец учёного также был видным
юристом того времени. Али аль-Хорезми был ученым, служившим муфтием
в Бухаре и известным своим сборником фетв, посвященных Шейбани-хану и
Убайдулле-хану. Кроме того, ученый является автором около десяти работ.
Хотя Али аль-Хорезми мало изучен исследователями, он является одной из
самых важных и известных фигур своего времени. В статье также приводятся
новые сведения о полном имени ученого и его деятельности в Бухаре.
В статье исследуется научное наследие ученого. Приведены сведения о
рукописных копиях его произведений. Анализируется структурная структура
и смысл его произведений.
Ключевые слова: фикх, фетва, рукопись, источник, муфтий,
мухтасиб, Шейбаниды, Шейбани-хан, Убайдулла-хан.
KIRISH
Shayboniylar davri (1500-1601) va undan keyingi uchta xonlikka bo‘linib
ketgan Markaziy Osiyoda keyingi to‘rt asr davomida ilm-fan va madaniyatning
barcha qirralari kabi islom huquqshunosligi bo‘lmish fiqhda ham so‘nish
kuzatiladi. Ulamolar yangi-yangi fatovo kitoblar yozishdan ko‘ra avvalgi
davrlardagi fatvolarga ko‘proq suyanib qoldilar. Biroq, bu vaqtda turg‘unlik
davrini boshdan kechirayotgan hanafiylik fiqhida bir necha fiqhiy kitoblar
(masalan, “Muxtasar al-Viqoya”ning bir necha sharhi), fatovolar (masalan,
“Fatovoyi Shayboniya”, “Fatovoyi aliya”, “Fatovoyi Samarqandiya”, “Fatovoyi
Naqshbandiya”, “Fatovoyi Aminiya” kabilar) yaratildi.
XVI asrda Mavlaviy Abulmakorim ibn Abdulloh ibn Muhammad (vaf. 1501),
Mavlono Fasihiddin Hiraviy (vaf. 1513), Abdu-l-Aliy ibn Muhammad ibn Husayn
al-Birjandiy (vaf. 1529), Shamsiddin Muhammad Ko‘histoniy (vaf. 1556),
Jaloliddin Mahmud ibn Abu Bakr Go‘rimiriy Samarqandiy (XVI asr), Muhammad
Amin ibn Ubaydulloh al-Mo‘minobodiy al-Buxoriy (vaf. 1570), Mavlono Sodiq
Samarqandiy (vaf. 1598) kabi faqihlar qatori Ali al-Xorazmiy ham yashab-ijod
qilgan. Lekin, maqola muallifi tomonidan dastlabki ilmiy ma’lumotlar berilganini
hisobga olmaganda, Ali Xorazmiyning hayoti va ijodi to‘g‘risida deyarli ilmiy
tadqiqotlar olib borilmagan (Aminov H., 2012: 26-29; Aminov H., 2015: 28-29).
Garchi shayboniylar davrining yetuk va ko‘zga ko‘ringan faqihi bo‘lsa-da, arab va
fors tillarida birdek ijod qilgan bo‘lsa-da, uning asarlarining birortasi nashr
etilmagan, qo‘lyozmalari esa hanuzgacha ilmiy tadqiq qilinmagan. Faqatgina
qo‘lyozmalar kataloglarida uning asarlari borligi to‘g‘risidagi qisqa ma’lumotlar
uchraydi, xolos (СВР, 1963: 459-460; СВР, 1967: 290-317; СВР, 1975: 183-184).
Shuning uchun ham, olimning hayoti va ijodini ilmiy tahlil qilish zarurati mavjud.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Ali Xorazmiy to‘g‘risida ma’lumotlar juda kam. U haqida O‘zR FA
Sharqshunoslik institutining “Sharq qo‘lyozmalari to‘plami” (СВР – Собрание
восточных рукописей Академии наук Узбекской ССР)da qisqa ma’lumotlar va
ba’zi asarlari tavsifi berilgan, xolos. Unda aytilishicha, dunyoning hech bir
qo‘lyozmalar ilmiy tavsifi to‘plamlarida olim va uning asarlari to‘g‘risida
ma’lumot berilmagan deyilsa-da, keyingi tadqiqotlar va qo‘lyozma asarlar
kataloglarida Ali ibn Muhammad Ali al-Xorazmiyning asarlari nusxalari xususida
ma’lumotlar berilgan (Muminov A., 2007: 142). Biroq, ularda muallif nomi va asar
nusxasining kodikologik tahlili berilgan, xolos. Bunga manbalar, tabaqot va
manoqiblar, shuningdek, bio-bibliografik asarlarda u haqida ma’lumotlar
uchramasligi sabab bo‘lgan.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ali Xorazmiyning hayoti va ijodi to‘g‘risidagi ma’lumotlar uning asarlarida
berilgan bo‘lishi mumkin. Shuning uchun, uning asarlarining ma’no-mazmuni,
tarkibiy tuzilishi, ularda keltirilgan tarixiy ma’lumotlar izchil o‘rganilishi kerak
bo‘ladi. Buning uchun birinchi navbatda olimning hayoti va ijodi islom tarixi va
islomshunoslik nuqtayi nazaridan o‘rganilishi lozim. Shu bilan birga uning
qo‘lyozma holida saqlanib kelayotgan asarlari manbashunoslik nuqtayinazaridan
tahlil qilinishi kerak. Natijada esa Markaziy Osiyoning ilm-fan va madaniyat tarixi
bo‘yicha yangi ma’lumotlar qo‘lga kiritiladi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Olimning to‘liq nomi Ali ibn Muhammad Ali ibn Ali ibn Mahmud al-
Muxtoriy al-Kubroviy al-Xorazmiy hisoblanadi. Uning XV asr oxirida Xorazmda
tug‘ilganligini va XVI asrning birinchi yarmida yashaganligini aytish mumkin.
Tug‘ilgan va vafot sanasi to‘g‘risida manbalarda ma’lumotlar uchramadi.
Nisbatidagi “al-Kubroviy” so‘zi uni Najmiddin Kubro (540-618 h./1145-1221
m.) asos solgan kubroviylik tariqatiga mansubligini, “al-Muxtoriy” esa xorazmlik
taniqli faqih Najmiddin Muxtor ibn Mahmud az-Zohidiy al-Xorazmiy (vaf. 658
h./1260 m.) avlodidan bo‘lganligini anglatadi.
Ali Xorazmiy Samarqandda tahsil olgan, Buxoroda muftiylik lavozimida
faoliyat yuritgan. Olim o‘zining “Favoid” asarida 901 h./1496 m. yili Buxoroda
muftiy bo‘lib ishlaganini yozib qoldirgan (Ali Xorazmiy, 1566: 191b). U ustozi
Samarqand qozisi Abulmahomid Xavohiyni mening ustozim, deb yozgan.
“Fatovoyi Shayboniy” asarining 960/1553-yilda Muhammad Temur nomli
kotib ko‘chirgan nusxasida muallif shu yili Toshkent hokimi Navro‘z Ahmad
(1544-1552) saroyiga borganligi qayd etiladi (СВР, 1967: 290). Demak, Ali
Xorazmiy XVI asrning 50-yillar oxirida vafot etgan bo‘lib chiqadi.
Zayniddin Mahmud Vosifiy (890-973 h./1485-1566 m.) “Badoye’ al-
vaqoye’” asarida “Shaybakxonning sadri Mavlono Xoja Ali dostoni” deb keltirgan
bo‘limdagi Mavlono Xoja Ali, shak-shubhasiz, ushbu Ali Xorazmiydir.
Toshkentda u bilan uchrashganini qayd qilar ekan, 925 h./1519 m. yili olim
Abdurahmon Jomiy (817-898 h./1414-1492 m.) tomonidan bitilgan “Jilo ur-ruh”
qasidasiga sharh yozib Ubaydullohxonga yuborgani, unda 18 ta ilmga suyanilgani
qayd qilinadi (Zayniddin Vosifiy, 1972: 179-180). Lekin Vosifiy uni va sharhini
juda qattiq tanqid qiladi: “Bu hamoqati bilan qanday qilib uzoq yillar
Shayboniyxonning sadrlik lavozimida o‘tirgan ekan?!”, deydi (Zayniddin Vosifiy,
1972: 181-182). Bu joyda diqqat tortadigan 4 ta ma’lumot mavjud:
1) Ali Xorazmiy “Badoye’ al-vaqoye’” yozilayotgan paytda – 1532-1539-
yillarda Toshkentda bo‘lgan;
2) Shayboniyxonning sadri bo‘lgan;
3) U “Jilo ur-ruh” qasidasiga sharh bitgan;
4) Asli faqih bo‘lgani bois she’riyatni teran anglash va tushunishda qoniqarsiz
bo‘lgan.
“Badoye’ us-vaqoye’”da Mavlono Xoja Ali haqida yana bir muhim ma’lumot
mavjud. U 931 h./1525 m. yili Suyunch Xoja xon vafoti munosabati bilan uning
qabrtoshiga yozuv yozish munosabati bilan eslanadi. Qabrtoshga esdalik matnini
tayyorlashni Vosifiy bilan Mavlono Xoja Aliga topshiriladi va Vosifiy tayyorlagan
matn qabul qilinadi. Shu yerda: “Muhammad Shayboniyxon zamonidan beri
Samarqand shahrida dafn qilingan barcha sultonlarning maqbaralaridagi qabrtosh
matnlari Mavlono Xoja Alining inshosidir”, deyiladi. Shuningdek, “Shaybakxon
zamonida sadrlik lavozimi (masnadi sadorat)da nihoyatda azamat va hashamat
bilan o‘tirgani bois hech bir katta-yu kichik, fozil-u akobir va aholining birortasi
uning matnida aybu nuqson ko‘rsa-da, inday olmaganlar”, deyiladi (Zayniddin
Vosifiy, 1972: 174). Aftidan, Vosifiy uni yoqtirmagan bo‘lsa kerak. Bu holatga
Shayboniylar qabrtoshlaridagi bitiklarni o‘rgangan olimlar ham e’tibor bergan
bo‘lib, “Vosifiy Mavlono Xoja Ali bilan raqobat qilib, qabrtosh matnini tuzgach,
uni muhokamaga qo‘yadi. O‘z raqobatchisini, balki asossiz, keskin tanqid qiladi.
Bu bahs mobaynida u o‘zining arab tilining “nozikliklarini” hammadan yaxshi
bilishini namoyish etishga harakat qiladi”, deb yozadilar (Bobojonov B., 1997: 41).
Nima bo‘lganda ham, mazkur ma’lumotlardan Ali Xorazmiy Shayboniyxon
davrida sadr muftiy bo‘lgani, odatda o‘sha davr qabrtoshlaridagi aksari bitiklar
muallifi bo‘lgani oydinlashadi. U o‘z asarlarini arab va fors tilida yozganligidan bu
ikki tilni yaxshi bilgani o‘z-o‘zidan ma’lum, albatta.
Ali ibn Muhammad Ali al-Xorazmiyning ilmiy merosi ancha boy va barchasi
islom fiqhi sohasiga bag‘ishlangan. Uning hozirgacha ma’lum bo‘lgan asarlari
haqida quyidagi qisqacha ma’lumotlar beriladi:
1.“Fatovoyi Shayboniy” (“Shayboniy fatvolari”). Hanafiylik fiqhiga oid
ushbu fatvo asari arab tilida yozilgan bo‘lib, Shayboniyxon (1500-1510)ga
bag‘ishlab yozgan. Asar 43 ta kitobga bo‘linib, fiqhiy mas’alalar bayon etilgan.
Asarning O‘zR FA SHI qo‘lyozmalar fondida 15 ga yaqin nusxalari bor va ular
ilmiy tavsif etilgan. Ulardan ikkita nusxa avtograf ekanligi taxmin etilgan.
Ali Xoraxmiyning eng muhim va shoh asarlaridan biri “Fatovoyi
Shayboniy”dir. Mazkur fatvo to‘plami Shayboniylar davrining huquq tizimi, huquq
manbalarini, o‘sha davrda dolzarb bo‘lgan ijtimoiy-huquqiy masalalarni
o‘rganishda ahamiyati juda katta. Shuningdek, mazkur fatvo to‘plami Shaybiniylar
sulolasining legitimatsiyasi masalalarini ham ochib beruvchi manba hisoblanadi.
2.“Fatovoyi Aliya” (“Alining fatvolari”). Mazkur asar fiqhiy fatvolar to‘plami
bo‘lib, u Shayboniyxonga bag‘ishlangan asaridan boshqa. Shuning uchun “Sharq
qo‘lyozmalari to‘plami”da ham alohida tavsif qilingan (СВР, 1967: 309-310).
Muallif asarni “Fatovoyi Shayboniy”ni kengaytirib, qayta ishlab,
Ubaydullohxonga bag‘ishlagan. Yuqorida aytganimizdek, mazkur fatvo to‘plami
ham Shayboniylar sulolasining legitimatsiyasi masalalarini va uning huquqiy
jihatlarini ochib beruvchi manbalardan navbatdagisi hisoblanadi.
3.“al-Jomi’ al-aliya fi-l-vasoyiq ash-shar’iya va-s-sijillot al-mar’iya” (“Rioya
etilgan sijilllar va shar’iy vasiqalar haqida oliy to‘plam”). O‘zR FA SHI
qo‘lyozmalar fondida 9138 tartib raqami bilan saqlanadigan ushbu asar ikki
daftardan iborat. Birinchi daftarga 25 maqola, ikkinchisiga 34 maqola kiritilgan.
Keyin xotima ham bor. Bu nusxa Xiva xoni Allohquli Bahodirxon (1825-1842)
saroyi kutubxonasiga tegishli bo‘lgan.
Mazkur kitob qozixonalar uchun muhim qo‘llanmalardan biri hisoblangan.
Unda qozixonada tuziladigan hujjatlarni rasmiylashtirish qonun-qoidalari, shablon
vazifasini o‘taydigan namunalar berilgan. Asarning muhim tomonlaridan biri,
mazkur namunalarning aksariyati muallifning o‘zi tomonidan, shuningdek, o‘z
otasi va ustozi tomonidan tuzilgan rasmiy hujjatlardan olingani hisoblanadi.
Markaziy Osiyo qozixona hujjatlarini tuzish qonun-qoidalariga bag’ishlangan
o‘ndan ortiq asarlar mavjud bo‘lishiga qaramasdan, afsuski, ular maxsus tadqiq
etilmay qolmoqda.
4.“Kitobi Saydiya” (“Ovnoma kitobi”). Asar muqaddima, 15 maqola va
xotimadan iborat. Ovning shar’iy va qonuniy shart-sharoitlari bayon etilgan. O‘n
birinchi maqolada xonaki, yavvoyi va suv jonzotlari haqida, ularning shar’iy va
tibbiy hukmlari borasida so‘z yuritilgan. Shuningdek, ularning foydali tomonlari,
iste’molga yaroqliligi, tibbiy jihatlari zikr etilgan, qariyb 220 ga yaqin hayvonotlar
haqida hikoyat va rivoyatlar keltirilgan.
Shayboniylar davrida ov masalalariga bag’ishlangan bir qancha asarlar
bitilgan. Buning asosiy sabablaridan biri Shayboniy sultonlarning ov va shikor
masalalariga katta ahamiyat bergani va uni Chingizxon yasosi bilan bog’liq
holdagi marosim sifatida ko‘rgani ham bo‘lishi mumkin. Chunki mo‘g‘ullarning
an’anaviy qonuni bo‘lgan yasodagi “muqaddas faoliyat darajasiga ko‘tarilgan ov
qilish faoliyati”ning Shayboniylardagi ta’siri mavjud edi (Abdulkadir Macit, 2024:
197). Shuning sababidan Ali ibn Muhammad Ali al-Xorazmiy tomonidan
“Saydiya” asari yozilgan deyish mumkin. Asarning qachon yozilgani sanasi aniq
emas, lekin u 916/1510 yildan so‘ng yozilgani aniqroq.
5.“Favoyid” (Foydalar). Ali ibn Muhammad Ali al-Xorazmiyning
Shayboniyxonga atab yozgan “Favoyid” asari O‘zR FA SHI qo‘lyozmalar fondida
6133 tartib raqami bilan saqlanadi. Lekin “Sharq qo‘lyozmalari to‘plami”ning
bironta jildida bu asar haqida ma’lumot, ilmiy tavsif uchramaydi.
Fors tilida bitilgan “Favoyid” asarida muallif Shayboniyxonga davlatni
boshqarishda nimalarga e’tibor berish kerakligini ko‘rsatadi, davlatning obod
bo‘lishi uchun kerakli foydalar haqida batafsil to‘xtaladi. Asar oxirida muhtasiblar
(ichki ishlar nozirlari) nimalar qilishi, qanday sifatlarga ega bo‘lishi, qanday
faoliyat olib borishlari kabi mavzular ham yoritilgan. Asarda davlatning ma’naviy
yuksalishida zarur bo‘ladigan odob-axloq, milliy qadriyatlar to‘g‘risida so‘z
yuritiladi.
“Favoyid” to‘rtta majlis (bob)ga bo‘lingan. Har bir majlis qonun, zarb, matlab
kabi fasllarga ajratilgan. Davlatning amal qilishi lozim bo‘lgan ma’naviy omillar –
ajdodlarga munosabat, ota-onalar, qarindoshlar haqqi, ustodlarni hurmat qilish,
farzand tarbiyasi, oila munosabatlari, er-u-xotin muomalalari haqida so‘z yuritiladi.
Shuningdek, asarda saroy amaldorlari, olim va mirzalar amal qilishi lozim bo‘lgan
ma’naviy xulqlar, dehqonlar, badavlat odamlar, hunarmandlar, tijoratchilar e’tibor
qilishi kerak bo‘lgan qadriyatlar haqida ham zikr etilgan. Keyin muhtasiblik shart-
sharoitlari, sifatlari, musulmonlar orasidagi muomala-munosabatlar, jinoyatchilarni
jazolash qonun-qoidalari to‘g‘risida batafsil so‘z yuritiladi. Islomdagi muhtasiblik
institutini tadqiq etishda “Favoid” asarining ahamiyati katta.
5.“Ravzat al-muftiyin” (“Muftiylar bog‘i”). Fiqhga oid mazkur asar ham Ali
ibn Muhammad Ali al-Xorazmiyga tegishli bo‘lishi mumkin. Chunki, O‘zR FA
SHI qo‘lyozmalar fondida 10702 tartib raqami bilan saqlanayotgan
“Saydiyya”ning 04a varag‘ida muallif asarlari qatorida nomi tilga olingan qayd
mavjud. Asarning nomidan uning fiqhga tegishli ekani oydinlashadi. Biroq, hali-
hanuz ushbu asarning qo‘lyozmasi topilgan emas.
6.“Sharh al-Faroiz as-Sirojiya”. Meros huquqiga bag‘ishlangan mazkur asar
madrasalarda darslik vazifasini o‘tagan “al-Faroiz as-Sirojiya”ga sharh sifatida
yozilgan. U “Jo‘ngi Rojiy” tarkibida 20-chi asar sifatida keltirilgan “Ali Xorazmiy,
1850: 109b-123b”.
“al-Faroiz as-Sirojiya” asari meros huquqiga oid risolalardan biri bo‘lib,
Markaziy Osiyo madrasalarida qariyb 5 asr mobaynida darslik vazifasini o‘tab
kelgan. Rus sharqshunosi va josusi N.Xanikov ushbu asarni Buxoro madrasalarida
darslik sifatida o‘qitilganini yozib qoldirgan “Xanikov N., 1843: 217-220). U
orqali talabalar bevosita matematika va algebra sirlarini ham o‘rganishgan. Mazkur
asarga sarlar davomida arab, fors va turkiy tillarda sharhlar bitilgan. Shu jumladan
XVI asrda ham bir nechta sharhlar yozilgan (Marg’inoniy, 2014: 160). Faqih
bo‘lgan Ali Xorazmiy ham unga sharh yozgan bo‘lishi kerak.
Mazkur qo‘lyozma nusxasining oxiriga tushgan, nuqsonli. Avvalida muallif
o‘zini “Shayx ibn Muhammad Ali ibn Shayx al-Xorazmiy al-mushtahir bi-l-
Hinduvoniy (?)” deb bergan. Asarni G‘ijduvonda (Dor al-fath G‘ijduvon) Xoja
Abdulxoliq G‘ujduvoniy xonaqohida 926 h./1520 m. sananing shavvol oyi
avvalida yozib tugatganini qayd qilgan (Ali Xorazmiy, 1850: 110a).
Ali ibn Muhammad Ali al-Xorazmiyning asarlari o‘z davridayoq shuhrat
qozongan edi. Jumladan, XVI asr ikkinchi yarmida Samarqandda “Muftiyi kalon”
nomi bilan tanilgan Muhammad ibn Bobo kalon muftiy Samarqandiy o‘zining
“Favoid” risolasida uning nomini hurmat bilan tilga oladi va uchta asarini –
“Fatovoyi Shayboniy”, “Fatovoyi Aliya” hamda “Vasoyiqi aliya” asarlari
nomlarini qayd qilib, oxirgi asarining dastxat va muallifning muhri qo‘yilgan
nusxasi Buxoroda mavjudligini zikr qilgan. Bu yerda Ali ibn Muhammad Ali al-
Xorazmiyni Mavlono Xoja Ali al-muftiy deb, “Umdat al-fuqaho va-l-muftiyyin”
(“Faqihlar va muftiylar ustuni, tayanchi”) degan faxrli unvon bilan tilga olingan
(Samarqandiy, 1600: 317a).
XVI asrdan keyin Movarounnahrda yaratilgan qariyb barcha fiqhiy asarlarda
Ali ibn Muhammad Ali al-Xorazmiyning asarlaridan manba sifatida unumli
foydalanilgan. Demak, uning asarlari fiqh tarixida muhim ahamiyat kasb qiladi va
bir necha asrlar davomida kerakli manba sifatida qadrlanib kelgan.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Ali ibn Muhammad Ali al-Xorazmiy haqida manbalar va zamonaviy ilmiy
adabiyotlarda ma’lumotlar juda kam uchraydi. Mazkur olim Shayboniyxon
davrining eng ko‘zga ko‘ringan faqihlaridan biri bo‘lgan esa-da, biroq, u haqida
alohida tadqiqotlar olib borilmagan. XVI asrda Movarounnahr fiqh ilmi rivoji
tarixida uning munosib o‘rni borligi shubhasizdir. U XVI asrning o‘zidayoq
mashhurlikka erishgan olim bo‘lgan. Uning asarlari to XX asr boshigacha manba
vazifasini o‘tab kelgan, fatvo rivoyat hujjatlarida esa qayta-qayta tilga olingan. Bu
holat esa, uning ilmiy merosi Movarounnahr fiqh ilmi tarixida muhim o‘rin
tutganini bildiradi.
Ali Xorazmiyning asarlari to‘la ravishda ilmiy tadqiq va tahlil etilmagan,
ularning ilmiy-tanqidiy matnlari yaratilgan emas, o‘zbek tilidagi ilmiy-izohli
tarjimalari amalga oshirilmagan. Binobarin, asarlari bugungi kunda ilmiy
o‘rganilishi, ulardagi ma’lumotlar tahlil qilinib, tarixdagi o‘rni munosib
baholanishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Abdulkadir Macit (2024). Shayboniylar davlati. Turk tilidan Iqboljon
Usmon tarjimasi. – Toshkent: “Nasim Kutub”, 2024.
2. Али ибн Мухаммад Али Хоразмий (1566). Favoid. O‘zR FA SHI-1, №
6133.
3. Али Хоразмий (1850). Sharh Faroiz as-Sirojiya // Muhammad Yusuf
Rojiy. Jo‘ngi Rojiy. O‘zR FA SHI-1, № 7502/XX.
4. Aminov H. (2012). Ali ibn Muhammad Ali al-Xorazmiy hayoti va ijodi
xususida ilk ma’lumotlar // “Markaziy Osiyo xalqlari tarixi manbashunosligi va
tarixnavisligi masalalari” Respublika IV ilmiy-nazariy konferensiyasi materiallari.
– Toshkent: Toshkent davlat sharqshunoslik instituti.
5. Aminov H. (2015). Ali Harizmi’nin Fevaid Eseri: Hukumdarlar uchun
Dusturu’l-Amel // “Uluslararasi Orta ve Bati Asya’da Yonetim Kulturu”
Sempozyumi tesislari. – Istanbul, 21–23 Ekim 2015.
6. Бурҳониддин ал-Марғиноний (2014). Ал-Мажмуъ ал-усмоний /
Tarjimonlar, tadqiqot va izohlar mualliflari O. Қориyev va H. Aminov. –
Toshkent: Movarounnahr.
7. Муминов А., Сзуппе М., Идрисов А. (2007). Manuscrits en écriture
arabe du Musée régional de Nukus (République autonome du Karakalpakstan,
Ouzbékistan): Fonds arabe, persan, turki et karakalpak. – Roma: Instituto per
l’Oriente C.A. Nallino.
8. Мухаммад ибн Бобо калон муфтий Самарқандий (1600). Фавоиди
Мулла Калон. O‘zR FA SHI qo‘lyozmalar fondi, qo‘lyozma № 2638/VI.
9. Собрание восточных рукописей Академии наук Узбекской ССР (СВР)
(1963). Том VI. № 4845 / Под редакцией и при участии А. А. Семенова и Д. Г.
Вороновского. – Ташкент: Издательство Академии наук УзССР.
10. Собрание восточных рукописей Академии наук Узбекской ССР
(СВР) (1967). Том VIII. № 5858–5872 / Под редакцией и при участии А. А.
Семенова и Д. Г. Вороновского. – Ташкент: Издательство Академии наук
УзССР.
11. Собрание восточных рукописей Академии наук Узбекской ССР
(СВР) (1975). Том X. № 6905–6906 / Под редакцией и при участии Д. Г.
Вороновского. – Ташкент: Фан.
12. Шайбонийлар қабртошларидаги битиклар (Schaibanidische
Grabinschriften) (1997) / Nashrga tayyorlovchilar: B. Bobojonov, A. Mo‘minov,
Yu. Paul. – Висбаден: Доктор Людвиг Рейхерт нашриёти.
13. Ханыков Н. (1843). Описание Бухарского ханства. – Санкт-
Петербург: Типография Императорской Академии наук.
REFERENCES:
1. Abdulkadir Macit (2024). Shayboniylar davlati. Turk tilidan Iqboljon
Usmon tarjimasi. – Toshkent: “Nasim Kutub”. (In Uzbek)
2. Ali ibn Muhammad Ali Xorazmiy (1566). Favoid. O‘zR FA SHI-1, №
6133. (In Arabic)
3. Ali Xorazmiy (1850). Sharh Faroiz as-Sirojiya // Muhammad Yusuf
Rojiy. Jo‘ngi Rojiy. O‘zR FA SHI-1, № 7502/XX. (In Arabic)
4. Aminov H. (2012). Ali ibn Muhammad Ali al-Xorazmiy hayoti va ijodi
xususida ilk ma’lumotlar // “Markaziy Osiyo xalqlari tarixi manbashunosligi va
tarixnavisligi masalalari” Respublika IV ilmiy-nazariy konferensiyasi materiallari.
– Toshkent: Toshkent davlat sharqshunoslik instituti. (In Uzbek)
5. Aminov H. (2015). Ali Harizmi’nin Fevaid Eseri: Hukumdarlar uchun
Dusturu’l-Amel // “Uluslararasi Orta ve Bati Asya’da Yonetim Kulturu”
Sempozyumi tesislari. – Istanbul, 21–23 Ekim 2015. (In Turkish)
6. Burhoniddin al-Marg‘inoniy (2014). Al-Majmu‘ al-usmoniy /
Tarjimonlar, tadqiqot va izohlar mualliflari O. Qoriyev va H. Aminov. – Toshkent:
Movarounnahr. (In Uzbek)
7. Muminov A., Szuppe M., Idrisov A. (2007). Manuscrits en écriture arabe
du Musée régional de Nukus (République autonome du Karakalpakstan,
Ouzbékistan): Fonds arabe, persan, turki et karakalpak. – Roma: Instituto per
l’Oriente C.A. Nallino. (In French)
8. Muhammad ibn Bobo Kalon Muftiy Samarqandiy (1600). Favoidi Mulla
Kalon. O‘zR FA SHI qo‘lyozmalar fondi, qo‘lyozma № 2638/VI. (In Arabic)
9. Sobraniye vostochnyx rukopisey Akademii nauk Uzbekskoy SSR (SVR)
(1963). Tom VI. № 4845 / Pod redaksiyey i pri uchastii A. A. Semenova i D. G.
Voronovskogo. – Tashkent: Izdatelstvo Akademii nauk UzSSR. (In Russian)
10. Sobraniye vostochnyx rukopisey Akademii nauk Uzbekskoy SSR (SVR)
(1967). Tom VIII. № 5858–5872 / Pod redaksiyey i pri uchastii A. A. Semenova i
D. G. Voronovskogo. – Tashkent: Izdatelstvo Akademii nauk UzSSR. (In Russian)
11. Sobraniye vostochnyx rukopisey Akademii nauk Uzbekskoy SSR (SVR)
(1975). Tom X. № 6905–6906 / Pod redaksiyey i pri uchastii D. G. Voronovskogo.
– Tashkent: Fan. (In Russian)
12. Shayboniylar qabrtoshlaridagi bitiklar (Schaibanidische Grabinschriften)
(1997) / Nashrga tayyorlovchilar: B. Bobojonov, A. Mo‘minov, Yu. Paul. –
Visbaden: Doktor Lyudvig Reyxert nashriyoti. (In Uzbek and German)
13. Xanikov N. (1843). Opisaniye Buxarskogo xanstva. – Sankt-Peterburg:
Tipografiya Imperatorskoy Akademii nauk. (In Russian)