ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Turkiston jadidlarining davlat boshqaruv g‘oyalari va dastlabki siyosiy partiyalar faoliyati

Rahimjonov Mirzohid Mirsaydullo o‘g‘li

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

TURKISTONDA JADIDLARNING DAVLAT BOSHQARUV

G‘OYALARI VA DASTLABKI SIYOSIY PARTIYALAR FAOLIYATI

IDEAS ON GOVERNANCE OF THE TURKESTAN JADIDS AND
THE ACTIVITIES OF THE FIRST POLITICAL PARTIES

ИДЕИ ТУРКЕСТАНСКИХ ДЖАДИДОВ О ГОСУДАРСТВЕННОМ
УПРАВЛЕНИИ И ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ ПЕРВЫХ ПОЛИТИЧЕСКИХ

ПАРТИЙ
https://zenodo.org/records/20667132

Rahimjonov Mirzohid Mirsaydullo o‘g‘li
Oriental universiteti Ijtimoiy-gumanitar
fanlar kafedrasi o‘qituvchisi
Tel:+998 97-592-89-98
Rahimjonovmirzohid98@gmail.com

Orcid: https://orcid.org/0009-0004-1763-6184
Annotatsiya. Ushbu maqolada Turkistonda jadidlarning davlat boshqaruvi
haqidagi ilg‘or g‘oyalari hamda XX asr boshlarida shakllangan dastlabki siyosiy
partiyalar faoliyati ilmiy asosda tahlil qilinadi. Jadidchilik harakati Turkiston
o‘lkasida milliy uyg‘onish, ijtimoiy-siyosiy islohotlar va zamonaviy boshqaruv
tizimini shakllantirishga qaratilgan muhim tarixiy jarayon sifatida namoyon
bo‘lgan. Shuningdek, maqolada Turkistonda siyosiy ongning shakllanishi
jarayonida vujudga kelgan dastlabki siyosiy tashkilotlar va partiyalarning faoliyati,
ularning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni hamda mustamlakachilik siyosatiga qarshi
kurashdagi roli keng tahlil qilinadi. Jadidlarning siyosiy faoliyati nafaqat ma’rifiy
harakat doirasida, balki davlat boshqaruvi tizimini zamonaviylashtirishga
qaratilgan dastlabki siyosiy tajribalar sifatida ham baholanadi. Mavzuni yoritishda
ushbu sohaga oid tegishli me’yoriy hujjatlar, ilmiy tadqiqotlar, adabiyot va davriy
matbuot materiallaridan foydalanilgan.
Kalit so‘zlar: jadidchilik, Turkiston, davlat boshqaruvi, siyosiy partiyalar,
milliy uyg‘onish, siyosiy islohotlar, ma’rifatparvarlik.
Annotation. This article provides a scholarly analysis of the progressive ideas
of the Jadids in Turkestan regarding state governance, as well as the activities of
the first political parties that emerged in the early twentieth century. The Jadid
movement represented an important historical process in Turkestan, aimed at
fostering national awakening, implementing socio-political reforms, and
establishing a modern system of administration. Furthermore, the article examines
the formation of political consciousness in Turkestan and explores the activities of
the earliest political organizations and parties, their role in societal development,

and their significance in the struggle against colonial policy. The political

engagement of the Jadids is evaluated not only within the framework of an

educational and enlightenment movement, but also as one of the first political

experiences directed toward the modernization of the state governance system. In

addressing this topic, relevant normative documents, scholarly research, academic

literature, and materials from periodical press sources have been utilized.

Keywords: Jadidism, Turkestan, state governance, political parties, national

awakening, political reforms, enlightenment.

Аннотация. В данной статье на научной основе анализируются

прогрессивные идеи джадидов Туркестана о государственном управлении, а

также деятельность первых политических партий, сформировавшихся в

начале XX века. Жадидское движение в Туркестанском крае проявилось как

важный исторический процесс, направленный на национальное

пробуждение, проведение общественно-политических реформ и

формирование современной системы управления. Кроме того, в статье

рассматривается процесс становления политического сознания в Туркестане,

анализируется деятельность первых политических организаций и партий, их

место в общественном развитии, а также роль в борьбе против колониальной

политики. Политическая активность джадидов оценивается не только в

рамках просветительского движения, но и как один из первых политических

опытов, направленных на модернизацию системы государственного

управления. При освещении темы использованы соответствующие

нормативные документы, научные исследования, литература и материалы

периодической печати.

Ключевые слова: джадидизм, Туркестан, государственное управление,

политические партии, национальное пробуждение, политические реформы,

просветительство.

KIRISH

XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkiston o‘lkasida yuzaga kelgan

ijtimoiy-siyosiy va madaniy jarayonlar - 143 - as hu - 143 - tarixida tub burilish

yasagan muhim davrlardan biri hisoblanadi. Mustamlakachilik sharoitida yashagan

Turkiston xalqlari orasida milliy uyg‘onish, ma’rifatparvarlik va zamonaviy

taraqqiyotga intilish g‘oyalari kuchayib bordi. Ana shunday murakkab tarixiy

sharoitda jadidchilik harakati shakllanib, u nafaqat ta’lim va madaniyat sohasida,

balki davlat boshqaruvi, siyosiy mustaqillik va jamiyatni modernizatsiya qilish

borasida ham ilg‘or qarashlarni ilgari surdi. Jadidlar o‘z faoliyatida xalqni

jaholatdan chiqarish, milliy ongni uyg‘otish, yetakchi mamlakatlar kabi zamonaviy

davlat boshqaruv tizimini shakllantirish va siyosiy islohotlar o‘tkazish masalalariga

alohida e’tibor qaratdilar. Ularning davlat boshqaruvi haqidagi qarashlari

konstitutsiyaviy tuzum, parlament boshqaruvi, milliy o‘zini o‘zi boshqarish

g‘oyalari bilan chambarchas bog‘liq edi. Bu g‘oyalar Turkiston jamiyatida siyosiy

tafakkurning rivojlanishiga va yangi siyosiy institutlarning vujudga kelishiga

zamin yaratdi. Bugungi kunda jadidlarning davlatchilik g‘oyalarini o‘rganish va bu

borada amalga oshirgan ishlari tadqiqotchilar nazdida katta qiziqish uyg‘otmoqda.

Shu bois, mazkur maqolada jadidlar tomonidan ilgari surilgan siyosiy g‘oyalar,

islohotlar dasturi haqida fikr yuritiladi.

MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI

O‘zbekistonda jadidchilik harakati mavzusida ko‘plab tadqiqotchilar ilmiy

izlanishlar olib borishgan. Bunda, tadqiqotchilar ushbu harakatning turli xil

sohalariga e’tibor qaratgan bo‘lib, bu boradagi ilmiy tadqiqotlarda jadidlarning

haqiqiy tarixiy obrazini yaratishga harakat qilingan. Jadidchilik harakati bo‘yicha

Begali Qosimov (2002), Saidakbar A’zamxo‘jayev (2000), Dilorom Alimova

(2022), Rustam Sharipov (2002), Nodira Alimova (2004), Muslimbek Alijonov

(2024) kabi tadqiqotchilarning maxsus bag‘ishlangan kitob va ilmiy ish namunalar,

O‘zbekiston tarixiga oid darsliklarda ma’lumotlar olish mumkin hisoblanadi.

Yuqoridagi mualliflarning asarlarida Turkiston jadidlari hayoti va faoliyati,

jadidchilik ta’lim tizimi, xorijiy mamlakatlarda faoliyat yuritgan jadid

namoyandalari haqida chuqurlashgan ilmiy ma’lumotlar taqdim etilgan. Xususan,

ulardan S.A’zamxo‘jayev (2000), B.Qosimov (2002), D.Alimova (2022) va

R.Sharipov (2002) larning tadqiqotlarida jadidchilik harakatida davlat boshqaruv

g‘oyalariga ham alohida to‘xtalib o‘tgan hisoblanadi.

TADQIQOT METODOLOGIYASI

“Turkiston jadidlarining davlat boshqaruvi g‘oyalari va dastlabki siyosiy

partiyalar faoliyati” nomli ushbu maqolaning tadqiqot metodologiyasi ilmiy

adabiyotlarni har tomonlama tahlil qilishni o‘z ichiga oladi. Turkistonda jadidlar

faoliyati, ularning siyosiy qarashlari, dastlab tashkil topgan siyosiy partiyalar

faoliyatiga doir ko‘plab ilmiy adabiyotlar atroflicha o‘rganildi. Mamlakatimizda

jadidlarning siyosiy faoliyati aks ettirilgan turli ilmiy maqolalar hamda ilmiy

adabiyotlar va boshqa tegishli manbalarni o‘z ichiga oluvchi materiallarga diqqat

qaratildi. Ma’lumot turli manbalardan, jumladan, ilmiy adabiyotlar, kitoblar va

ilmiy maqolalardan to‘plandi. Yig‘ilgan ma’lumotlar jadidlarning siyosiy

qarashlari, ularning amalga oshirgan ishlari, davlat boshqaruvi bilan bog‘liq asosiy

mavzular va tendensiyalarni aniqlash uchun tahlil qilindi. Jadidchilik harakati

namoyandalarini davlat boshqaruv sohasidagi qarashlari hamda Turkistonda

dastlabki siyosiy partiyalar o‘rtasidagi farqlarni o‘rganishda qiyosiy tahlil

metodidan foydalanildi.

TAHLIL VA NATIJALAR.

Turkistonda jadidchilik harakati XIX asr oxirida vujudga kelgan bo‘lib, bu

harakat Turkiston hududiga ma’rifatparvar Ismoil G‘apirali orqali kirib kelgan.

Umuman olganda jadid so‘zi arab tilida “yangi” degan ma’noni anglatib, o‘lkada

ijtimoiy ong, ta’lim tizimi kabi sohalarda islohotlarni amalga oshirish va

mustaqillikka erishish orqali ozod davlat tuzish g‘oyasiga asoslangan harakat edi.

Xususan, Turkistonda jadidchilik harakati o‘z-o‘zidan paydo bo‘lgani yo‘q, uning

vujudga kelishi uchun ma’lum bir obyektiv sharoit va sabablar mavjud edi. XIX

asr o‘rtasi va XX asrning boshida jamiyatda yangilanish zaruriyati tug‘ildi. Bir

qator ijtimoiy, siyosiy, huquqiy va ma’naviy muammolar paydo bo‘ldi. Ularni hal

etish uchun bel bog‘lagan bir guruh ziyolilar xalq orasida “jadidlar” deb tan

olingan (Шарипов Р., 2002:14).

XIX asr o‘rtalari, XX asr boshlarida Rossiya, Turkiston, Kavkaz (Ozarbayjon),

Idil-Ural va Qrimda yangilanishga intilish jarayoni ommaviy tus olganini kuzatish

mumkin. Kishilik jamiyatining ko‘p asrlik tarixida xilma-xil harakatlar, ta’limot va

siyosiy oqimlar mavjud bo‘lgan. Ularning zamirida adolatli, fuqarolarning tengligi

asosiga qurilgan, insonparvar jamiyatni yuzaga keltirish, zulm va zo‘ravonlikdan,

qullik va istibdoddan, tengsizlik va jaholatdan qutulish uchun tinimsiz izlanish

istagi yotgan. Shu asoslarga ko‘ra jadidlar ko‘plab sohalarda islohotlarni amalga

oshirish rejalarini boshlab yubordi. Dastlab ular ta’lim, matbuot va teatr

truppalarini tashkil qilish orqali xalqni ma’naviy jihatdan tayyorlashga harakat

qilishdi. Jadidchilik harakati o‘z tarixida ikki bosqichni bosib o‘tgan: birinchisi-

ma’rifat bosqichi, ikkinchisi-siyosiy bosqich Jadidlarning davlatchilik masalasiga

oid qarashlari birinchi bosqichdayoq shakllana boshlagan, ikkinchi bosqichda esa

to‘la shakllangan hisoblanadi. Ular o‘tmishga nazar solib, jamiyatdagi barcha

salbiy jihatlarni milliy davlatchilikning boy berilishi bilan bog‘lashgan. Masalan,

Mahmudxo‘ja Behbudiy fikricha, xonliklar o‘tgan 50 yil davomida dunyodan

uzilib qolgan va jahonda erishilgan yutuqlardan foydalanishdan mahrum bo‘lgan.

Bu mustamlakachilik zulmi ostida qolish sabablaridan biridir. Shuningdek,

Mahmudxo‘ja Behbudiy xalqni savodli bo‘lishiga e’tibor qaratib, savodxon

mutaxassis va huquqshunoslargina Davlat Dumasi, sudlar va Turkistondagi rus

ma’muriyati orqali harakat qilib millatiga foyda keltirishligi mumkinligini

ta’kidlaydi. Shu tariqa u 1913-yildayoq turkistonliklar orasida maorif va ta’limni

rivojlantirish zarur degan nazariyani ilgari suradi.

Jadidlar dasturining asosiy qismini Turkistondagi barcha xalqlarning

birlashish masalasi tashkil etgan, zero, ular bo‘lajak davlat qurilishini ularning

birdamligi bilan bog‘laganlar.

Jadidlarning xalqaro aloqalari juda keng qamrovli bo‘lgan. Ular Rossiya,

Turkiya, Misr va boshqa mamlakatlardagi jadidchilik harakatlarining dasturlari

bilan yaxshi tanish bo‘lganlar, sayohatlar va suhbatlar vositasida o‘zaro tajriba

almashganlar. Rossiyada 1905-1906-yillarda bo‘lib o‘tgan inqilobiy voqealar

Turkistonga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatgan (Aлимова Д., 2022:24).

Xususan, Yevropa va Rossiyaning ko‘pgina ma’rifatparvarlaridan farqli

o‘laroq jadidlar dinni rad etishmadi. Aksincha, ular islom dinini ijtimoiy

taraqqiyotga erishish uchun musulmonlarni birlashtiruvchi muhim omil, o‘lka

xalqlarini yuksak axloqiylik, vatanparvarlik, do‘stlik, birodarlik, inqirozli holatdan

chiqishdagi kurashda jipslashtiruvchi kuch sifatida saqlab qolish tarafdorlari bo‘lib

chiqishdi. Jadidlar islom dinida ma’naviy yuksalishning muhim vositasini ko‘rdilar.

Biroq, buning uchun dinning o‘zini o‘rta asr sxolastikasidan tozalash lozim deb

hisoblashdi (Аьзамхўжаев С., 2000:9).

Jadidchilik shunchaki madaniy-ma’rifiy harakat emas edi. Buni rus

siyosatchilari yaxshi bilar edi. Shunchaki harakat bo‘lganida ular qatag‘on

qilinmas edi. Bu haqda B.Qosimov o‘zining kitobida “A.V.Pyakovskiy yozadi:

“Shu vaqtdan (1905-1917-yillar ko‘zda tutilmoqda - B.Q) e’tiboran Turkistonda

“jadidchilik” deb tanilgan burjua-liberal, millatchilik harakati keng yoyila boshladi

va usuli jadid maktablari ochish va targ‘ib etish, madaniyatparvarlik singari

dastlabki tor doirasidan chiqib, aniq ko‘zga tashlanib turuvchi siyosiy bo‘yoq kasb

etdi” (Қосимов Б., 2002:75) deya ma’lumotlarni keltirib o‘tadi. Shundan ham

xulosa qilish mumkin, 1905-yilgi inqilobiy voqealardan so‘ng jadidchilikka qarshi

oshkora ta’qiblar boshlandiki, endilikda harakat yashirin faoliyat yuritish rejimiga

o‘tdi.

Turkiston jadidlarining faoliyatiga 1905-1911-yillarda Turkiya va Eronda yuz

bergan inqiloblar ham siyosiy ta’sir ko‘rsatdi. Bu mamlakatlar milliy ziyolilari o‘z

oldilariga monarxiya hokimiyatini konstitutsiya bilan cheklash va milliy

burjuaziyaning iqtisodiy qudratini mustahkamlash, buning uchun tegishli shart-

sharoitlarni yaratish maqsadini qo‘ygan. Biroq ularning tajribasi Turkiston jadidlari

tomonidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirib olinmadi. Demokratik islohotlarga erishish

uchun mustamlakachilikka qarshi Sharq va Yevropadagi kurash tajribasining faqat

o‘lka sharoitida qo‘llash mumkin bo‘lgan jihatlarinigina ma’lum o‘zgarishlar bilan

tatbiq qildilar.

Rossiyadagi fevral inqilobi arafasida Turkiston jadidchilari jiddiy siyosiy

kuchga aylanib ulgurgandi. Agar Birinchi jahon urushidan so‘ng parlament

monarxiyasi uchun kurash olib borgan bo‘lsa, fevral inqilobidan keyin ularning

radikal qismi keng qamrovli talablarni ilgari surdi, bu talablar orasida o‘lkani

boshqarishda mahalliy aholi vakolatlarini kengaytirish, mahalliy aholi sonidan

kelib chiqib, Davlat Dumasidan joy ajratish, asosiy demokratik erkinliklar,

avvalambor, milliy matbuot erkinligi, monarxiya tuzumini konstitutsion tuzumga

o‘zgartirish bo‘yicha islohotlarni o‘tkazish bor edi.

1917-yil fevralda yuz bergan inqilobdan so‘ng, shu yilning bahorida

Turkiston o‘lkasining siyosiy jihatdan uyg‘otishda, avj olayotgan demokratik

jarayonlarga boshchilik qilish muddaosi bo‘lgan yangi kuchlarning siyosiy

maydonga chiqishida burilish nuqtasi bo‘ldi. Jadidlar vujudga kelayotgan milliy-

demokratik kuchlarning o‘zagi bo‘lishdi, ular bu vazifani bajarishga o‘zlarining

ilgarigi faoliyatlari davomida tayyorlarlik ko‘rgan edilar. Ular o‘lka tub

xalqlarning taraqqiyoti va mustaqilligi to‘g‘risidagi o‘z ideallarini o‘lkadagi

demokratik inqilob bilan bog‘lab, o‘zlari e’lon qilgan tartiblarni amalga oshirishga

kirishdilar. Avj olib borayotgan demokratik jarayonlarda tub xalqlar siyosiy

manfaatlarining ustuvorligini himoya qilish fevralning dastlabki kunlaridanoq

siyosiy maydonda ular faoliyatining asosiy yo‘nalishini belgilab berdi. Bu hol

mahalliy hokimiyat tuzilmalarini shakllantirish chog‘ida ancha to‘liq namoyon

bo‘ldi (M.Жўраев, Р.Нуруллин, С.Камолов, Р.Ражапова, А.Голованов,

Қ.Ражабов, А.Маврулов, Р.Абдуллаев, С.Аъзамхўжаев, Д.Алимова.

Н.Каримов, Б.Кошанов, К.Оқилов, З.Орифхонова, Л.Тетенева, Ш.Турдиев,

2000:22, 23).

Shuningdek, fevral inqilobi jadidlarning tashkiliy faoliyatlarida ham o‘zgarish

yasadi. Oldin mavjud bo‘lgan jadid to‘garaklari ko‘p hollarda mustaqil harakat

qilmas edi, chunki ularning anchagina a’zolari “Sho‘roi Islomiya”, “Ittifoq”

(“Musulmon mehnatkashlar ittifoqi”) tashkilotlariga kirgandi.

Jadidlar dasturiy hujjatlar, amaliy harakatlar strategiyasi va taktikasini faol

ishlab chiqa boshladilar.

Shu bilan birga jadidchilik harakatida hali 1914-1915-yillarda paydo bo‘lgan

bo‘linish fevral inqilobidan so‘ng sezilarli darajada kuchaydi va 1917-yil oktabrga

kelib yaqqol ko‘zga tashlandi.

Jadidlar faollik bilan boshlagan siyosiy harakat tarixida 14-mart o‘ziga xos

kun sifatida muhim rol o‘ynaydi. Shu kuni Toshkentning Eski shahar qismida ko‘p

ming kishilik yig‘ilish o‘tkazilib, unda tatar va qozoq a’zolaridan iborat 61 kishilik

yangi siyosiy partiya tuziladi va bu partiya Munavvarqori Abdurashidxonov

tashabbusi bilan “Sho‘royi Islomiya” nomi beriladi. Partiyaning 15 kishidan iborat

boshqaruviga Abduvohidqori Abduraufqoriyev, Munavvarqori Abdurashidxonov,

Kattaxo‘ja Boboxo‘jayev, Mulla Rizo Oxund Yo‘ldoshxo‘jayev, Abdusamiqori

Xidoyatboyev, Ubaydullo Xo‘jayev va boshqalar kiradi. Ushbu partiyaga

musulmon urf-odatlari va an’analari, birinchi navbatda islom diniga e’tiqod

qo‘ygan shaxslar asos solganliklari bilinib turadi. Ishchi va soldat deputatlari

sho‘rosidan ular milliy va diniy platformaga ega ekanliklari bilan ajralishdi.

“Sho‘roi Islomiyaning” asosiy maqsadi: Turkiston musulmonlari orasida

zamon talabiga mos siyosiy, ilmiy va ijtimoiy islohot g‘oyalarini tarqatishdan;

Turkiston musulmonlarini g‘oya va maqsadlar birligi asosida birlashtirishga oid

ishlarni kuchaytirishdan; yangi hukumatning prinsiplari va maqsadlarini qo‘llab-

quvvatlash borasida xalqqa da’vatdan; xorijiy mamlakatlarda davlat

hokimiyatining shakllari to‘g‘risida ahlini xabardor qilib turishdan va Ta’sis

majlisiga tayyorgarlik ko‘rishdan iborat bo‘lgan.

Xususan, “Sho‘roi Islomiya” nizomida partiyaning tashkiliy tuzilmasi,

a’zoligi, vazifasi va moliyasi batafsil ishlab chiqildi. Nizomga muvofiq

Turkistonning barcha shaharlari va qishloqlarida “Sho‘roi Islomiya” tashkilotini

tuzish zarur deb hisoblandi. Xujjatda bular “Sho‘roi Islomiya” ning kichik

bo‘limlari deb ataldi. Nizomga asosan, Toshkent “Sho‘roi Islomiya” tashkiloti

markazi hisoblanib, uning qarori bo‘limlari uchun edi. Shu tariqa dastlab O‘sh,

Andijon, Farg‘ona, Turkistonda so‘ngra aprel oyining oxiriga qadar Namangan,

Qo‘qon, Samarqand va boshqa shaharlarda kichik bo‘limlarni tuzdi (Шарипов Р.,

2002:134).

“Sho‘roi Islomiya” partiyasining siyosiy dasturi kurtak yoza boshlagan bir

davrda, islom diniga mansub kuchlar ikkiga ajralib, “Sho‘roi Islomiya” dan

tashqari va unga qarshi o‘laroq, “Sho‘roi Ulamo” partiyasi tuzildi. Bu partiya

o‘zining asosiy e’tiborini “Sho‘roi Islomiya” ga qarshi qaratdi hamda

qadimchilarni o‘z atrofida birlashtirdi. O‘lkada turli siyosiy partiyalar paydo bo‘ldi.

Masalan, Ahmad Zaki Validiy eserlar, Mustafo Cho‘qay kadetlar, Sanjar

Isfandiyorov sotsial-demokratlar, Sherali Lapin esa monarxiyachilar partiyasiga

a’zo bo‘lib kirishdi. Ularga mahalliy ziyolilar ham ergashdi. Ana shu tarzda

Turkistonning siyosiy sahnasida uch xil kuch paydo bo‘ldi. Bular quyidagilar:

1) Turkiston sho‘rolari – bular inqilobiy demokratiya xohish-irodasini

ifodalovchi yevropalik ishchi va soldatlarning organlari bo‘lib, jamiyatga ta’sir

o‘tkazish uchun real kuchga ega edi. Shu boisdan ham ular Muvaqqat hukumat

davlat muassasalari faoliyati ustidan nazorat qilish huquqiga ega bo‘lishni da’vo

qilishardi.

2) Ijroiya qo‘mitalar – sho‘rolarga nisbatan aholining anchayin keng

ijtimoiy milliy guruhlari namoyandalari bo‘lib, bular tarkibiga turli partiyalar –

mensheviklar, eserlar, sho‘rolar, jamoat tashkilotlar, shu jumladan, milliy

tashkilotlar o‘z vakillarini delegat qilib yuborgan edilar, ular barcha demokratik

tashkilotlarni birlashtiruvchilar sifatida ish va joylarda Muvaqqat hukumat

organlari rolini o‘ynashga da’vo qilishgan.

3) “Sho‘roi Islom” jamiyati – bu tashkilot tashkiliy jihatdan tarkib - 149 -as

hu - 149 - paytidayoq musulmon aholining vakolatli organlari sifatida darhol

rasmiylashib, shu aholining xohish-irodasini ifoda etdi va uning manfaatlarini

himoya qildi.

Ana shu uch guruh atrofida markazlashgan tashkilot, uyushma, jamiyat va

partiyalar 1917-yil aprelida o‘z qurultoyini o‘tkazib, Turkistonning yangi davlat

tuzumi bo‘yicha o‘z dasturlarini ishlab chiqdi. Oradan ozgina vaqt o‘tib, jiddiy

amaliy harakatlar boshlandi.

1917-yil oktabr-noyabr oylarida Toshkent va Qo‘qonda yuz bergan voqealar

Turkistonda ijtimoiy-siyosiy harakatlarning kuchayishiga sabab bo‘ldi. Qo‘qon

shahrida 1917-yil 26-28-noyabr kunlari Turkiston o‘lka musulmonlarining

favqulodda IV qurultoyi bo‘lib o‘tdi. Demokratik musulmon ziyolilar talabi bilan

Turkiston aholisining yevropalik qismi vakillari ham qurultoyda teng huquqli

bo‘lib ishtirok etdilar. Qurultoyning 27-noyabr kuni qabul qilingan qarorida

shunday deyiladi: “Turkistonda yashab turgan turli millatga mansub aholi Rossiya

inqilobi da’vat etgan xalqlarning o‘z huquqlarini o‘zlari belgilash xususidagi

irodasini namoyon etib, Turkistonni Federativ Rossiya Respublikasi tarkibida

hududiy jihatdan muxtor deb e’lon qilinadi”.

28-noyabrda tashkil topayotgan davlatning nomi aniqlanib, “Turkiston

Muxtoriyati” deb ataladigan bo‘ldi. Butunrossiya Ta’sis syezdi chaqirilgunga qadar

hokimiyat to‘la ravishda Turkiston muvaqqat kengashi va Turkiston Xalq (Milliy)

Majlisi qo‘lida bo‘lishi haqida qaror qabul qilindi. Muvaqqat kengash a’zolari 12

kishilik hukumat tuziladigan bo‘ldi. Qurultoy jarayonida Turkiston Milliy Majlisi

32 kishidan iborat qilib saylandi.

Turkiston Muxtoriyatining e’lon qilinishi xalq orasida qizg‘in kutib olindi.

Xalq ommasining qizg‘in qo‘llab-quvvatlashidan ilhomlangan Muxtor hukumat

vakillari jadal faoliyat boshladilar. Dastlabki kunlardan boshlab Millat majlisi

tomonidan tasdiqlangan qonunlar e’lon qilinib, yangi hukumat davlat

Konstitutsiyasini tayyorlash uchun taniqli huquqshunoslarni jalb qildi. Bir nechta

hukumat gazetalari o‘zbek, qozoq va rus tillarida nashr etila boshlandi. Shuningdek,

hukumat milliy qo‘shinni tashkil etishga alohida e’tibor qaratib, harbiy vazir

Ubaydulla Xo‘jayev ishtirokida o‘tkazilgan ko‘rik-paradda 2000 askar qatnashdi

va bunga qo‘shimcha Qo‘qonda Ergash qo‘rboshi rahbarlik qilgan ikki mingga

yaqin mirshablar guruhi ham mavjud edi. Shuningdek, yangi hukumat iqtisodiy

sohada 30 million so‘m miqdorda ichki zayom chiqarishni yo‘lga qo‘ydi. Chunki

gazetalarni nashr qilish, muxtoriyat qo‘shinlari ta’minoti hamda ichki xarajatlar

uchun mablag‘ zarur edi. Bunga qo‘shimcha tarzda, yangi hukumat, Turkistonda

ochlikni tugatish maqsadida Orenburg orqali g‘alla keltirish masalasini hal qilishga

kirishdi (Эшов Б., 2012: 342).

Turkistonda tashkil etilgan Muxtoriyat hamda ular boshlab yuborgan

islohotlar bu vaqtda Rossiyada hokimiyatni qo‘lga olgan bolsheviklar hukumatiga

yoqmadi, ular Muxtoriyatni katta xavf sifatida bilib, 1918-yil 30-yanvar sanasida

Turkiston XKS Muxtoriyat hukumatini tugatish uchun harbiy harakatlarni boshladi.

Turkiston bolsheviklari buning uchun qizil askarlardan tashqari armanlarning

“Dashnoqsotyun” partiyasi a’zolaridan tuzilgan beshafqat harbiy bo‘linmalarni

ham tashladi.

1918-yil 19-fevral Qo‘qon shahrida faoliyat yuritayotgan Turkiston

Muxtoriyati hukumati bolsheviklarning qonli hujumlari natijasida ag‘darib

tashlandi. Hukumat boshlig‘i Mustafo Cho‘qay shaharni tark etib, yashirinishga

majbur bo‘ldi. Hukumat vakillarining ayrimlari halok bo‘ldi, ayrimlari qo‘lga

olindi. Dahshatli hujum va talon-torojlar natijasida o‘n ming qo‘qonlik o‘ldirildi.

Shu tariqa Turkiston o‘lkasida jadidlarning orzusi hisoblangan va siyosiy

qarashlari ifodasi hisoblangan Turkiston Muxtoriyati taqdiri ayanchli yakunlandi.

XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa qilib aytganda, uzoq yillar davomida tashqi dunyoda uzilib qolgan,
hamda shu sabab tufayli Rossiya imperiyasi tarkibiga kirib qolgan Turkiston
o‘lkasida XIX asr oxirida jadidchilik harakati vujudga keldiki, ular o‘lkani
rivojlangan dunyo mamlakatlaridan nechog‘li orqada qolib ketganligini yaxshi
anglab yetishgandi. Ular uzoq yillar davomida mavjud bo‘lgan yopiqlik siyosati
rus bosqiniga imkoniyat yaratib bergan deb hisoblar va mustaqil zamonaviy davlat
tuzish harakatini boshlab yuborishgandi. Jadidlar o‘tmishdagi xatolardan xulosa
chiqarib, boshqa o‘lkadagi ma’rifatparvarlar bilan doimiy aloqada bo‘ldi, jahon
sahnasida sodir bo‘layotgan siyosiy jarayonlarni diqqat bilan kuzatib borishdi.
Shuningdek, ular o‘lkani mustaqillikka erishish yo‘lida xalqni ma’rifatli qilishni
muhim deb bildi shu yo‘lda ko‘plab gazeta, jurnallar chop eta boshladi. XX asr
boshiga kelganda ziyolilar keskin siyosiy g‘oyalar bilan oldinga chiqa boshlashdi.
1917-yil fevralda Rossiyada ro‘y bergan fevral inqilobi ta’sirida Turkiston
o‘lkasida ziyolilar tomonidan bir qator siyosiy partiya va tashkilotlar tuzildi. Qulay
vaziyatdan foydalangan jadidlar o‘lkada birinchi davlat Turkiston Muxtoriyatini
tashkil etdi. Ushbu muxtoriyat bolsheviklar tomonidan ayanchli tarzda bostirildi.
Shu jumladan, jadidlar tarixda uzoq vaqt davomida mavjud bo‘lgan boshqaruvga
qarama-qarshi o‘laroq demokratik boshqaruv g‘oyasini ilgari surdi hamda
birinchilardan bo‘lib davlatchilik tajribasiga ega bo‘ldi. Xulosaga qo‘shimcha
quyidagi takliflarni berish muhim hisoblanadi:

1. Jadidlar siyosiy merosini o‘rganish - Jadidlarning davlat boshqaruvi,

demokratik institutlar va milliy taraqqiyot haqidagi g‘oyalarini chuqur ilmiy tadqiq

etish hamda ularni oliy va umumta’lim muassasalarining o‘quv dasturlariga kiritish

zarur. Bu yosh avlodda tarixiy-siyosiy tafakkurni rivojlantirishga xizmat qiladi.

2. Turkiston Muxtoriyati tajribasini qiyosiy-siyosiy tahlil asosida

o‘rganish – 1917-1918-yillardagi milliy davlatchilik tajribasini boshqa

mintaqalardagi o‘xshash jarayonlar bilan qiyoslab o‘rganish, jadidlarning davlat

qurilishi borasidagi amaliy yondashuvlarini ochib berish lozim. Shuningdek, bu

yondashuv Markaziy Osiyoda hozirgi davr siyosiy jarayonlar rivojini chuqurroq

anglash imkonini beradi.

3. Jadidlar nashriyot va ma’rifatparvarlik faoliyatini ommalashtirish -

Jadidlar tomonidan chop etilgan gazeta va jurnallarni to‘liq o‘rganish, ochiq

elektron bazalar yaratish hamda ularni xalqaro ilmiy muomalaga kiritish muhim.

Bu nafaqat manbashunoslik bazasini kengaytiradi, balki jadidchilikning xalqaro

miqyosdagi ilmiy o‘rganilishiga turtki beradi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Алимова Д. (2022). Жадидчилик феномени. – Тошкент: Akademnashr,
– Б 274.
2. Аьзамхўжаев С. (2000). Туркистон Мухторияти миллий-демократик
давлатчилик қурилиш тажрибаси. – Тошкент: Маьнавият, – Б 176.
3. Д. Алимова, Д. Рашидова (1998). Махмудхўжа Беҳбудий и его
исторические воззрения. – Тошкент: Маънавият.
4. Эшов. Б. (2012). Ўзбекистон давлатчилиги ва бошқаруви тарихи. –
Тошкент, – Б 383.
5. Зиёев Х. (1998). Туркистонда Россия тажовузи ва ҳукмронлигига
қарши кураш. – Тошкент: Шарқ.
6. M.Жўраев, Р.Нуруллин, С.Камолов, Р.Ражапова, А.Голованов,
Қ.Ражабов, А.Маврулов, Р.Абдуллаев, С.Аъзамхўжаев, Д.Алимова.
Н.Каримов, Б.Кошанов, К.Оқилов, З.Орифхонова, Л.Тетенева, Ш.Турдиев
(2000). Ўзбекистоннинг янги тарихи II-китоб Ўзбекистон Совет
Мустамлакачилиги даврида. – Тошкент: Шарқ, – Б 688.
7. Қосимов Б. (2002). Миллий уйғониш: жасорат маьрифат фидойилик. -
Тошкент: Маьнавият, – Б 404.
8. Мустафо Чўқай ўғли (1992). Истиқлол жаллодлари (1917 йил
хотиралари). – Тошкент: Ғ. Ғулом номидаги нашриёт-матбаа бирлашмаси.
9. Тошқулов Ж. (1996). Ўзбекистон халқлари сиёсий-ҳуқуқий фикрлари
тарихидан. – Тошкент: Ўзбекистон.

10. Шарипов Р. (2002). Туркистон жадидчилик ҳаракати тарихидан. –

Тошкент: Ўқитувчи, – Б 176.

REFERENCES:
1. Alimova D. (2022). Jadidchilik fenomeni. – Toshkent: Akademnashr, – B
274. (in Uzbek)
2. A’zamxo‘jayev S. (2000). Turkiston Muxtoriyati milliy-demokratik
davlatchilik qurilish tajribasi. – Toshkent: Ma’naviyat, – B 176. (in Uzbek)
3. D. Alimova, D. Rashidova (1998). Mahmudxo‘ja Behbudiy i ego
istoricheskie vozzreniya. – Toshkent: Ma’naviyat. (in Uzbek)
4. Eshov B. (2012). O‘zbekiston davlatchiligi va boshqaruvi tarixi. –
Toshkent, – B 383. (in Uzbek)
5. Ziyoev X. (1998). Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi
kurash. – Toshkent: Sharq. (in Uzbek)
6. M. Jo‘rayev, R. Nurullin, S. Kamolov, R. Rajapova, A. Golovanov, Q.
Rajabov, A. Mavru lov, R. Abdullayev, S. A’zamxo‘jayev, D. Alimova, N.
Karimov, B. Koshanov, K. Oqilov, Z. Orifxonova, L. Tetenova, Sh. Turdiyev
(2000). O‘zbekistonning yangi tarixi II-kitob O‘zbekiston Sovet Mustamlakachiligi
davrida. – Toshkent: Sharq, – B 688. (in Uzbek)
7. Qosimov B. (2002). Milliy uyg‘onish: jasorat ma’rifat fidoiylik. – Toshkent:
Ma’naviyat, – B 404. (in Uzbek)
8. Mustafo Cho‘qay o‘g‘li (1992). Istiqlol jallodlari (1917 yil xotiralari). –
Toshkent: G‘. G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa birlashmasi. (in Uzbek)
9. Toshqulov J. (1996). O‘zbekiston xalqlari siyosiy-huquqiy fikrlari tarixidan.
– Toshkent: O‘zbekiston. (in Uzbek)
10. Sharipov R. (2002). Turkiston jadidchilik harakati tarixidan. – Toshkent:
O‘qituvchi, – B 176. (in Uzbek)