ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Maqola Статья Article

Islom moliyaviy muassasalarida samaradorlik: Nazariy-konseptual asoslar va baholash mezonlari

Эффективность Исламских финансовых учреждений: Теоретико-концептуальные основы и критерии оценки

Efficiency in Islamic financial institutions: Theoretical-conceptual foundations and evaluation criteria

Sadikova Rano AbdullayevnaСадикова Рано АбдуллаевнаSadikova Rano Abdullayevna

Iqtisod, menejment va pul Экономика, менеджмент и деньги Economics, Management and Money · ISSN 3060-5474

To'liq ekranda o'qishЧитать во весь экранRead full screen → Butun sonni yuklab olishСкачать весь выпускDownload full issue Faqat maqolaТолько эту статьюThis article only

Hujjat sahifadan chiqmasdan o'qiladi.Документ читается прямо здесь. Для удобства есть отдельная страница во весь экран.Readable inline; a full-screen page is also available.

AnnotatsiyaАннотацияAbstract

Ushbu maqolada islom moliyasining ilmiy-konseptual asoslari, uning iqtisodiy va axloqiy tamoyillari hamda zamonaviy moliya tizimidagi o‘rni chuqur tahlil qilingan. Islom moliyasining asosini tashkil etuvchi ribo taqiqi, g‘arar va maysirning man etilishi, risk va foydani taqsimlash kabi tamoyillar an’anaviy moliya tizimidan tub farq qilishini asoslab beradi. Shu bilan birga, islom moliyaviy muassasalarining asosiy faoliyat yo‘nalishlari – murabaha, mudaraba, musharaka, ijara, sukuk va takaful instrumentlari nazariy va amaliy jihatdan ko‘rib chiqilgan. Maqolada islom moliyaviy institutlari samaradorligini baholashning zamonaviy yondashuvlari tahlil qilinib, moliyaviy ko‘rsatkichlar (ROA, ROE), likvidlilik, risklarni boshqarish darajasi, shariatga muvofiqlik va ijtimoiy ta’sir omillarini o‘z ichiga olgan kompleks baholash modeli taklif etilgan. Xususan, samaradorlikni aniqlashda Data Envelopment Analysis (DEA) usulidan foydalanishning afzalliklari yoritilgan bo‘lib, u orqali moliyaviy muassasalarning nisbiy samaradorligini aniqlash imkoniyati mavjudligi ko‘rsatib berilgan. Shuningdek, maqolada global islom moliyasi bozori rivojlanish tendensiyalari, uning tez o‘sish sur’atlari va istiqbollari tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, islom moliyasi nafaqat iqtisodiy samaradorlik, balki ijtimoiy adolat, moliyaviy barqarorlik va inkluziv rivojlanishni ta’minlashda muhim vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda.

В данной статье проведён анализ научно-концептуальных основ исламских финансов, их экономических и этических принципов, а также их роли в современной финансовой системе. Основные принципы исламских финансов, включая запрет риба (процента), исключение гарар (неопределённости) и майсир (азартных операций), а также механизмы распределения рисков и прибыли, существенно отличают их от традиционной финансовой системы. В то же время основные направления деятельности исламских финансовых институтов – мурабаха, мудараба, мушарака, иджара, сукук и такафул – рассмотрены как с теоретической, так и с практической точек зрения. В статье также анализируются современные подходы к оценке эффективности исламских финансовых институтов и предлагается комплексная модель оценки, включающая финансовые показатели (ROA, ROE), ликвидность, уровень управления рисками, соответствие шариату и социальное воздействие. Особое внимание уделено преимуществам применения метода Data Envelopment Analysis (DEA), позволяющего определить относительную эффективность финансовых учреждений. Кроме того, в работе рассматриваются тенденции развития, темпы роста и перспективы глобального рынка исламских финансов. Результаты исследования показывают, что исламские финансы выступают не только инструментом экономической эффективности, но и важным механизмом обеспечения социальной справедливости, финансовой устойчивости и инклюзивного развития.

This article analyzes the scientific and conceptual foundations of Islamic finance, its economic and ethical principles, as well as its role in the modern financial system. The fundamental principles of Islamic finance, including the prohibition of riba (interest), the avoidance of gharar (uncertainty) and maysir (gambling), as well as risk and profit-sharing mechanisms, are shown to fundamentally distinguish it from the conventional financial system. At the same time, the main operational areas of Islamic financial institutions – murabaha, mudaraba, musharaka, ijara, sukuk, and takaful instruments – are examined from both theoretical and practical perspectives. The article also explores modern approaches to evaluating the efficiency of Islamic financial institutions and proposes a comprehensive assessment model incorporating financial indicators (ROA, ROE), liquidity, risk management, Sharia compliance, and social impact factors. In particular, the advantages of using the Data Envelopment Analysis (DEA) method for measuring efficiency are highlighted, demonstrating its capability to assess the relative efficiency of financial institutions. Furthermore, the study analyzes the development trends, growth dynamics, and future prospects of the global Islamic finance market. The findings suggest that Islamic finance serves not only as a tool for economic efficiency but also as an important mechanism for ensuring social justice, financial stability, and inclusive development.

Kalit so'zlarКлючевые словаKeywords: islom moliyasi islom banklari samaradorlik shari'a muvofiqlik murobaha musharaka mudoraba sukuk takaful IFSB baholash mezonlari исламские финансы исламские банки эффективность соответствие шариату мурабаха мушарака мударабах сукук такафул IFSB критерии оценки Islamic finance Islamic banks efficiency sharia compliance murabaha musharaka mudarabah sukuk takaful IFSB evaluation criteria

Doimiy havolaПостоянная ссылкаPermanent link

https://orientalnashriyot.uz/id/son.2026.005.art03/

Bu havola o'zgarmaydi. DOI olingach, u shu sahifaga yo'naltiriladi.Эта ссылка не изменится. После получения DOI он будет вести на эту же страницу.This link never changes. A DOI will later resolve to this same page.

AdabiyotlarСписок литературыReferences

  1. AAOIFI (2023) Shari’a Standards. – Bahrain: Accounting and Auditing Organisation for Islamic Financial Institutions
  2. Beck T., Demirgüç-Kunt, A. and Merrouche, O. (2013) – ‘Islamic vs. conventional banking: Business model, efficiency and stability. // Journal of Banking & Finance, 37(2), – Pp. 433-447
  3. Chapra M. U. (2000) The Future of Economics: An Islamic Perspective. – Leicester: The Islamic Foundation
  4. Coalition Greenwich (2024) Unlocking growth: Islamic finance sees global expansion. – Available at: https://www.greenwich.com
  5. DinarStandard (2025) State of the Global Islamic Economy Report 2024/25. – Available at: https://www.dinarstandard.com
  6. IFSB (2025) Islamic Financial Services Industry Stability Report 2025. – Kuala Lumpur: Islamic Financial Services Board
  7. Iqbal Z. and Mirakhor A. (2011) An Introduction to Islamic Finance: Theory and Practice. 2nd edn. – Singapore: Wiley
  8. Johnes J., Izzeldin M. and Pappas V. (2014) ‘A comparison of performance of Islamic and conventional banks. // Journal of Economic Behavior & Organization, 103. – Pp. S 93-S 107
  9. Standard Chartered (2025) Global Islamic Finance Assets to Surpass USD 7.5 Trillion by 2028. – Available at: https://www.sc.com
  10. Yudistira D. (2004) ‘Efficiency in Islamic banking: An empirical analysis of eighteen banks’, – Islamic Economic Studies. 12(1), – Pp. 1-19. - 36

Tashqi yozuvlar va tasdiqlarВнешние записи и подтвержденияExternal records and verifications

Havolalarni mualliflar yoki nashriyot koʻrsatgan. «Tasdiqlangan» — tegishli xizmatning oʻzi yozuvni tasdiqladi.Ссылки указали авторы или издательство. «Подтверждено» означает, что запись подтвердил сам сервис.Links are supplied by the authors or the publisher. “Verified” means the service itself confirmed the record.

Tarkibida:Входит в:Part of: Iqtisod, menejment va pul. 1-2-son, 2026 Экономика, менеджмент и деньги. Выпуски 1-2, 2026 Economics, Management and Money. Issues 1-2, 2026

Ma'lumotlarСведения об изданииRecord

TuriТипType
Maqola Статья Article
RaqamНомерID
son.2026.005.art03
YilГодYear
2026
JurnalЖурналJournal
Iqtisod, menejment va pul Экономика, менеджмент и деньги Economics, Management and Money
Jurnal ISSNISSN журналаJournal ISSN
3060-5474
SonВыпускIssue
1-2-son (1-2), 2026№ 1-2 (1-2), 2026No. 1-2 (1-2), 2026
Nashrdagi betlarСтраницы в изданииPages in issue
29-36
Kalit so'zlarКлючевые словаKeywords
islom moliyasi, islom banklari, samaradorlik, shari'a muvofiqlik, murobaha, musharaka, mudoraba, sukuk, takaful, IFSB, baholash mezonlariисламские финансы, исламские банки, эффективность, соответствие шариату, мурабаха, мушарака, мударабах, сукук, такафул, IFSB, критерии оценкиIslamic finance, Islamic banks, efficiency, sharia compliance, murabaha, musharaka, mudarabah, sukuk, takaful, IFSB, evaluation criteria
LitsenziyaЛицензияLicense
CC BY 4.0
KirishДоступAccess
Ochiq kirishОткрытый доступOpen access
Nashr sanasiДата публикацииPublished
2026-04-28
YangilanganОбновленоUpdated
2026-08-28
Boshqa platformalardaРазмещено такжеAlso available at

Yana o'qingСмотрите такжеRelated

Maqola Статья Article Keksalik davrida psixik rivojlanish va qarish davrlari Психическое развитие в пожилом возрасте и периоды старения Mental development in old age and periods of aging Xudayberdiyeva Svetlana Vladimirovna · 2026 · 144-155-b.Худайбердиева Светлана Владимировна · 2026 · с. 144-155Xudayberdiyeva Svetlana Vladimirovna · 2026 · pp. 144-155TarkibidaВ выпускеIn issue: Innovatsion pedagogika va psixologiya. 3-son, 2026 Инновационная педагогика и психология. Выпуск 3, 2026 Innovative Pedagogy and Psychology. Issue 3, 2026 https://orientalnashriyot.uz/id/son.2026.009.art15/ Maqola Статья Article Mahallalarda tadbirkorlikni rivojlantirishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlarini takomillashtirish Совершенствование организационно-экономических механизмов развития предпринимательства в махаллях Improving the organizational and economic mechanisms of entrepreneurship development in mahallas Axatova Shahnoza Akram qizi · 2026 · 116-129-b.Ахатова Шахноза Акрам кизи · 2026 · с. 116-129Axatova Shahnoza Akram qizi · 2026 · pp. 116-129TarkibidaВ выпускеIn issue: Iqtisod, menejment va pul. 3-son, 2026 Экономика, менеджмент и деньги. Выпуск 3, 2026 Economics, Management and Money. Issue 3, 2026 https://orientalnashriyot.uz/id/son.2026.008.art12/ Maqola Статья Article Koreys va o‘zbek maqollarida milliy obrazlarning lingvokulturologik xususiyatlari Лингвокультурологические особенности национальных образов в корейских и узбекских пословицах Linguocultural characteristics of national images in Korean and Uzbek proverbs Misirov Davronxon Nosirxon o‘g‘li · 2026 · 80-89-b.Misirov Davronxon Nosirxon o‘g‘li · 2026 · с. 80-89Misirov Davronxon Nosirxon o‘g‘li · 2026 · pp. 80-89TarkibidaВ выпускеIn issue: Al-Buxoriy. Ilmiy jurnal. 3-son, 2026 Ал-Бухорий. Научный журнал. Выпуск 3, 2026 Al-Bukhari. Scientific journal. Issue 3, 2026 https://orientalnashriyot.uz/id/son.2026.007.art08/ Maqola Статья Article Klassik arab tilshunosligida mantiqiy-grammatik tahlil usullari va ularning nazariy asoslari Методы логико-грамматического анализа и их теоретические основы в классическом арабском языкознании Logical-grammatical analysis methods and their theoretical foundations in classical Arabic linguistics Almardanov Dilmurod Eshmurod o‘g‘li · 2026 · 70-79-b.Almardanov Dilmurod Eshmurod o‘g‘li · 2026 · с. 70-79Almardanov Dilmurod Eshmurod o‘g‘li · 2026 · pp. 70-79TarkibidaВ выпускеIn issue: Al-Buxoriy. Ilmiy jurnal. 3-son, 2026 Ал-Бухорий. Научный журнал. Выпуск 3, 2026 Al-Bukhari. Scientific journal. Issue 3, 2026 https://orientalnashriyot.uz/id/son.2026.007.art07/